अतो द्वितीयप्रकारे प्रत्यक्षायमाणत्वं वस्तुसन्निवेशीति न भाविकालङ्कारः । युक्त्यन्तरेणापि द्रढयितुमाह-अपि च शब्दानाकुलतेत्यादि । चकारादभूतभावित्वादयः शब्दानाकुलता चेति हेतवो भामहानुशासने उद्भटलक्षणे च अनाकुलत्वरूपं यदेतद्व्यस्तसम्बन्धरहितशब्दसमर्पितत्वं प्रत्यक्षायमाणात्वप्रतिपादकमुक्तं तत् कथं प्रयोजकीभवेत् । वस्तुमन्निवेशिधर्मगतत्वेनापि भाविकसंभवे निष्प्र योजनमेव स्यात् । अतो न द्वितीयप्रकारे भाविकमिति निगमयति-तस्माद्वास्तवमेवेत्यादि । अत्र उत्तरे प्रकारे ननु वास्तवे ऽपि सौन्दर्ये लौकिकतया मा भूद्विच्छित्तिः । कवेः ककविनिबन्धस्य वा वक्तुः निबन्धवशादस्त्येव सकलव्यवहर्तृगोचरीभातता दुरपह्नवाविच्छित्तिः । तत्र कुतो न भाविकमित्यत आह-यदि तु वास्तवमपीत्यादिना । यदि वस्तुसन्निवेश्यपि सौन्दर्यनिबन्धवशात् सविच्छित्तिकं प्राञ्च आचार्याः स्वभावोक्तिवदलङ्कारतया वर्णयेयुः तदा अयमपि वास्तवसौन्दर्यविषयतया समाशङ्कितो भाविकप्रकारो नातीव दुःश्लिष्ट एव सत्यां सामग्याम् । अयमिहाशयः-यथा हि स्वभावोक्तिः वास्तवसौन्दर्यावलम्बिनी वस्तुस्वभावसौक्ष्म्यात् साधारण्येन सचोतनसंवादाच्च विच्छित्तिमती वर्णिता तथैव वास्तवसौन्दर्यावलम्बितया निबन्धा द्विच्छित्ति विशेषो ऽयमलङ्कारतया वर्णनीय एव । तथा च सतिभूतभावित्वादि सामग्रीसद्भावे ऽन्यकल्पनागौरवादयमपि भाविकप्रकार इति उन्मीलनं योग्यतया सुशकमेव । उन्मीलिता श्चोल्लेखभावोदयसन्धिशबलतादय अतिप्रथन स्वातन्त्र्ये ऽपि चिरन्तनसमयव्यतिक्रमः स्यादिति । अमुमेवाशयमाविश्चिकीर्षुः अभियुक्तसंवादायाह-अतैवेत्यादि । भूतभाविनः प्रत्यक्षा इव यत्र क्रियन्ते इत्येतावदेव भाविकलक्षणमकारि यैः खलु तैरशब्दानाकुलत्वादिव लक्षणत्वेनोक्तम् । नापि वा वस्तुसन्निवेशिनः । सौन्द्रर्यस्यनिबन्धाद्विच्छित्तिः स्वभावोक्तितुल्यनयशालिनी अलङ्कारत्वेन प्रसिञ्जिता । अतो भूतभाविप्रत्यक्षवद्भाविकलक्षणस्य भाविकस्य शब्दानाकुलत्ववास्तव सौन्दर्यावलम्बेनापि भाविकप्रभेदो ऽभ्यनुज्ञायते । यत इत्थं स्वभावोक्तिप्रतियोगितया मीमांसा प्रवर्तयितव्या, अतः सम्प्रति सङ्गतिमाह--स्वभावोक्त्या किञ्चिदिति । वास्तवसौन्दर्यत्वं सादृश्यम् । तच्च लौकिकत्वसूक्ष्मत्वस्फुटत्वसाधारण्यताटस्थ्यप्रतीत्तयादिभिः वैधर्म्यप्राचुर्यात् अल्पकमित्यभिसन्धायोक्तं-किञ्चिदिति । सत्यपि सादृश्यं किञ्चिन्मात्रं अथापि न्यायसञ्चारायेहास्माभिः लक्षणमस्य कृतम् । यो ऽयं प्रत्यक्षवद्भावस्त्वतीतानागतार्थयोः । तद्भावबिम्बनाच्चित्ते विनिवेशाच्चभाविकम् ॥ नाविपर्ययतो भ्रान्तिः साक्षात्त्वान्नेतिवृत्तकम् । अन्यत्वानध्यवसितेर्नचात्रातिशयोक्तिता ॥ न परं वर्तमानार्थं धर्मः प्रत्यक्षतेष्यते । प्रतिपत्र्तनपे क्षायां प्रत्यक्षत्वपरिक्षयात् ॥ प्रत्यक्षत्वे च सामग्री भावनाद्भुतवस्तुजा । प्रत्तयक्षत्वं न संभाव्यमिह नोत्प्रेक्षणं ततः ॥ अलिङ्गलिङ्गभावाच्च काव्यलिङ्गं न चेष्यते । ताटस्थ्यात्स्फुटसंवित्तेः न तदा रसवद्भ्रमः ॥ पश्चात्साधारणीभावे रसवांस्तन्निमित्तकः । स्फुटत्वान्नर स्वभावोक्तिर्लोकोत्तीर्णस्य वस्तुनः ॥ स्वभावोक्तेः रसवतो भेदःसंवादभेदतः । न प्रसादगुणश्चैतद्यस्यादौत्तरकालिकम् ॥ वास्तवे ऽपि हि सौन्दर्ये योग्यत्वादस्य सम्भवः । चिरन्तनानुरोधात्तु तथा व्यक्तं न कीर्तितम् ॥ भाविके बुद्धिसंवादो मया स्याद्यदि कस्यतचित् । व्याख्याशिल्पस्य निकषः स मे धीमान्भविष्यति ॥ उदात्ताय सूत्रम्- समृद्धि मद्धस्तुवर्णनमुदात्तम्
ato dvitīyaprakāre pratyakṣāyamāṇatvaṃ vastusanniveśīti na bhāvikālaṅkāraḥ / yuktyantareṇāpi draḍhayitumāha-api ca śabdānākulatetyādi / cakārādabhūtabhāvitvādayaḥ śabdānākulatā ceti hetavo bhāmahānuśāsane udbhaṭalakṣaṇe ca anākulatvarūpaṃ yadetadvyastasambandharahitaśabdasamarpitatvaṃ pratyakṣāyamāṇātvapratipādakamuktaṃ tat kathaṃ prayojakībhavet / vastumanniveśidharmagatatvenāpi bhāvikasaṃbhave niṣpra yojanameva syāt / ato na dvitīyaprakāre bhāvikamiti nigamayati-tasmādvāstavamevetyādi / atra uttare prakāre nanu vāstave 'pi saundarye laukikatayā mā bhūdvicchittiḥ / kaveḥ kakavinibandhasya vā vaktuḥ nibandhavaśādastyeva sakalavyavahartṛgocarībhātatā durapahnavāvicchittiḥ / tatra kuto na bhāvikamityata āha-yadi tu vāstavamapītyādinā / yadi vastusanniveśyapi saundaryanibandhavaśāt savicchittikaṃ prāñca ācāryāḥ svabhāvoktivadalaṅkāratayā varṇayeyuḥ tadā ayamapi vāstavasaundaryaviṣayatayā samāśaṅkito bhāvikaprakāro nātīva duḥśliṣṭa eva satyāṃ sāmagyām / ayamihāśayaḥ-yathā hi svabhāvoktiḥ vāstavasaundaryāvalambinī vastusvabhāvasaukṣmyāt sādhāraṇyena sacotanasaṃvādācca vicchittimatī varṇitā tathaiva vāstavasaundaryāvalambitayā nibandhā dvicchitti viśeṣo 'yamalaṅkāratayā varṇanīya eva / tathā ca satibhūtabhāvitvādi sāmagrīsadbhāve 'nyakalpanāgauravādayamapi bhāvikaprakāra iti unmīlanaṃ yogyatayā suśakameva / unmīlitā ścollekhabhāvodayasandhiśabalatādaya atiprathana svātantrye 'pi cirantanasamayavyatikramaḥ syāditi / amumevāśayamāviścikīrṣuḥ abhiyuktasaṃvādāyāha-ataivetyādi / bhūtabhāvinaḥ pratyakṣā iva yatra kriyante ityetāvadeva bhāvikalakṣaṇamakāri yaiḥ khalu tairaśabdānākulatvādiva lakṣaṇatvenoktam / nāpi vā vastusanniveśinaḥ / saundraryasyanibandhādvicchittiḥ svabhāvoktitulyanayaśālinī alaṅkāratvena prasiñjitā / ato bhūtabhāvipratyakṣavadbhāvikalakṣaṇasya bhāvikasya śabdānākulatvavāstava saundaryāvalambenāpi bhāvikaprabhedo 'bhyanujñāyate / yata itthaṃ svabhāvoktipratiyogitayā mīmāṃsā pravartayitavyā, ataḥ samprati saṅgatimāha--svabhāvoktyā kiñciditi / vāstavasaundaryatvaṃ sādṛśyam / tacca laukikatvasūkṣmatvasphuṭatvasādhāraṇyatāṭasthyapratīttayādibhiḥ vaidharmyaprācuryāt alpakamityabhisandhāyoktaṃ-kiñciditi / satyapi sādṛśyaṃ kiñcinmātraṃ athāpi nyāyasañcārāyehāsmābhiḥ lakṣaṇamasya kṛtam / yo 'yaṃ pratyakṣavadbhāvastvatītānāgatārthayoḥ / tadbhāvabimbanāccitte viniveśāccabhāvikam // nāviparyayato bhrāntiḥ sākṣāttvānnetivṛttakam / anyatvānadhyavasiternacātrātiśayoktitā // na paraṃ vartamānārthaṃ dharmaḥ pratyakṣateṣyate / pratipatrtanape kṣāyāṃ pratyakṣatvaparikṣayāt // pratyakṣatve ca sāmagrī bhāvanādbhutavastujā / prattayakṣatvaṃ na saṃbhāvyamiha notprekṣaṇaṃ tataḥ // aliṅgaliṅgabhāvācca kāvyaliṅgaṃ na ceṣyate / tāṭasthyātsphuṭasaṃvitteḥ na tadā rasavadbhramaḥ // paścātsādhāraṇībhāve rasavāṃstannimittakaḥ / sphuṭatvānnara svabhāvoktirlokottīrṇasya vastunaḥ // svabhāvokteḥ rasavato bhedaḥsaṃvādabhedataḥ / na prasādaguṇaścaitadyasyādauttarakālikam // vāstave 'pi hi saundarye yogyatvādasya sambhavaḥ / cirantanānurodhāttu tathā vyaktaṃ na kīrtitam // bhāvike buddhisaṃvādo mayā syādyadi kasyatacit / vyākhyāśilpasya nikaṣaḥ sa me dhīmānbhaviṣyati // udāttāya sūtram- samṛddhi maddhastuvarṇanamudāttam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.