विज्ञानाश्रुतयस्तु शक्तावेव विज्ञानोपचारं कुर्वन्ति प्ररोचनार्थतयेत्युपपन्नम् । एवमानन्दश्रुतयो ऽपि पुरुषार्थत्वसामान्यात्सुखत्वोपचारेण प्ररोचनार्थतया प्रवृत्ताः । युक्तं चैतत् वचनयोर्विरोधे ऽन्यतो निर्णयः इति । विरोधश्चात्रानन्दप्रियाभाववचनयोः । न चाभाववचनं वैषयिकाभिप्रायम्, इतरत्तु स्वाभाविकाभिप्रायमिति शक्यं वक्तुम् । उभयत्रापि सामान्योपादानादत्यन्तसमानविषयत्वात् । अतः प्रमाणान्तरवशादानन्दवचनं दुःखाभावपरम्, इतरत्तु यथाश्रुतमिति न्याय्यम् । तस्मात्सुखदुःखादिसमस्तवैशेषिकात्मगुणोच्छेदो मोक्षः । सुखदुःखोच्छेदश्च धर्माधर्मयोरुच्छेदात्, धर्माधर्मयोरुच्छेदश्चोत्पन्नानां धर्माधर्माणामुपभोगेन नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेनात्मज्ञानेन च विरोधात्, उत्पाद्यानां च काम्यानुष्ठाननिमित्तानां धर्माणां तदनुष्ठानेनानुत्पादात्, विहिताकरणप्रतिषिद्धानुष्ठाननिमित्तानां चाधर्माणां विहितानुष्ठानेन प्रतिषिद्धाकरणेन च परिहारात्, असति शरीरारम्भे पूर्वशरीरनिपाते चाशरीरो ऽवस्थितो मुक्तो भवति ॥ आत्मज्ञानस्य क्रतुमोक्षोभयोपयोगित्वम् । नन्वात्मज्ञानं क्रत्वर्थम् । सत्यम् । पुरुषार्थमपि च तत् संयोगभेदात् । यत्तावत् अविनाशी वा अरे ऽयमात्मा इत्यादिना शरीराद्व्यतिरिक्तनित्यात्मस्वरूपसद्भावज्ञानं तत्पारलौकिकफलकर्मानुष्ठानौपयिकत्वात्कर्मज्ञानवदेव सामर्थ्यतः क्रतुसंयोगात्क्रत्वर्थम् । यथाहि ज्योतिष्टोमोदिवाक्याध्ययनं दृष्टेनैवानुष्ठानौपयिकत्वं ज्ञानं जनयतीति तदर्थतयाध्ययनविधिना विधीयते तथा अविनाशी वा अरेयमात्मा इत्यादिवाक्यानामप्यध्ययनविधिरेव कर्मानुष्ठानोपयोग्यात्मज्ञानार्थतां विधत्ते । तद्यदि प्रमाणान्तरेणात्मनः शरीरादिविवेको नैकान्ततः सिद्ध्यति ततो दृढविवेकप्रतिपादकानामुपनिषद्वाक्यानां विस्पष्टमेव फलम् । यथोक्तम् इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत्र युक्त्या ॥ दृढत्वमेतद्विषयः प्रबोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन इति । अथ त्वन्यतो ऽपि सिद्ध्यति, ततो यथैवान्यथापि क्रतुज्ञानसंभवे ऽध्ययनोपात्तवेदवाक्यावगतकर्मरूपाणामेव पुंसां कर्मस्वधिकारः तथैवाध्यायनोपात्तोपनिषद्वाक्यावगतात्मतत्त्वानामेवाधिकार इत्यध्ययनविधिबलादेव कल्प्यते* ॥॥ यत्त्वात्मसद्भावप्रतिपादनोपक्रमे विधिसरूपं वाक्यम् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इत्यादि तद्वक्ष्यमाणस्यार्थस्यातिगहनत्वान्महोपयोगत्वाच्च कथं हि नामालस्यं हित्वा श्रद्धाविशेषेण वक्ष्यमाणमर्थं प्रतिपद्येतेत्यातावन्मात्रार्थम् । तस्मादेतज्ज्ञानं दृष्टोपयोगित्वात्क्रत्वर्थम्* ॥॥ यानि पुनरितिकर्तव्यताविशेषयुक्तान्युपासनात्मकानि विधीयन्ते तेषां क्रतौ दृष्टोपयोगाभावाददृष्टफलत्वम् । अदृष्टं च फलं वाक्यशेषाद्द्विविधं अभ्युदयरूपं निःश्रेयसरूपं च, सर्वन्कामानाप्नोति सो ऽश्नुते सर्वान्कामान् इत्याद्यभ्युदयफलम् । न स पुनरावर्तते इत्यादि निःश्रेयसफलमिति विवेकः ॥ आत्मनित्यत्वेनाधिकरणोपसंहारः ॥ यत्तु विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति इत्यनेन ब्राह्मणेन भूतचैतन्यमुक्तमित्याशङ्क्यते तत्स्वयमेव ब्राह्मणेनात्रेव मा भगवन्मोहान्तं प्रापितवान्पूर्वमजरामृत्वमभिधायाधुना विनाशीत्यभिधानादिति पूर्वपक्षं चोद्याख्यमुक्त्वा सिद्धान्तपरिहार उक्तः । अविनाशी वा अरे ऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा इत्युक्त्वा कथं तर्हि विनाशवचनमित्याशङ्क्य मात्रासंसर्गत्वस्य भवतीत्युक्तम् । मात्राशब्देन भूतेन्द्रियाणि धर्माधर्मौ च विकारशब्दवाच्या उच्यन्ते* ॥॥ एतदुक्तं भवति विज्ञानघनशब्देन ज्ञानशक्तिस्वभावस्यात्मनो ऽभिधानम्, स ह्येतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय मुक्तो भूत्वा तान्येवानुविनश्यति भूतविनाशात्सो ऽपि विनष्ट इव भवतीति, भूतस्थो ह्यसौ स्वयं प्रत्यक्षेण विनश्यतीत्युच्यते, तदनेन प्रकारेण मात्राणामेव विनाश इत्युच्यते नात्मन इत्यविरोधःष । तदुक्तम् अविनाशी स्वरूपेण पुरुषो या तु नाशिता ॥ मात्राणां साधिकाराणां भूतादीनामसंज्ञिता इति । किमिदं भूतादीनामसंज्ञितेति । यदि तावत् न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यस्य व्याख्यानं, तदयुक्तम् । न हि न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यनेन भूतादीनामसंज्ञित्वमुच्यते । किन्तर्ह्यात्मन एव मुक्तस्य संज्ञाभावो ऽनेनोच्यते, तस्यैवोपायाभावेन तत्केन कं पश्येदित्यादिना विज्ञानारमरे केन विजानीयादित्यन्तेन विज्ञानाभावोपपादनात् । सत्यम् । नेदमस्य व्याख्यानं, प्रकरणार्थोपसंहारस्त्वयं यत एवं पूर्वोक्तेन न्यायेन भूतचैतन्यं न संभवति ब्राह्मणेनापि तथैवोक्तम्, तस्माद्भूतेन्द्रियाणामसंज्ञित्वमचैतन्यम्, अन्यस्तु नित्यश्चेतनः तस्य स्वर्गगमनसंभववान्न स्वर्गं लोकं यातीत्यस्य प्रत्यक्षविरोधः ॥ शब्दानित्यताधिकरणम् ॥६ ॥ कर्मैके तत्र दर्शनात्
vijñānāśrutayastu śaktāveva vijñānopacāraṃ kurvanti prarocanārthatayetyupapannam / evamānandaśrutayo 'pi puruṣārthatvasāmānyātsukhatvopacāreṇa prarocanārthatayā pravṛttāḥ / yuktaṃ caitat vacanayorvirodhe 'nyato nirṇayaḥ iti / virodhaścātrānandapriyābhāvavacanayoḥ / na cābhāvavacanaṃ vaiṣayikābhiprāyam, itarattu svābhāvikābhiprāyamiti śakyaṃ vaktum / ubhayatrāpi sāmānyopādānādatyantasamānaviṣayatvāt / ataḥ pramāṇāntaravaśādānandavacanaṃ duḥkhābhāvaparam, itarattu yathāśrutamiti nyāyyam / tasmātsukhaduḥkhādisamastavaiśeṣikātmaguṇocchedo mokṣaḥ / sukhaduḥkhocchedaśca dharmādharmayorucchedāt, dharmādharmayorucchedaścotpannānāṃ dharmādharmāṇāmupabhogena nityanaimittikakarmānuṣṭhānenātmajñānena ca virodhāt, utpādyānāṃ ca kāmyānuṣṭhānanimittānāṃ dharmāṇāṃ tadanuṣṭhānenānutpādāt, vihitākaraṇapratiṣiddhānuṣṭhānanimittānāṃ cādharmāṇāṃ vihitānuṣṭhānena pratiṣiddhākaraṇena ca parihārāt, asati śarīrārambhe pūrvaśarīranipāte cāśarīro 'vasthito mukto bhavati // ātmajñānasya kratumokṣobhayopayogitvam / nanvātmajñānaṃ kratvartham / satyam / puruṣārthamapi ca tat saṃyogabhedāt / yattāvat avināśī vā are 'yamātmā ityādinā śarīrādvyatiriktanityātmasvarūpasadbhāvajñānaṃ tatpāralaukikaphalakarmānuṣṭhānaupayikatvātkarmajñānavadeva sāmarthyataḥ kratusaṃyogātkratvartham / yathāhi jyotiṣṭomodivākyādhyayanaṃ dṛṣṭenaivānuṣṭhānaupayikatvaṃ jñānaṃ janayatīti tadarthatayādhyayanavidhinā vidhīyate tathā avināśī vā areyamātmā ityādivākyānāmapyadhyayanavidhireva karmānuṣṭhānopayogyātmajñānārthatāṃ vidhatte / tadyadi pramāṇāntareṇātmanaḥ śarīrādiviveko naikāntataḥ siddhyati tato dṛḍhavivekapratipādakānāmupaniṣadvākyānāṃ vispaṣṭameva phalam / yathoktam ityāha nāstikyanirākariṣṇurātmāstitāṃ bhāṣyakṛdatra yuktyā // dṛḍhatvametadviṣayaḥ prabodhaḥ prayāti vedāntaniṣevaṇena iti / atha tvanyato 'pi siddhyati, tato yathaivānyathāpi kratujñānasaṃbhave 'dhyayanopāttavedavākyāvagatakarmarūpāṇāmeva puṃsāṃ karmasvadhikāraḥ tathaivādhyāyanopāttopaniṣadvākyāvagatātmatattvānāmevādhikāra ityadhyayanavidhibalādeva kalpyate* //// yattvātmasadbhāvapratipādanopakrame vidhisarūpaṃ vākyam ātmā vā are draṣṭavyaḥ ityādi tadvakṣyamāṇasyārthasyātigahanatvānmahopayogatvācca kathaṃ hi nāmālasyaṃ hitvā śraddhāviśeṣeṇa vakṣyamāṇamarthaṃ pratipadyetetyātāvanmātrārtham / tasmādetajjñānaṃ dṛṣṭopayogitvātkratvartham* //// yāni punaritikartavyatāviśeṣayuktānyupāsanātmakāni vidhīyante teṣāṃ kratau dṛṣṭopayogābhāvādadṛṣṭaphalatvam / adṛṣṭaṃ ca phalaṃ vākyaśeṣāddvividhaṃ abhyudayarūpaṃ niḥśreyasarūpaṃ ca, sarvankāmānāpnoti so 'śnute sarvānkāmān ityādyabhyudayaphalam / na sa punarāvartate ityādi niḥśreyasaphalamiti vivekaḥ // ātmanityatvenādhikaraṇopasaṃhāraḥ // yattu vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti ityanena brāhmaṇena bhūtacaitanyamuktamityāśaṅkyate tatsvayameva brāhmaṇenātreva mā bhagavanmohāntaṃ prāpitavānpūrvamajarāmṛtvamabhidhāyādhunā vināśītyabhidhānāditi pūrvapakṣaṃ codyākhyamuktvā siddhāntaparihāra uktaḥ / avināśī vā are 'yamātmānucchittidharmā ityuktvā kathaṃ tarhi vināśavacanamityāśaṅkya mātrāsaṃsargatvasya bhavatītyuktam / mātrāśabdena bhūtendriyāṇi dharmādharmau ca vikāraśabdavācyā ucyante* //// etaduktaṃ bhavati vijñānaghanaśabdena jñānaśaktisvabhāvasyātmano 'bhidhānam, sa hyetebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya mukto bhūtvā tānyevānuvinaśyati bhūtavināśātso 'pi vinaṣṭa iva bhavatīti, bhūtastho hyasau svayaṃ pratyakṣeṇa vinaśyatītyucyate, tadanena prakāreṇa mātrāṇāmeva vināśa ityucyate nātmana ityavirodhaḥṣa / taduktam avināśī svarūpeṇa puruṣo yā tu nāśitā // mātrāṇāṃ sādhikārāṇāṃ bhūtādīnāmasaṃjñitā iti / kimidaṃ bhūtādīnāmasaṃjñiteti / yadi tāvat na pretya saṃjñāstītyasya vyākhyānaṃ, tadayuktam / na hi na pretya saṃjñāstītyanena bhūtādīnāmasaṃjñitvamucyate / kintarhyātmana eva muktasya saṃjñābhāvo 'nenocyate, tasyaivopāyābhāvena tatkena kaṃ paśyedityādinā vijñānāramare kena vijānīyādityantena vijñānābhāvopapādanāt / satyam / nedamasya vyākhyānaṃ, prakaraṇārthopasaṃhārastvayaṃ yata evaṃ pūrvoktena nyāyena bhūtacaitanyaṃ na saṃbhavati brāhmaṇenāpi tathaivoktam, tasmādbhūtendriyāṇāmasaṃjñitvamacaitanyam, anyastu nityaścetanaḥ tasya svargagamanasaṃbhavavānna svargaṃ lokaṃ yātītyasya pratyakṣavirodhaḥ // śabdānityatādhikaraṇam //6 // karmaike tatra darśanāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.