उपमेयस्यैव पुष्कलगुणत्वविवक्षणेनोपमानस्य कैमर्थक्यं प्रातिकूल्यादेकं प्रतीपम् । यञ्चोपमानान्तरार्थं प्रसिद्धोपमानस्योपमेयत्वकॢत्पिरनादरात् दद्वद्वितीयम् । व्याचष्टे-उपमेयस्यैवेत्यादि । यत्र चेति । चक्षुष एव मुण्डमालात्वमिति कुवलयदाम्नो नैरर्थक्यम् । अलङ्कारान्तरसंभेदेनापरमुदाहरति-लावण्येति । लावण्यौकस्त्वादिगुणानामुपमेय एव पौष्कल्यादिन्द्वाद्युपमानानां कैमर्थक्यम् । संभेदमनुस्मारयति-अत्र यथासङ्ख्यमपीति । ए एहीति । ए इत्यामन्त्रणे । अयि एहि तावत्सुन्दरि कर्णां दत्त्वा शृणु वचनीयम् । ततव मुखेन कृशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन ॥ चन्द्रस्योपमानत्वं वचनीयमिति कथनात् चन्द्रस्य निकृष्टत्वेनोपमेयत्वेन कल्पनम् । प्रयोजनं तु मुखस्योपमानता । योजयति-अत्रोपमानत्वेनेति । क्वचित् उपमानस्य सतः उपमानत्वमेव न्यक्करणादलङ्कारं समुत्थापयतीत्याह-क्वचित्पुनरिति । गर्वमितिर् । इदृशानि नील नलिनानि सन्तीति उपमानाविर्भावः । एवं निःसामान्यस्य लोचनयुगलस्य न्यक्कारः । योजयति-अत्रोत्कर्षेति । यथात्रोपमेयस्य उपमानासहत्वं, तथैव अतिप्रकर्षादुपमान भूमिमप्यतिपतते । उपमानत्वकॢत्पिरपि प्रतीपमित्याह-अनेनेति । अहमेवेति । दारुणात्वकाष्ठाप्रात्पस्य हालाहलस्य दुर्जनवचनो उपमानताकॢत्पिर्न्यक्काराय । तदेतद्योजयति-अत्र हालाहलत्वमिति । उपमानस्य कैमर्थ्यादुपमेयत्वकल्पनात् । द्विधा प्रतीपं क्काप्येतदुपमानत्वतो ऽपि च ॥ निमीलितार्थं सूत्रम्- वस्तुना वस्त्वन्तरनिगूहनं निमीलितम्
upameyasyaiva puṣkalaguṇatvavivakṣaṇenopamānasya kaimarthakyaṃ prātikūlyādekaṃ pratīpam / yañcopamānāntarārthaṃ prasiddhopamānasyopameyatvakḷtpiranādarāt dadvadvitīyam / vyācaṣṭe-upameyasyaivetyādi / yatra ceti / cakṣuṣa eva muṇḍamālātvamiti kuvalayadāmno nairarthakyam / alaṅkārāntarasaṃbhedenāparamudāharati-lāvaṇyeti / lāvaṇyaukastvādiguṇānāmupameya eva pauṣkalyādindvādyupamānānāṃ kaimarthakyam / saṃbhedamanusmārayati-atra yathāsaṅkhyamapīti / e ehīti / e ityāmantraṇe / ayi ehi tāvatsundari karṇāṃ dattvā śṛṇu vacanīyam / tatava mukhena kṛśodari candra upamīyate janena // candrasyopamānatvaṃ vacanīyamiti kathanāt candrasya nikṛṣṭatvenopameyatvena kalpanam / prayojanaṃ tu mukhasyopamānatā / yojayati-atropamānatveneti / kvacit upamānasya sataḥ upamānatvameva nyakkaraṇādalaṅkāraṃ samutthāpayatītyāha-kvacitpunariti / garvamitir / idṛśāni nīla nalināni santīti upamānāvirbhāvaḥ / evaṃ niḥsāmānyasya locanayugalasya nyakkāraḥ / yojayati-atrotkarṣeti / yathātropameyasya upamānāsahatvaṃ, tathaiva atiprakarṣādupamāna bhūmimapyatipatate / upamānatvakḷtpirapi pratīpamityāha-aneneti / ahameveti / dāruṇātvakāṣṭhāprātpasya hālāhalasya durjanavacano upamānatākḷtpirnyakkārāya / tadetadyojayati-atra hālāhalatvamiti / upamānasya kaimarthyādupameyatvakalpanāt / dvidhā pratīpaṃ kkāpyetadupamānatvato 'pi ca // nimīlitārthaṃ sūtram- vastunā vastvantaranigūhanaṃ nimīlitam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.