विरुद्ध्योः तुल्य बवयोर्युगपत्प्रात्पौ विकल्पः । व्याचष्टे-विरुद्धयोरिति । तुल्यप्रमाण विशिष्टत्वं तुल्यबलत्वे हेतुः । वैलक्षण्यं दर्शयति-औपम्यगर्भत्वादिति । लौकिक विकल्पस्या तथात्वात् । नमन्त्विति -सन्धौ शिरसां नतिः विग्रहे धनुषाम् । एवमाज्ञामौर्व्योः कर्णपूरिकरणमपि । व्यचष्टे-अत्र प्रतिराजेति । नमनमिह प्रतिराजानां कार्यम् । तत्र शिरांसि धनीषि च सन्धिविग्रहप्रमाणतया तुल्यबलानि विरुद्धत्वाद्युगपत्प्राप्त्ययोगे ऽपि प्राप्नुवन्ति । अतःसाधनबाधनादिरुपगत्यन्तराभावात् विकल्पः । वैधर्म्यं योजयति-नमनकृतमिति । एवं कर्णपूरीकरणे ऽपि । वैचित्र्यान्तरायाह-औपम्येति । भक्तिप्रह्वेति-प्रणायिनीस्पर्धिनीत्यादौ प्रथमाद्विवचनैकवचनयोः नपुंसकस्त्रीलिङ्गयोश्च श्लेषः । नीतेहितेति नीतार् इहितेति च पदभङ्गः । निधी इति निधिरिति च । योजयति-अत्र नेत्रे तनुरिति । समुच्चयभ्रमो मा भूदित्याह-न चेति । अनुशासनात् गतिसंभवे ऽपि कविप्रयोगाभावान्न समुच्चयः । अप्रयुक्तदोषापत्तेर्लक्षणे न्यूनतामाशङ्कतेनन्विति । परिहरति-नैतदिति । नेत्रे अथवेति । विकल्पस्वरूपोन्मीलित श्लेशानुगमम् उद्धाटयति-स चात्रेति । निगमयति-तस्मादिति । स्वोपज्ञ इत्याह-पूर्वैरिति । विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पःसन्निपातिनोः । अश्लेषश्लेषभित्तित्वाद्द्विधायमुप वर्ण्यते ॥ समुच्चयार्थं सूत्रम् गुणाक्रियायौगपद्यं समुच्चयः
viruddhyoḥ tulya bavayoryugapatprātpau vikalpaḥ / vyācaṣṭe-viruddhayoriti / tulyapramāṇa viśiṣṭatvaṃ tulyabalatve hetuḥ / vailakṣaṇyaṃ darśayati-aupamyagarbhatvāditi / laukika vikalpasyā tathātvāt / namantviti -sandhau śirasāṃ natiḥ vigrahe dhanuṣām / evamājñāmaurvyoḥ karṇapūrikaraṇamapi / vyacaṣṭe-atra pratirājeti / namanamiha pratirājānāṃ kāryam / tatra śirāṃsi dhanīṣi ca sandhivigrahapramāṇatayā tulyabalāni viruddhatvādyugapatprāptyayoge 'pi prāpnuvanti / ataḥsādhanabādhanādirupagatyantarābhāvāt vikalpaḥ / vaidharmyaṃ yojayati-namanakṛtamiti / evaṃ karṇapūrīkaraṇe 'pi / vaicitryāntarāyāha-aupamyeti / bhaktiprahveti-praṇāyinīspardhinītyādau prathamādvivacanaikavacanayoḥ napuṃsakastrīliṅgayośca śleṣaḥ / nītehiteti nītār ihiteti ca padabhaṅgaḥ / nidhī iti nidhiriti ca / yojayati-atra netre tanuriti / samuccayabhramo mā bhūdityāha-na ceti / anuśāsanāt gatisaṃbhave 'pi kaviprayogābhāvānna samuccayaḥ / aprayuktadoṣāpatterlakṣaṇe nyūnatāmāśaṅkatenanviti / pariharati-naitaditi / netre athaveti / vikalpasvarūponmīlita śleśānugamam uddhāṭayati-sa cātreti / nigamayati-tasmāditi / svopajña ityāha-pūrvairiti / virodhe tulyabalayorvikalpaḥsannipātinoḥ / aśleṣaśleṣabhittitvāddvidhāyamupa varṇyate // samuccayārthaṃ sūtram guṇākriyāyaugapadyaṃ samuccayaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.