तथाहि डित्थो ऽयमिति तावद्गौरयमितिवद्भावात्मना डित्थात्मना वस्तु विकल्प्यते, नदण्डीतिवत्तत्संबन्धितया मत्वर्थानुपादानात् । तत्र न डित्थशब्देन जातिवदर्थस्यात्मा अत्यन्तभिन्नत्वात् यतस्तेनैवार्थो ऽनुरज्येत । तदेतदेवं विज्ञेयम् डित्थशब्देन तद्वाच्यं पूर्वावगतं डित्थमुपस्थाप्य तदात्मना पुरःस्थितोर्ऽथो विकल्प्यते डित्थो ऽयमिति । किमुक्तं भवति, यो ऽसावस्माकं डित्थः सो ऽयं पुरःस्थितो नान्य इति । सेयं व्यक्तिप्रत्यभिज्ञैव पञ्चमीकल्पना । साच शब्दविदां नामरूषितैव भवतीति नाम विकल्पेनेति व्यवह्रियते । एतेन यदाहुः डित्थो ऽयमित्यशब्दाकारस्यार्थस्य शब्दाकारेण विकल्पनादप्रमाणं सविकल्पम्, इति तदपि निरस्तम् । नह्यत्र शब्दाकारेणार्थः प्रतीयते किन्तु पूर्वावगतार्थस्मरणमात्रे शब्दस्य व्यापारः, तेन च स्मृतेनार्थेन तादात्म्येन पुरःस्थितार्थविकल्पनात् । आहच यदा तु यादृशः पिण्डः पूर्वं शब्दात्प्रतीयते । तादृशस्मरणे हेतुः शब्दस्तत्र यथार्थतेति । तस्मान्नामविकल्पे ऽपि जात्यादिवन्नास्त्यतद्रूपारोपः । किं पुनर्जात्यादिभिर्विकल्प्यते, द्रव्यं, किं पुनरिदं द्रव्यं नाम, पृथिव्युदकतेजोवायुप्रभृति ॥ द्रव्याभावे बौद्धमतेन पूर्वपक्षः । ननु रूपादिव्यतिरिक्तं द्रव्यं नाम न किञ्चिदुपलभामहे । न च तस्योपलम्भकमस्ति, चक्षुरादीनां पञ्चानां रूपादिष्वेवोपक्षीणत्वात् । गन्धरूपरसस्पर्शसंघातः पृथिवी । रसरूपस्पर्शसंघात आपः । रूपस्पर्शसंघातस्तेजः । शब्दस्पर्शसंघातो वायुः । एव रूपादिसंघातभेदावेव पृथिव्यादिविभागो न द्रव्यं नाम किञ्चिदिति सौगताः । तदयुक्तम् आगमापायिषु रूपादिषु यदनुयायिप्रत्यभिज्ञा जायते तद्द्रव्यम् । दर्शनस्पर्शनाभ्यां चास्य ग्रहणम् । प्रत्यभिज्ञा च यथा बदरफलं श्यामावस्थायां रक्तावस्थायां च यथा वा घटपिण्डकपालावस्थासु मृद्द्रव्यम् । अस्ति हि तत्र पिण्डावस्थाभेदे श्यामरक्तरूपभेदे ऽपि द्रव्यप्रत्यभिज्ञा मृदियं पिण्डावस्थामपहाय घचावस्था संजाता श्यामिमानं च त्यक्त्वा पक्वा सत्यरुणिमानं गृहीतवती । अनन्तरं घटावस्थामपहाय कपालिका जातेति । एवं तन्तुपटाद्यवस्थास्वपि द्रष्टव्यम् । तर्कमतेनावयवेष्ववयव्युत्पत्तिः । ननु तन्तुपटादिषु द्रव्यान्तरोत्पत्तिरेवाभिमता, अन्यथा ह्यवयव्यपलापः स्यात् । नावयविनमपह्नुमहे, द्रव्यान्तरोत्पत्तिं तु नेच्छामः प्रतिपत्त्यभावात् । तन्तव एव हि संयोगविशेषादेकद्रव्यतामापद्यन्ते, अवयवी च भवन्ति तादृशाश्च पटजातिं स्थौल्यं च बिभ्रत एकपटस्थूलबुद्ध्या गृह्यन्त इति लौकिकी प्रतिपत्तिः । अतो न द्रव्यस्य कदाचिदागमो ऽपायो वा, घटपटगवाश्वशुक्लरक्ताद्यवस्थानामेवागमापायौ* ॥॥ आहच आविर्भावतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् ॥ तद्धर्मि यत्र च ज्ञानं प्राग्धर्मग्रहणाद्भवेदिति । तथा यादृशमस्माभिरभिहितं द्रव्यं तादृशस्यैव हि सर्वस्य गुण एव भिद्यते न स्वरूपमिति । तत्सिद्धं द्रव्यम् । तच्च जात्यादिभिः पञ्चधा सविकल्पेन विभज्यते । अतः सविकल्पकमपि प्रत्यक्षं, तत्पूर्वकं चानुमानादीति सिद्धं तेषामप्यनिमित्तत्वमिति प्रत्यक्षसूत्रम् । धर्मे वेदप्रामाण्याधिकरणम् ॥५ ॥ औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः, तस्य ज्ञानमुपदेशो ऽन्यतिरेकश्चार्थे ऽनुपलब्धे तत्प्रमामाणं बादरायणस्यानपेक्षत्वात्
tathāhi ḍittho 'yamiti tāvadgaurayamitivadbhāvātmanā ḍitthātmanā vastu vikalpyate, nadaṇḍītivattatsaṃbandhitayā matvarthānupādānāt / tatra na ḍitthaśabdena jātivadarthasyātmā atyantabhinnatvāt yatastenaivārtho 'nurajyeta / tadetadevaṃ vijñeyam ḍitthaśabdena tadvācyaṃ pūrvāvagataṃ ḍitthamupasthāpya tadātmanā puraḥsthitor'tho vikalpyate ḍittho 'yamiti / kimuktaṃ bhavati, yo 'sāvasmākaṃ ḍitthaḥ so 'yaṃ puraḥsthito nānya iti / seyaṃ vyaktipratyabhijñaiva pañcamīkalpanā / sāca śabdavidāṃ nāmarūṣitaiva bhavatīti nāma vikalpeneti vyavahriyate / etena yadāhuḥ ḍittho 'yamityaśabdākārasyārthasya śabdākāreṇa vikalpanādapramāṇaṃ savikalpam, iti tadapi nirastam / nahyatra śabdākāreṇārthaḥ pratīyate kintu pūrvāvagatārthasmaraṇamātre śabdasya vyāpāraḥ, tena ca smṛtenārthena tādātmyena puraḥsthitārthavikalpanāt / āhaca yadā tu yādṛśaḥ piṇḍaḥ pūrvaṃ śabdātpratīyate / tādṛśasmaraṇe hetuḥ śabdastatra yathārthateti / tasmānnāmavikalpe 'pi jātyādivannāstyatadrūpāropaḥ / kiṃ punarjātyādibhirvikalpyate, dravyaṃ, kiṃ punaridaṃ dravyaṃ nāma, pṛthivyudakatejovāyuprabhṛti // dravyābhāve bauddhamatena pūrvapakṣaḥ / nanu rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ nāma na kiñcidupalabhāmahe / na ca tasyopalambhakamasti, cakṣurādīnāṃ pañcānāṃ rūpādiṣvevopakṣīṇatvāt / gandharūparasasparśasaṃghātaḥ pṛthivī / rasarūpasparśasaṃghāta āpaḥ / rūpasparśasaṃghātastejaḥ / śabdasparśasaṃghāto vāyuḥ / eva rūpādisaṃghātabhedāveva pṛthivyādivibhāgo na dravyaṃ nāma kiñciditi saugatāḥ / tadayuktam āgamāpāyiṣu rūpādiṣu yadanuyāyipratyabhijñā jāyate taddravyam / darśanasparśanābhyāṃ cāsya grahaṇam / pratyabhijñā ca yathā badaraphalaṃ śyāmāvasthāyāṃ raktāvasthāyāṃ ca yathā vā ghaṭapiṇḍakapālāvasthāsu mṛddravyam / asti hi tatra piṇḍāvasthābhede śyāmaraktarūpabhede 'pi dravyapratyabhijñā mṛdiyaṃ piṇḍāvasthāmapahāya ghacāvasthā saṃjātā śyāmimānaṃ ca tyaktvā pakvā satyaruṇimānaṃ gṛhītavatī / anantaraṃ ghaṭāvasthāmapahāya kapālikā jāteti / evaṃ tantupaṭādyavasthāsvapi draṣṭavyam / tarkamatenāvayaveṣvavayavyutpattiḥ / nanu tantupaṭādiṣu dravyāntarotpattirevābhimatā, anyathā hyavayavyapalāpaḥ syāt / nāvayavinamapahnumahe, dravyāntarotpattiṃ tu necchāmaḥ pratipattyabhāvāt / tantava eva hi saṃyogaviśeṣādekadravyatāmāpadyante, avayavī ca bhavanti tādṛśāśca paṭajātiṃ sthaulyaṃ ca bibhrata ekapaṭasthūlabuddhyā gṛhyanta iti laukikī pratipattiḥ / ato na dravyasya kadācidāgamo 'pāyo vā, ghaṭapaṭagavāśvaśuklaraktādyavasthānāmevāgamāpāyau* //// āhaca āvirbhāvatirobhāvadharmakeṣvanuyāyi yat // taddharmi yatra ca jñānaṃ prāgdharmagrahaṇādbhavediti / tathā yādṛśamasmābhirabhihitaṃ dravyaṃ tādṛśasyaiva hi sarvasya guṇa eva bhidyate na svarūpamiti / tatsiddhaṃ dravyam / tacca jātyādibhiḥ pañcadhā savikalpena vibhajyate / ataḥ savikalpakamapi pratyakṣaṃ, tatpūrvakaṃ cānumānādīti siddhaṃ teṣāmapyanimittatvamiti pratyakṣasūtram / dharme vedaprāmāṇyādhikaraṇam //5 // autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ, tasya jñānamupadeśo 'nyatirekaścārthe 'nupalabdhe tatpramāmāṇaṃ bādarāyaṇasyānapekṣatvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.