जगत्य् एकार्णवे जाते भगवान् अव्ययः पुमान् । भोगि-भोगम् अधिष्ठाय योग-निद्रा-परोऽ भवत् ॥स्र्स् १।४४६॥ २४५ तदा वीर्य-मदोन्मत्तौ दैत्येन्द्रौ मधु-कैटभौ । तरसा देवदेवेशम् आगतौ रण-काङ्क्षिणौ ॥स्र्स् १।४४७॥ २४६ विविधैः परुषैर् वाक्यैर् अधिक्षेप-विधायिनौ । मुष्टि-जानु-प्रहारैश् च योधयामासतुर् हरिम् ॥स्र्स् १।४४८॥ २४७ तन्-नाभि-कमलोत्पन्नः प्रजापतिर् अभाषत । किम् एतद् भारती-वृत्तिर् अधुनापि प्रवर्तते ॥स्र्स् १।४४९॥ २४८ तद् इमौ नय दुर्धर्षौ निधनं त्वरया विभो । इति तस्य वचः श्रुत्वा निजगाद जनार्दनः ॥स्र्स् १।४५०॥ २४९ इदं काव्य-क्रिया-हेतोर् भारती निर्मिता ध्रुवम् । भाषणाद् वाक्य-बाहुल्याद् भारतीयं भविष्यति ॥स्र्स् १।४५१॥ २५० अधुनैव निहन्म्य् एताव् इत्य् आभाष्य वचो हरिः । निर्मलैर् निर्विकारैश् च साङ्ग-हारैर् मनोहरैः ॥स्र्स् १।४५२॥ २५१ अङ्गैस् तौ योधयामास दैत्येन्द्रौ युद्ध-शालिनौ । भूमि-स्थानक-संयोगैः पद-क्षेपैस् तथा हरेः ॥स्र्स् १।४५३॥ २५२ भूमेस् तदाभवद् भारस् तद्-वशाद् अपि भारती । वल्गितैः शार्ङ्गिणस् तत्र दीप्तैः सम्भ्रम-वर्जितैः ॥स्र्स् १।४५४॥ २५३ सत्त्वाधिकैर् बाहु-दण्डैः सात्वत्वी वृत्तिर् उद्गता । विचित्रैर् अङ्ग-हारैश् च हेलया स तदा हरिः ॥स्र्स् १।४५५॥ २५४ यत् तौ बबन्ध केशेषु जाता सा कैशिकी ततः । स-संरम्भैः सवेगैश् च चित्र-चारी-समुत्थितैः ॥स्र्स् १।४५६॥ २५५ नियुद्ध-करणैर् जाता चित्रैर् आरभटी ततः । यस्माच् चित्रैर् अङ्गहारैः कृतं दानव-मर्दनम् ॥स्र्स् १।४५७॥ २५६ तस्माद् अब्ज-भुवा लोके नियुद्ध-समयः कृतः । यः शस्त्रास्त्रादि-मोक्षेषु न्यायः स पारिभाषितः ॥स्र्स् १।४५८॥ २५७ नाट्य-काव्य-क्रिया-योगे रस-भाव-समाश्रितः । स एव समयो धात्रा वृत्तिर् इत्य् एव संज्ञितः ॥स्र्स् १।४५९॥ २५८ हरिणा तेन यद् वस्तु वलिगितैर् यादृशं कृतम् । तद्वद् एव कृता वृत्तिर् धात्रा तस्याङ्ग-सम्भवा ॥स्र्स् १।४६०॥ २५९ ऋग्वेदाच् च यजुर्वेदात् सामवेदाद् अथर्वणः । भारत्य्-आद्या क्रमाज् जाता इत्य् अन्ये तु प्रचक्षते ॥स्र्स् १।४६१॥ २६० तत्र भारती - प्रयुक्तत्वेन भरतैर् भारतीति निगद्यते । प्रस्तावनोपयोगित्वात् साङ्गं तत्रैव लक्ष्यते ॥स्र्स् १।४६२॥ २६१ अथ सात्वती - सात्त्विकेन गुणेनातित्याग-शौर्यादिना युता । हर्ष-प्रधाना सन्त्यक्त-शोक-भावा च या भवेत् ॥स्र्स् १।४६३॥ २६२ सात्वती नाम सा वृत्तिः प्रोक्ता लक्षण-कोविदैः । अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि संलापोत्तापकाव् अपि । २६३ सङ्घात्यः परिवर्तश् चेत्य् एषां लक्षणम् उच्यते
jagaty ekārṇave jāte bhagavān avyayaḥ pumān | bhogi-bhogam adhiṣṭhāya yoga-nidrā-paro' bhavat ||SRs 1.446|| 245 tadā vīrya-madonmattau daityendrau madhu-kaiṭabhau | tarasā devadeveśam āgatau raṇa-kāṅkṣiṇau ||SRs 1.447|| 246 vividhaiḥ paruṣair vākyair adhikṣepa-vidhāyinau | muṣṭi-jānu-prahāraiś ca yodhayāmāsatur harim ||SRs 1.448|| 247 tan-nābhi-kamalotpannaḥ prajāpatir abhāṣata | kim etad bhāratī-vṛttir adhunāpi pravartate ||SRs 1.449|| 248 tad imau naya durdharṣau nidhanaṃ tvarayā vibho | iti tasya vacaḥ śrutvā nijagāda janārdanaḥ ||SRs 1.450|| 249 idaṃ kāvya-kriyā-hetor bhāratī nirmitā dhruvam | bhāṣaṇād vākya-bāhulyād bhāratīyaṃ bhaviṣyati ||SRs 1.451|| 250 adhunaiva nihanmy etāv ity ābhāṣya vaco hariḥ | nirmalair nirvikāraiś ca sāṅga-hārair manoharaiḥ ||SRs 1.452|| 251 aṅgais tau yodhayāmāsa daityendrau yuddha-śālinau | bhūmi-sthānaka-saṃyogaiḥ pada-kṣepais tathā hareḥ ||SRs 1.453|| 252 bhūmes tadābhavad bhāras tad-vaśād api bhāratī | valgitaiḥ śārṅgiṇas tatra dīptaiḥ sambhrama-varjitaiḥ ||SRs 1.454|| 253 sattvādhikair bāhu-daṇḍaiḥ sātvatvī vṛttir udgatā | vicitrair aṅga-hāraiś ca helayā sa tadā hariḥ ||SRs 1.455|| 254 yat tau babandha keśeṣu jātā sā kaiśikī tataḥ | sa-saṃrambhaiḥ savegaiś ca citra-cārī-samutthitaiḥ ||SRs 1.456|| 255 niyuddha-karaṇair jātā citrair ārabhaṭī tataḥ | yasmāc citrair aṅgahāraiḥ kṛtaṃ dānava-mardanam ||SRs 1.457|| 256 tasmād abja-bhuvā loke niyuddha-samayaḥ kṛtaḥ | yaḥ śastrāstrādi-mokṣeṣu nyāyaḥ sa pāribhāṣitaḥ ||SRs 1.458|| 257 nāṭya-kāvya-kriyā-yoge rasa-bhāva-samāśritaḥ | sa eva samayo dhātrā vṛttir ity eva saṃjñitaḥ ||SRs 1.459|| 258 hariṇā tena yad vastu valigitair yādṛśaṃ kṛtam | tadvad eva kṛtā vṛttir dhātrā tasyāṅga-sambhavā ||SRs 1.460|| 259 ṛgvedāc ca yajurvedāt sāmavedād atharvaṇaḥ | bhāraty-ādyā kramāj jātā ity anye tu pracakṣate ||SRs 1.461|| 260 tatra bhāratī - prayuktatvena bharatair bhāratīti nigadyate | prastāvanopayogitvāt sāṅgaṃ tatraiva lakṣyate ||SRs 1.462|| 261 atha sātvatī - sāttvikena guṇenātityāga-śauryādinā yutā | harṣa-pradhānā santyakta-śoka-bhāvā ca yā bhavet ||SRs 1.463|| 262 sātvatī nāma sā vṛttiḥ proktā lakṣaṇa-kovidaiḥ | aṅgāny asyās tu catvāri saṃlāpottāpakāv api | 263 saṅghātyaḥ parivartaś cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.