गुरुपरतन्त्रतया असौ गुरुपरता समये ऽस्मिन् नैष्यति न नेष्यतीति काकुगर्भसख्युक्तिः । योजयति-एतद्वाक्यमिति । ननु गमनविधिनिषेधौ शाब्दौ । तस्माद्रमननिषेधविधिर्योजितौ । अत आह-काकुवशेतिर् । इदृशि विषये काकोर्निषेधद्योतकत्वात् विपरीतार्थसंक्रान्तिः । अहो केनेति-दारुणा घोरा काष्ठेन च । योजयति-अत्रेति । त्वं हालाहलेति । हालाहलवान् मूर्छ्रां करोषीति देवी । देवस्तु हालां सुरां न विभर्मि नापि च हलं सीरम् । किंहलवत्तया हालिको ऽसि इति पुनर्देवी । गोवाहने शक्तस्यहालिकतैव सत्यमिति । अत्र हालाहलेति सभङ्गश्लेषः । विजय इति । कुलकात्मकं वाक्यम् । विजये इति देवीकर्तृकं विजयासंबोधनम् । देवस्योक्तौ जित्वरतायां शक्तो ऽस्मि । न तु त्र्यक्षो ऽहमक्षद्वयसद्भावादिति । अक्ष शब्दःपाशवचनः । किं म इति देव्याह । दुरोदरेण लम्बोदरेण नार्थश्चेत् गणपतिपरसरतु । देव्याह-को द्वेष्टि विनायकम्? देव आह-अहिलोक इति । इह विनायको गरुडः । चन्द्रेति । चन्द्रग्रहणेन इन्दु पणेन विना न रमे इति देवी । देवस्तु चन्द्रग्रहणापेक्षा चेद्राहुराहूयताम् । हा राहाविति । राहौस्थिते हा! कस्य रकिरिति देवी । देवस्तु हारारगो ऽपनीयतामिति । वस्तुरहितेनेति । वसुद्रविणां वसवो ऽष्टौच । आरोपयसीति । अङ्कः अङ्कनञ्चनञ्चलनं उत्सङ्गश्च । इति(कृत)पशुपतिपिति । पाशका अक्षाः । ननु विच्छित्तिरूपत्वात् सर्व एवालङ्कारो वक्रोक्तिरित्यत आह-वक्रोक्तीति । अन्यथा योजनं वाक्ये वक्रोक्तिरभिधीयते । द्विप्रकारा च विज्ञेया काकुश्लेषसमाश्रयात् ॥ स्वभावोक्त्यर्थं सूत्रम्- सूक्ष्मवस्तुस्वभावस्य यथावद्वर्णनं स्वभावोक्तिः
guruparatantratayā asau guruparatā samaye 'smin naiṣyati na neṣyatīti kākugarbhasakhyuktiḥ / yojayati-etadvākyamiti / nanu gamanavidhiniṣedhau śābdau / tasmādramananiṣedhavidhiryojitau / ata āha-kākuvaśetir / idṛśi viṣaye kākorniṣedhadyotakatvāt viparītārthasaṃkrāntiḥ / aho keneti-dāruṇā ghorā kāṣṭhena ca / yojayati-atreti / tvaṃ hālāhaleti / hālāhalavān mūrchrāṃ karoṣīti devī / devastu hālāṃ surāṃ na vibharmi nāpi ca halaṃ sīram / kiṃhalavattayā hāliko 'si iti punardevī / govāhane śaktasyahālikataiva satyamiti / atra hālāhaleti sabhaṅgaśleṣaḥ / vijaya iti / kulakātmakaṃ vākyam / vijaye iti devīkartṛkaṃ vijayāsaṃbodhanam / devasyoktau jitvaratāyāṃ śakto 'smi / na tu tryakṣo 'hamakṣadvayasadbhāvāditi / akṣa śabdaḥpāśavacanaḥ / kiṃ ma iti devyāha / durodareṇa lambodareṇa nārthaścet gaṇapatiparasaratu / devyāha-ko dveṣṭi vināyakam? deva āha-ahiloka iti / iha vināyako garuḍaḥ / candreti / candragrahaṇena indu paṇena vinā na rame iti devī / devastu candragrahaṇāpekṣā cedrāhurāhūyatām / hā rāhāviti / rāhausthite hā! kasya rakiriti devī / devastu hārārago 'panīyatāmiti / vasturahiteneti / vasudraviṇāṃ vasavo 'ṣṭauca / āropayasīti / aṅkaḥ aṅkanañcanañcalanaṃ utsaṅgaśca / iti(kṛta)paśupatipiti / pāśakā akṣāḥ / nanu vicchittirūpatvāt sarva evālaṅkāro vakroktirityata āha-vakroktīti / anyathā yojanaṃ vākye vakroktirabhidhīyate / dviprakārā ca vijñeyā kākuśleṣasamāśrayāt // svabhāvoktyarthaṃ sūtram- sūkṣmavastusvabhāvasya yathāvadvarṇanaṃ svabhāvoktiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.