नह्यविशेषणापि प्रतिषेधे वैरूप्यम् । यदि हि क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वरूपं विशेषेणोद्दिश्य प्रतिषेधः क्रियेत ततः स्यादपि वैरूप्यं प्रतिषेध्योपस्थापितक्रतुपुरुषगोचरत्वात्प्रतिषेधस्य । यदातु हिंसामात्रमुद्दिश्य प्रतिषेधः क्रियते तदास्य किं वैरूप्यम् । तद्यथा या भोजनार्थं मांसोत्पादने हिंसा, या च वैरिनिर्यातनार्थतया साक्षात्पुरुषार्था तस्यामुभय्यामविशेषेण प्रतिषिध्यमानायामपि नास्ति वैरूप्यमेवमिहापि । इतरथा तत्रापि भोजनाङ्गता पुरुषार्थता च प्रतिषेधस्य स्यादिति वैरूप्यं स्यात् । तस्माद्यैव काचिद्येन केनापि प्रकारेण प्रसक्ता हिंसा सा सर्वा सामान्येन प्रतिषिध्यते । पुरुषार्थश्च प्रतिषेधो ऽनारभ्याधीतत्वात् । तस्मादग्नीषोमीयहिंसाप्यसति विधेयत्वे प्रतिषेधगोचरः स्यात् । विधेयत्वे तु विधेर्विशेषविषयत्वात्सामान्यविषयो निषेधस्तद्विरोधाद्धिसान्तराण्यवलम्बते ॥ हिंसायां सांख्यमतं तत्खण्डनं च । ननु सत्यपि विधेयत्वे विधेः क्रत्वर्थात्प्रतिषेधस्य च पुरुषार्थत्वाद्विषयभेदेनाविरोधान्न बाधः । नहीदं विरुद्धं क्रतोर्हिंसया भवितव्यं पुरुषस्य तु तद्वर्जनेनेति । सत्यम् । अङ्गविधिमात्रालोचनायां नास्ति विरोधः । ज्योतिष्टोमविधिस्तु साङ्गं प्रधानं पुरुषस्य विदधत्पुरुषार्थाहिंसानिषेधमग्नीषोमीयहिंसायामवतरन्तं निरुणद्धिः । नह्यग्नीषोमीयहिंसां वर्जयता ज्योतिष्टोमः शक्यते ऽनुष्ठातुम् । तस्मादस्ति विरोध इति सामान्यस्य बाधः । विधौ त्वप्रवर्तके सत्यग्नीषोमीयहिंसापि प्रतिषिध्येत* ॥॥ किमर्थं च श्येनस्य विधेयत्वं निराक्रियते, प्रतिषेधसिद्ध्यर्थमिति चेत्, कः प्रतिषेधः न हिंस्यात्सर्वभूतानि इति । नायं निषेधः श्येने प्रवर्तते हिंसाविषयत्वात् । श्येनफलं च हिंसा न श्येनः । तथा चोक्तम्, यो हिंसितुमिच्छेत्तस्यायमभ्युपाय इति हि तेषामुपदेश इति* ॥॥ कश्चित्वाह श्येनस्य कर्तव्यत्वे सति बलात्तत्फलमपि हिंसा कर्तव्या भवतीति न निषेद्धुं शक्यते । अतः फलकर्तव्यतानिरासार्थं श्येनकर्तव्यता बलान्निरस्यत इति । तदिदमसंबद्धम् । यथैव हि श्येनापूर्वस्य कर्तव्यतायां सत्यामपि तत्साध्यफलस्य कर्तव्यता न प्रसज्यते तथा यागस्य कर्तव्यत्वे सत्यपि रागप्राप्तस्य फलस्य नास्ति कर्तव्यतापत्तिः । तस्मादनर्थकं श्येनकर्तव्यतानिराकरणम् । तस्माद्धिसैवात्र प्रत्युदाहरणम्* ॥॥ इदञ्चापरमेकदेशिनः प्रष्टव्याः अर्थशब्देन किमुच्यते इति । यदि श्रेयःसाधनं, नित्यानां धर्मत्वं न स्यात् । अथ यन्निषिद्धफलं न भवति तदर्थशब्देनोच्यते, तथासति नञर्थविषयस्यापूर्वस्य धर्मत्वप्रसङ्गः, चोदनालक्षणत्वान्निषिद्धफलत्वाभाच्च । भवत्वितिचेत् । न । लोकविरोधात् । यो हि हिंसायामुद्युक्तः प्रतिषेधवशान्निवर्तते न तं धार्मिक इत्याचक्षते किन्त्वधर्मान्निवृत्त इत्येतावत् । तदाहुः लोकसिद्धस्य लक्षणं परीक्षकैर्वक्तव्यं न वृद्ध्यादिवत्परिभाषणमित्यास्तां तावत् । इति चोदनासूत्रम् ॥ धर्मप्रमाणपरीक्षाधिकरणम् ॥३ ॥ तस्य निमित्तपरीष्टिः
nahyaviśeṣaṇāpi pratiṣedhe vairūpyam / yadi hi kratvarthatvapuruṣārthatvarūpaṃ viśeṣeṇoddiśya pratiṣedhaḥ kriyeta tataḥ syādapi vairūpyaṃ pratiṣedhyopasthāpitakratupuruṣagocaratvātpratiṣedhasya / yadātu hiṃsāmātramuddiśya pratiṣedhaḥ kriyate tadāsya kiṃ vairūpyam / tadyathā yā bhojanārthaṃ māṃsotpādane hiṃsā, yā ca vairiniryātanārthatayā sākṣātpuruṣārthā tasyāmubhayyāmaviśeṣeṇa pratiṣidhyamānāyāmapi nāsti vairūpyamevamihāpi / itarathā tatrāpi bhojanāṅgatā puruṣārthatā ca pratiṣedhasya syāditi vairūpyaṃ syāt / tasmādyaiva kācidyena kenāpi prakāreṇa prasaktā hiṃsā sā sarvā sāmānyena pratiṣidhyate / puruṣārthaśca pratiṣedho 'nārabhyādhītatvāt / tasmādagnīṣomīyahiṃsāpyasati vidheyatve pratiṣedhagocaraḥ syāt / vidheyatve tu vidherviśeṣaviṣayatvātsāmānyaviṣayo niṣedhastadvirodhāddhisāntarāṇyavalambate // hiṃsāyāṃ sāṃkhyamataṃ tatkhaṇḍanaṃ ca / nanu satyapi vidheyatve vidheḥ kratvarthātpratiṣedhasya ca puruṣārthatvādviṣayabhedenāvirodhānna bādhaḥ / nahīdaṃ viruddhaṃ kratorhiṃsayā bhavitavyaṃ puruṣasya tu tadvarjaneneti / satyam / aṅgavidhimātrālocanāyāṃ nāsti virodhaḥ / jyotiṣṭomavidhistu sāṅgaṃ pradhānaṃ puruṣasya vidadhatpuruṣārthāhiṃsāniṣedhamagnīṣomīyahiṃsāyāmavatarantaṃ niruṇaddhiḥ / nahyagnīṣomīyahiṃsāṃ varjayatā jyotiṣṭomaḥ śakyate 'nuṣṭhātum / tasmādasti virodha iti sāmānyasya bādhaḥ / vidhau tvapravartake satyagnīṣomīyahiṃsāpi pratiṣidhyeta* //// kimarthaṃ ca śyenasya vidheyatvaṃ nirākriyate, pratiṣedhasiddhyarthamiti cet, kaḥ pratiṣedhaḥ na hiṃsyātsarvabhūtāni iti / nāyaṃ niṣedhaḥ śyene pravartate hiṃsāviṣayatvāt / śyenaphalaṃ ca hiṃsā na śyenaḥ / tathā coktam, yo hiṃsitumicchettasyāyamabhyupāya iti hi teṣāmupadeśa iti* //// kaścitvāha śyenasya kartavyatve sati balāttatphalamapi hiṃsā kartavyā bhavatīti na niṣeddhuṃ śakyate / ataḥ phalakartavyatānirāsārthaṃ śyenakartavyatā balānnirasyata iti / tadidamasaṃbaddham / yathaiva hi śyenāpūrvasya kartavyatāyāṃ satyāmapi tatsādhyaphalasya kartavyatā na prasajyate tathā yāgasya kartavyatve satyapi rāgaprāptasya phalasya nāsti kartavyatāpattiḥ / tasmādanarthakaṃ śyenakartavyatānirākaraṇam / tasmāddhisaivātra pratyudāharaṇam* //// idañcāparamekadeśinaḥ praṣṭavyāḥ arthaśabdena kimucyate iti / yadi śreyaḥsādhanaṃ, nityānāṃ dharmatvaṃ na syāt / atha yanniṣiddhaphalaṃ na bhavati tadarthaśabdenocyate, tathāsati nañarthaviṣayasyāpūrvasya dharmatvaprasaṅgaḥ, codanālakṣaṇatvānniṣiddhaphalatvābhācca / bhavatviticet / na / lokavirodhāt / yo hi hiṃsāyāmudyuktaḥ pratiṣedhavaśānnivartate na taṃ dhārmika ityācakṣate kintvadharmānnivṛtta ityetāvat / tadāhuḥ lokasiddhasya lakṣaṇaṃ parīkṣakairvaktavyaṃ na vṛddhyādivatparibhāṣaṇamityāstāṃ tāvat / iti codanāsūtram // dharmapramāṇaparīkṣādhikaraṇam //3 // tasya nimittaparīṣṭiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.