यथैव ह्यध्ययनस्याचार्यकसिद्धिप्रयोजनतामनाहृत्य वेदमधीत्य स्नायाद्ऽ इति स्मृतिं बाधित्वान्तरङ्गत्वादर्थज्ञानार्थतैवाश्रीयते, तथोपनयनस्याप्यध्ययनार्थता वेदितव्या । व्याकरणादपि पाणिनीयादध्ययनाङ्गतैवोपनयनस्यानगम्यते । अध्ययनाङ्गता हि स्मरन्नाचार्यकरणे नयतेरात्मनेपदं विधत्ते, अध्यापनाङ्गत्वे हि कर्त्रभिप्रायत्वात्क्रियाफलस्य त्रित्वादेवात्मनेपदं सिध्येत् । ऽउपनीय तु यः शिष्यम्ऽ इति क्त्वाप्रत्ययो हि कथञ्चित् ऽदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वेतिवदसत्यप्यङ्गाङ्गिभावे ऽवकल्प्यते पुनर्विधानं चात्मनेपदस्यात्यन्तानर्थकम्, तस्मादध्ययनाङ्गमुपनयनं स्यात्* ॥॥ न स्यात् । तज्जन्यः संस्कारो हि माणवकसमवायी । सत्यम्, माणवकसमवेतो ऽपि न तदर्थः, कर्त्रर्थत्वं च फलस्य कर्त्रभिप्रायत्वं नतु तत्समवायः, अन्यथाहि ऽअग्नीनादधीतेत्यात्मनेपदं न स्यात् आधानफलस्याहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्तृसमवायाभावात् । इयं च स्मृतिः ऽउपनीय तु यः शिष्यम्ऽ इति, अतो बलीयसी द्वितीया श्रुतिः, तस्मान्नाध्यापनाङ्गमुपनयनमिति न तद्द्वारेणाध्यापनस्य प्रयुक्तिः ॥ प्राभाकरमतखण्डनम् । यच्च ऽउपनीतस्य व्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य विहितमध्ययनं तद्व्यापारत्वेनाध्यवसीयतऽ इति, तदप्यबुद्धिपूर्वकम् एवं हि वदताध्यापनाङ्गमध्ययनमित्युपपादितं भवति । यदाह्यध्यापनार्थत्वेनोपनीतस्य माणवकस्य तदुपयोगिव्यापारापेक्षायामध्ययनविधिरध्ययनं तदुपयोगिव्यापारतया विधत्ते त्रैवर्णिकैरुपनीतैरध्यापनौपयिकव्यापारापेक्षैरध्ययनव्यापारः कर्तव्य इति तदापि स्पष्टमेवाध्ययनमर्थज्ञानार्थतया विधत्ते नाध्यापनौपयिकतया, तदाह्यध्ययनस्य तदौपयिकत्वं केन प्रमाणेन गम्यते, नह्यत्र प्रत्यक्षादीनि क्रमन्ते । संनिधानादिति चेत्, न संनिधानं नाम स्वयं प्रमाणं शब्दस्य त्वर्थं प्रतिपादयतः संनिध्यपेक्षायोग्यत्वानीतिकर्मतव्यता नेत्रस्येवोन्मीलनम् । शब्दश्चेदध्यापनौपयिकतया विदध्यात् नार्थज्ञानार्थता सिध्येत् । अतो नोपनयनसंनिधौ ऽस्वाध्यायो ऽध्येतव्यऽ इति विहितस्याध्ययनस्योपनयनद्वाराध्यापनविधिना प्रयुक्तिसंभवः* ॥॥ यदि परमध्यापनस्याध्ययनमन्तरेणासंभवात्तदर्थाध्ययनमाक्षिप्यते, तथासत्यविहितेन लौकिकेनाध्ययनेन तत्संभवान्न विहितस्याध्ययनस्य नियोगतस्तत्प्रयुक्तिः । नच प्रयुक्तिलाघवादपि विहितोपजीवनम् । तदुपजीवने ऽपि प्रयुक्त्यनवलोपात् । विहितमप्यध्ययनमध्यापनविधिनैव त्वन्मते प्रयुज्यते न स्वविधिना । तस्माल्लौकिकमेवाध्ययनमुपनीतानामध्यापनविधिराक्षिपेत् । विधिविहितमध्ययनं परप्रयुक्त्यभावादधिकारं प्रकल्पयेत्* ॥॥ किञ्च यद्युपनयनमध्यापनाङ्गं ततो ऽध्ययनविधिरर्थज्ञानार्थः सन्नाध्यापनार्थतयोपनीतैस्त्रैवर्णिकैः संबध्येत, ये ऽध्यापनार्थतयोपनीतस्त्रैवर्णिकास्तदुपयोगिव्यापारमपेक्षन्ते ते ऽर्थज्ञानार्थमधीयीरन्-इत्यसंबद्धमेव स्यात् । ततश्चोपनीतैरसंबध्यमानो ऽध्ययनविधिश्चतुर्णामपि वर्णानां स्यादिति शूद्राधिकारप्रसङ्गः । तस्मादुपनीतानां प्रयोजनापेक्षिणामध्ययनकरणिकार्थज्ञानभावना विधीयत इत्यध्ययनाङ्गमेवोपनयनं, स्वविधिप्रयुक्तं चाध्ययनम् । प्रपञ्चेनायं पक्षोन्यायरत्नमालायामेव निरस्त इत्यपरम्यते । तस्मात्पूर्वोक्त एव विचारः किमदृष्टार्थमध्ययनमुताक्षरग्रहणादिपरम्परयार्थज्ञानार्थमिति ॥ अध्ययनविध्युपसंहारः । अथवा नात्र किञ्चिद्विचार्येत, नावमिकन्यायेनैवाध्ययनस्याक्षरसंस्कारादिपरम्परयार्थज्ञानार्थत्वसिद्धेः । नवमे हि- साम्नामृगक्षराभिव्यक्तिद्वारेण स्तुत्युपयोगित्वदर्शनात्तादर्थ्यमेव नादृष्टार्थत्वमिति वक्ष्यते । तेनैव न्यायेनाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वसिद्धेरध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति सिद्धमेवैतत्प्रयोजनविवक्षया सूत्रकारेणोच्यते । यदाहुः- "धर्माख्यं विषयं वक्तुं मीमांसायाः प्रयोजनम्" इति । नन्वत्र कश्चिद्वेदवाक्यार्थो विचार्यते । तदप्याहुः--"नचात्र चोदनाव्याख्या गौरवं तत्र चोदितम्" इति तत्सिद्धमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति । सा चतुर्विधा- धर्मस्वरूप प्रमाण साधन फलैः ॥ नन्वध्ययनविधिना वेदवाक्यार्थविचारमात्राक्षेपाद्धर्मस्वरूपप्रमाणजिज्ञासयोः कः प्रसङ्गः । उच्यते- उपोद्धातत्वात्प्रसङ्गः । यदि हि वेदवाक्यार्थो धर्मः स्याद्वेदश्च प्रमाणं ततो ऽसौ विचारः कर्तव्यो भवति । इतरथा काकदन्तपरीक्षावत्स्यात्, तदध्ययनविधिरेव प्रमाणादिविचारमाक्षिपति । धर्मग्रहणं चोपलक्षणार्थम्- अधर्मस्यापि हानाय जिज्ञास्यत्वात् । अकारप्रश्लेषणे वा सूत्रमधर्मजिज्ञासायामपि व्याख्येयमिति निरवद्यम् ॥ चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः
yathaiva hyadhyayanasyācāryakasiddhiprayojanatāmanāhṛtya vedamadhītya snāyād' iti smṛtiṃ bādhitvāntaraṅgatvādarthajñānārthataivāśrīyate, tathopanayanasyāpyadhyayanārthatā veditavyā / vyākaraṇādapi pāṇinīyādadhyayanāṅgataivopanayanasyānagamyate / adhyayanāṅgatā hi smarannācāryakaraṇe nayaterātmanepadaṃ vidhatte, adhyāpanāṅgatve hi kartrabhiprāyatvātkriyāphalasya tritvādevātmanepadaṃ sidhyet / 'upanīya tu yaḥ śiṣyam' iti ktvāpratyayo hi kathañcit 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvetivadasatyapyaṅgāṅgibhāve 'vakalpyate punarvidhānaṃ cātmanepadasyātyantānarthakam, tasmādadhyayanāṅgamupanayanaṃ syāt* //// na syāt / tajjanyaḥ saṃskāro hi māṇavakasamavāyī / satyam, māṇavakasamaveto 'pi na tadarthaḥ, kartrarthatvaṃ ca phalasya kartrabhiprāyatvaṃ natu tatsamavāyaḥ, anyathāhi 'agnīnādadhītetyātmanepadaṃ na syāt ādhānaphalasyāhavanīyatvāderagnisamavetatvena kartṛsamavāyābhāvāt / iyaṃ ca smṛtiḥ 'upanīya tu yaḥ śiṣyam' iti, ato balīyasī dvitīyā śrutiḥ, tasmānnādhyāpanāṅgamupanayanamiti na taddvāreṇādhyāpanasya prayuktiḥ // prābhākaramatakhaṇḍanam / yacca 'upanītasya vyāpārāpekṣāyāmupanayanaṃ prakramya vihitamadhyayanaṃ tadvyāpāratvenādhyavasīyata' iti, tadapyabuddhipūrvakam evaṃ hi vadatādhyāpanāṅgamadhyayanamityupapāditaṃ bhavati / yadāhyadhyāpanārthatvenopanītasya māṇavakasya tadupayogivyāpārāpekṣāyāmadhyayanavidhiradhyayanaṃ tadupayogivyāpāratayā vidhatte traivarṇikairupanītairadhyāpanaupayikavyāpārāpekṣairadhyayanavyāpāraḥ kartavya iti tadāpi spaṣṭamevādhyayanamarthajñānārthatayā vidhatte nādhyāpanaupayikatayā, tadāhyadhyayanasya tadaupayikatvaṃ kena pramāṇena gamyate, nahyatra pratyakṣādīni kramante / saṃnidhānāditi cet, na saṃnidhānaṃ nāma svayaṃ pramāṇaṃ śabdasya tvarthaṃ pratipādayataḥ saṃnidhyapekṣāyogyatvānītikarmatavyatā netrasyevonmīlanam / śabdaścedadhyāpanaupayikatayā vidadhyāt nārthajñānārthatā sidhyet / ato nopanayanasaṃnidhau 'svādhyāyo 'dhyetavya' iti vihitasyādhyayanasyopanayanadvārādhyāpanavidhinā prayuktisaṃbhavaḥ* //// yadi paramadhyāpanasyādhyayanamantareṇāsaṃbhavāttadarthādhyayanamākṣipyate, tathāsatyavihitena laukikenādhyayanena tatsaṃbhavānna vihitasyādhyayanasya niyogatastatprayuktiḥ / naca prayuktilāghavādapi vihitopajīvanam / tadupajīvane 'pi prayuktyanavalopāt / vihitamapyadhyayanamadhyāpanavidhinaiva tvanmate prayujyate na svavidhinā / tasmāllaukikamevādhyayanamupanītānāmadhyāpanavidhirākṣipet / vidhivihitamadhyayanaṃ paraprayuktyabhāvādadhikāraṃ prakalpayet* //// kiñca yadyupanayanamadhyāpanāṅgaṃ tato 'dhyayanavidhirarthajñānārthaḥ sannādhyāpanārthatayopanītaistraivarṇikaiḥ saṃbadhyeta, ye 'dhyāpanārthatayopanītastraivarṇikāstadupayogivyāpāramapekṣante te 'rthajñānārthamadhīyīran-ityasaṃbaddhameva syāt / tataścopanītairasaṃbadhyamāno 'dhyayanavidhiścaturṇāmapi varṇānāṃ syāditi śūdrādhikāraprasaṅgaḥ / tasmādupanītānāṃ prayojanāpekṣiṇāmadhyayanakaraṇikārthajñānabhāvanā vidhīyata ityadhyayanāṅgamevopanayanaṃ, svavidhiprayuktaṃ cādhyayanam / prapañcenāyaṃ pakṣonyāyaratnamālāyāmeva nirasta ityaparamyate / tasmātpūrvokta eva vicāraḥ kimadṛṣṭārthamadhyayanamutākṣaragrahaṇādiparamparayārthajñānārthamiti // adhyayanavidhyupasaṃhāraḥ / athavā nātra kiñcidvicāryeta, nāvamikanyāyenaivādhyayanasyākṣarasaṃskārādiparamparayārthajñānārthatvasiddheḥ / navame hi- sāmnāmṛgakṣarābhivyaktidvāreṇa stutyupayogitvadarśanāttādarthyameva nādṛṣṭārthatvamiti vakṣyate / tenaiva nyāyenādhyayanasyārthajñānārthatvasiddheradhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti siddhamevaitatprayojanavivakṣayā sūtrakāreṇocyate / yadāhuḥ- "dharmākhyaṃ viṣayaṃ vaktuṃ mīmāṃsāyāḥ prayojanam" iti / nanvatra kaścidvedavākyārtho vicāryate / tadapyāhuḥ--"nacātra codanāvyākhyā gauravaṃ tatra coditam" iti tatsiddhamadhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti / sā caturvidhā- dharmasvarūpa pramāṇa sādhana phalaiḥ // nanvadhyayanavidhinā vedavākyārthavicāramātrākṣepāddharmasvarūpapramāṇajijñāsayoḥ kaḥ prasaṅgaḥ / ucyate- upoddhātatvātprasaṅgaḥ / yadi hi vedavākyārtho dharmaḥ syādvedaśca pramāṇaṃ tato 'sau vicāraḥ kartavyo bhavati / itarathā kākadantaparīkṣāvatsyāt, tadadhyayanavidhireva pramāṇādivicāramākṣipati / dharmagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham- adharmasyāpi hānāya jijñāsyatvāt / akārapraśleṣaṇe vā sūtramadharmajijñāsāyāmapi vyākhyeyamiti niravadyam // codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.