Simhabhupala: Rasarnavasudhakara 1

प्रथमो विलासः रञ्जकोल्लासः शृङ्गार-वीर-सौहार्दं मौग्ध्य-वैयात्य-सौरभम् । लास्य-ताण्डव-सौजन्यं दाम्पत्यं तद् भजामहे

prathamo vilāsaḥ rañjakollāsaḥ śṛṅgāra-vīra-sauhārdaṃ maugdhya-vaiyātya-saurabham | lāsya-tāṇḍava-saujanyaṃ dāmpatyaṃ tad bhajāmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीणाङ्कित-करां वन्दे वानीम् एणीदृशं सदा । सदानन्द-मयीं देवीं सरोजासन-वल्लभाम्

vīṇāṅkita-karāṃ vande vānīm eṇīdṛśaṃ sadā | sadānanda-mayīṃ devīṃ sarojāsana-vallabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति किञ्चित् परं वस्तु परमानन्द-कन्दलम् । कमलाकुच-काठिन्य-कुतूहलि-भुजान्तरम्

asti kiñcit paraṃ vastu paramānanda-kandalam | kamalākuca-kāṭhinya-kutūhali-bhujāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पादाम्बुजाज् जातो वर्णो विगत-कल्मषः । यस्य सोदरतां प्राप्तं भगीरथ-तपः-फलम्

tasya pādāmbujāj jāto varṇo vigata-kalmaṣaḥ | yasya sodaratāṃ prāptaṃ bhagīratha-tapaḥ-phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रेचर्लवंशाब्धि-शरद्-राका-सुधाकरः । कला-निधिर् उदार-श्रीर् आसीद् दाचय-नायकः

tatra recarlavaṃśābdhi-śarad-rākā-sudhākaraḥ | kalā-nidhir udāra-śrīr āsīd dācaya-nāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यासि-धारा-मार्गेण दुर्गेणापि रणाङ्गणे । पाण्ड्य-राज-गजानीकाज् जय-लक्ष्मीर् उपागता

yasyāsi-dhārā-mārgeṇa durgeṇāpi raṇāṅgaṇe | pāṇḍya-rāja-gajānīkāj jaya-lakṣmīr upāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्ग-नारायणे यस्मिन् भवति श्रीर् अतिस्थिरा । भूर् अभूत् करिणी वश्या दुष्ट-राज-गजाङ्कुशे

aṅga-nārāyaṇe yasmin bhavati śrīr atisthirā | bhūr abhūt kariṇī vaśyā duṣṭa-rāja-gajāṅkuśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य भार्या महाभाग्या विष्णोः श्रीर् इव विश्रुता । पोचमाम्बा गुणोदारा जाता तामरसान्वयात्

tasya bhāryā mahābhāgyā viṣṇoḥ śrīr iva viśrutā | pocamāmbā guṇodārā jātā tāmarasānvayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् अभूवन् क्षिति-कल्प-वृक्षाः पुत्रास् त्रयस् त्रासित-वैरि-वीराः । सिंह-प्रभुर् वेन्नमनायकश् च वीराग्रणी रेच-मही-पतिश् च

tayor abhūvan kṣiti-kalpa-vṛkṣāḥ putrās trayas trāsita-vairi-vīrāḥ | siṃha-prabhur vennamanāyakaś ca vīrāgraṇī reca-mahī-patiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाव् एक-पदो धर्मो यैर् एभिश् चरणैर् इव । सम्पूर्ण-पदतां प्राप्य नाकाङ्क्षति कृतं युगम्

kalāv eka-pado dharmo yair ebhiś caraṇair iva | sampūrṇa-padatāṃ prāpya nākāṅkṣati kṛtaṃ yugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सिंह-महीपाले पालयत्य् अखिलां महीम् । नमताम् उन्नतिश् चित्रं राज्ञाम् अनमतां नतिः

tatra siṃha-mahīpāle pālayaty akhilāṃ mahīm | namatām unnatiś citraṃ rājñām anamatāṃ natiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णैलेश्वर-संनिधौ कृत-महा-सम्भार-मेलेश्वरे वीतापायम् अनेकशो विदधता ब्रह्म-प्रतिष्ठापनम् । आनृण्य समपादि येन विभुना तत्-तद्-गुणैर् आत्मनो निर्माणातिशय-प्रयास-गरिम-व्यासङ्गिनि ब्रह्मणि

kṛṣṇaileśvara-saṃnidhau kṛta-mahā-sambhāra-meleśvare vītāpāyam anekaśo vidadhatā brahma-pratiṣṭhāpanam | ānṛṇya samapādi yena vibhunā tat-tad-guṇair ātmano nirmāṇātiśaya-prayāsa-garima-vyāsaṅgini brahmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतान्त-जिह्वा-कुटिलां कृपाणीं दृष्ट्वा यदीयां त्रसताम् अरीणाम् । स्वेदोदयश् चेतसि संचितानां मानोष्मणाम् आतनुते प्रशान्तिम्

kṛtānta-jihvā-kuṭilāṃ kṛpāṇīṃ dṛṣṭvā yadīyāṃ trasatām arīṇām | svedodayaś cetasi saṃcitānāṃ mānoṣmaṇām ātanute praśāntim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमान् रेच-महीपतिः सुचरितो यस्यानुजन्मा स्फुटं प्राप्तो वीर-गुरु-प्रथां पृथुतरां वीरस्य मुद्राकरीम् । लब्ध्वा लब्ध-कठारि-राय-विरुदं राहुत्तरायाङ्कितं पुत्रं नागयनायकं वसुमती-वीरैक-चूडामणिम्

śrīmān reca-mahīpatiḥ sucarito yasyānujanmā sphuṭaṃ prāpto vīra-guru-prathāṃ pṛthutarāṃ vīrasya mudrākarīm | labdhvā labdha-kaṭhāri-rāya-virudaṃ rāhuttarāyāṅkitaṃ putraṃ nāgayanāyakaṃ vasumatī-vīraika-cūḍāmaṇim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽ यं सिंह-महीपालो वसुदेव इति स्फुटम् । अनन्त-माधवौ यस्य तनूजौ लोक-रक्षकौ

so' yaṃ siṃha-mahīpālo vasudeva iti sphuṭam | ananta-mādhavau yasya tanūjau loka-rakṣakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानुजो माधव-नायकेन्द्रो दिग्-अन्तराल-प्रथित-प्रतापः । यस्याभवन् वंश-करा नरेन्द्रास् तनूभवा वेद-गिरीन्द्र-मुख्याः

tatrānujo mādhava-nāyakendro dig-antarāla-prathita-pratāpaḥ | yasyābhavan vaṃśa-karā narendrās tanūbhavā veda-girīndra-mukhyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याग्रजन्मा भुवि राज-दोषैर् अप्रोत-भावाद् अनपोत-संज्ञाम् । ख्यातां दधाति स्म यथार्थ-भूताम् अनन्त-सज्ञां च महीधरत्वम्

tasyāgrajanmā bhuvi rāja-doṣair aprota-bhāvād anapota-saṃjñām | khyātāṃ dadhāti sma yathārtha-bhūtām ananta-sajñāṃ ca mahīdharatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोदर्यो बलभद्र-मूर्तिर् अनिशं देवी प्रिया रुक्मिणी प्रद्युम्नस् तनयोऽ प् पौत्र-निवहो यस्यानिरुद्धादयः । सोऽ यं श्रीपतिर् अन्नपोत-नृपतिः किं चाननाम्भोरुहे धत्ते चारु-सुदर्शन-श्रियम् असौ सत्वात्म-हस्ताम्बुजे

sodaryo balabhadra-mūrtir aniśaṃ devī priyā rukmiṇī pradyumnas tanayo' p pautra-nivaho yasyāniruddhādayaḥ | so' yaṃ śrīpatir annapota-nṛpatiḥ kiṃ cānanāmbhoruhe dhatte cāru-sudarśana-śriyam asau satvātma-hastāmbuje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु-सोम-सुतं कृत्वा भूलोकं यत्र रक्षति । एक-सोम-सुतं रक्षन् स्वर्लोकं लज्जते हरिः

bahu-soma-sutaṃ kṛtvā bhūlokaṃ yatra rakṣati | eka-soma-sutaṃ rakṣan svarlokaṃ lajjate hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमकुल-परशुरांए भुज-बल-भीमेऽ रिगाय-गोबाले । यत्र च जाग्रति शासति जगतां जागर्ति नित्य-कल्याणम्

somakula-paraśurāṃe bhuja-bala-bhīme' rigāya-gobāle | yatra ca jāgrati śāsati jagatāṃ jāgarti nitya-kalyāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमाद्रि-दानैर् धरणी-सुराणां हेमाचलं हस्त-गतं विधाय । यश् चारु-सोपान-पथेन चक्रे श्री-पर्वतं सर्व-जनाङ्घ्रि-गम्यम्

hemādri-dānair dharaṇī-surāṇāṃ hemācalaṃ hasta-gataṃ vidhāya | yaś cāru-sopāna-pathena cakre śrī-parvataṃ sarva-janāṅghri-gamyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो नैकवीरोद्दलनोऽ प्य् असङ्ख्य- सङ्ख्योऽ प्य् अभग्नात्म-गति-क्रमोऽ पि । अजाति-साङ्कर्य-भवोऽ पि चित्रं दधाति सोमान्वय-भार्गवाङ्कम्

yo naikavīroddalano' py asaṅkhya- saṅkhyo' py abhagnātma-gati-kramo' pi | ajāti-sāṅkarya-bhavo' pi citraṃ dadhāti somānvaya-bhārgavāṅkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धावं धावं रिपु-नृपतयो युद्ध-रङ्गापविद्धाः खड्गे खड्गे फलित-वपुषं यं पुरस्ताद् विलोक्य । प्रत्यावृत्ता अपि तत इतो वीक्षमाणा यदीयं संमन्यन्ते स्फुटम् अवितथं खड्ग-नारायणाङ्कम्

dhāvaṃ dhāvaṃ ripu-nṛpatayo yuddha-raṅgāpaviddhāḥ khaḍge khaḍge phalita-vapuṣaṃ yaṃ purastād vilokya | pratyāvṛttā api tata ito vīkṣamāṇā yadīyaṃ saṃmanyante sphuṭam avitathaṃ khaḍga-nārāyaṇāṅkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नमाम्बेति विख्याता तस्यासीद् धरणी-पतेः । देवी शिवा शिवस्येव राजमौलेर् महोज्ज्वला

annamāmbeti vikhyātā tasyāsīd dharaṇī-pateḥ | devī śivā śivasyeva rājamauler mahojjvalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रुघ्नं श्रुतकीर्तिर् या सुभद्रा यशसार्जुनम् । आनन्दयति भर्तारं श्यामा राजानम् उज्ज्वलम्

śatrughnaṃ śrutakīrtir yā subhadrā yaśasārjunam | ānandayati bhartāraṃ śyāmā rājānam ujjvalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् अभूतां पुत्रौ द्वाव् आद्यो वेद-गिरीश्वरः । द्वितीयस् त्व् अद्वितीयोऽ सौ यशसा सिंह-भूपतिः

tayor abhūtāṃ putrau dvāv ādyo veda-girīśvaraḥ | dvitīyas tv advitīyo' sau yaśasā siṃha-bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ श्री-सिंह-भूपालो दीर्घायुर् वसुधाम् इमाम् । निजांस-पीठे निर्व्याजं कुरुते सुप्रतिष्ठिताम्

atha śrī-siṃha-bhūpālo dīrghāyur vasudhām imām | nijāṃsa-pīṭhe nirvyājaṃ kurute supratiṣṭhitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहीनज्याबन्धः कनक-रुचिरं कार्मुक-वरं बलि-ध्वंसी बाणः पर-पुरम् अनेकं च विषयः । इति प्रायो लोकोत्तर-समर-संनाह-विधिना महेशोऽ यं सिंह-क्षितिप इति यं जल्पति जनः

ahīnajyābandhaḥ kanaka-ruciraṃ kārmuka-varaṃ bali-dhvaṃsī bāṇaḥ para-puram anekaṃ ca viṣayaḥ | iti prāyo lokottara-samara-saṃnāha-vidhinā maheśo' yaṃ siṃha-kṣitipa iti yaṃ jalpati janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र च रण-संनहिनि तृण-चरणं निज-पुराच् च निःसरणम् । वन-चरणं तच्-चरणक- परिचरणं वा विरोधिनां शरणम्

yatra ca raṇa-saṃnahini tṛṇa-caraṇaṃ nija-purāc ca niḥsaraṇam | vana-caraṇaṃ tac-caraṇaka- paricaraṇaṃ vā virodhināṃ śaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां प्रीतिं कुर्वन् कुवलय-विकासं विरचयन् कलाः कान्ताः पुष्णन् दधद् अपि च जैवातृक-कथाम् । नितान्तं यो राजा प्रकटयति मित्रोदयम् अहो तथा चक्रानन्दान् अपि च कमलोल्लास-सुषमाम्

satāṃ prītiṃ kurvan kuvalaya-vikāsaṃ viracayan kalāḥ kāntāḥ puṣṇan dadhad api ca jaivātṛka-kathām | nitāntaṃ yo rājā prakaṭayati mitrodayam aho tathā cakrānandān api ca kamalollāsa-suṣamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तल्-लब्धानि घनाघनैर् अतितरां वारां पृषन्त्य् अम्बुधौ स्वात्याम् एव हि शुक्तिकासु दधते मुक्तानि मुक्तात्मताम् । यद् दानोदक-विप्रुषस् तु सुधियां हस्ते पतन्त्योऽ भवन् माणिक्यानि महाम्बराणि बहुशो धामानि हेमानि च

tal-labdhāni ghanāghanair atitarāṃ vārāṃ pṛṣanty ambudhau svātyām eva hi śuktikāsu dadhate muktāni muktātmatām | yad dānodaka-vipruṣas tu sudhiyāṃ haste patantyo' bhavan māṇikyāni mahāmbarāṇi bahuśo dhāmāni hemāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयनम् अयं गुणम् अगुणं पदम् अपदं निजम् अवेत्य रिपु-भूपाः । यस्य च नय-गुण-विदुषो विनमन्ति पदारविन्द-पीठान्तम्

nayanam ayaṃ guṇam aguṇaṃ padam apadaṃ nijam avetya ripu-bhūpāḥ | yasya ca naya-guṇa-viduṣo vinamanti padāravinda-pīṭhāntam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणानां परिरक्षणाय बहुशो वृत्तिं मदीयां गतास् त्वत्-सामन्त-मही-भुजः करुणया ते रक्षणीया इति । कर्णे वर्णयितुं नितान्त-सुहृदो कर्णान्त-विश्रान्तयोर् मन्ये यस्य दृग्-अन्तयोः परिसरं सा काम-धेनुः श्रिता

prāṇānāṃ parirakṣaṇāya bahuśo vṛttiṃ madīyāṃ gatās tvat-sāmanta-mahī-bhujaḥ karuṇayā te rakṣaṇīyā iti | karṇe varṇayituṃ nitānta-suhṛdo karṇānta-viśrāntayor manye yasya dṛg-antayoḥ parisaraṃ sā kāma-dhenuḥ śritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्माभिः प्रतिगण्ड-भैरव-रणे प्राणाः कथं रक्षिता इत्य् अन्तः-पुर-पृच्छया यद् अरिषु प्राप्तेषु लज्जा-वशम् । शंसन्त्य् उत्तर-मानन-व्यतिकर-व्यापार-पारङ्गता गण्डान्दोलित-कर्ण-कुण्डल-हरिन्-माणिक्य-वर्णाङ्कुराः

yuṣmābhiḥ pratigaṇḍa-bhairava-raṇe prāṇāḥ kathaṃ rakṣitā ity antaḥ-pura-pṛcchayā yad ariṣu prāpteṣu lajjā-vaśam | śaṃsanty uttara-mānana-vyatikara-vyāpāra-pāraṅgatā gaṇḍāndolita-karṇa-kuṇḍala-harin-māṇikya-varṇāṅkurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दार-पारिजातक- चन्दन-सन्तान-कल्प-मणि-सदृशैः । अनपोत-दाच-वल्लभ- वेद-गिरि-स्वामि-माद-दामय-संज्ञैः

mandāra-pārijātaka- candana-santāna-kalpa-maṇi-sadṛśaiḥ | anapota-dāca-vallabha- veda-giri-svāmi-māda-dāmaya-saṃjñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्म-भवैर् अतिविभवैर् अनितर-जन-सुलभ-दान-मुदितैर् भुवि यः । रत्नाकर इव राजति राजकरार-चित-सुकमलोल्लासः

ātma-bhavair ativibhavair anitara-jana-sulabha-dāna-muditair bhuvi yaḥ | ratnākara iva rājati rājakarāra-cita-sukamalollāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याढ्यः प्रथमः कुमार-तिलकः श्री-अन्नपोतो गुणैर् एकस्याग्रजम् आत्म-रूप-विभवे चापे द्वयोर् अग्रजम् । आरूढे त्रितयाग्रजं विजयते दुर्वार-दोर्-विक्रमे सत्योक्तौ चतुरग्रजं वितरणे किं चापि पञ्चाग्रजम्

yasyāḍhyaḥ prathamaḥ kumāra-tilakaḥ śrī-annapoto guṇair ekasyāgrajam ātma-rūpa-vibhave cāpe dvayor agrajam | ārūḍhe tritayāgrajaṃ vijayate durvāra-dor-vikrame satyoktau caturagrajaṃ vitaraṇe kiṃ cāpi pañcāgrajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धे यस्य कुमार-दाचय-विभोः खड्गाग्र-धारा-जले मज्जन्ति प्रतिपक्ष-भूमि-पतयः शौर्योष्म-सन्तापिताः । चित्रं तत्-प्रमदाः प्रनष्ट-तिलका व्याकीर्ण-नीलालकाः प्रभ्रश्यत्-कुच-कुङ्कुमाः परिगलन्-नेत्रान्त-कालाञ्जनाः

yuddhe yasya kumāra-dācaya-vibhoḥ khaḍgāgra-dhārā-jale majjanti pratipakṣa-bhūmi-patayaḥ śauryoṣma-santāpitāḥ | citraṃ tat-pramadāḥ pranaṣṭa-tilakā vyākīrṇa-nīlālakāḥ prabhraśyat-kuca-kuṅkumāḥ parigalan-netrānta-kālāñjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिपोषिणि यस्य पुत्र-रत्ने दयिते वल्लभ-राय-पूर्ण-चन्द्रे । समुदेति सतां प्रभाव-शेषः कमलानाम् अभिवर्धनं तु चित्रम्

paripoṣiṇi yasya putra-ratne dayite vallabha-rāya-pūrṇa-candre | samudeti satāṃ prabhāva-śeṣaḥ kamalānām abhivardhanaṃ tu citram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् अन्यैश् च तनयैः सोऽ यं सिंह-महीपतिः । षड्भिः प्रतिष्ठाम् अयते स्वामीवाङ्गैः सुसङ्गतैः

etair anyaiś ca tanayaiḥ so' yaṃ siṃha-mahīpatiḥ | ṣaḍbhiḥ pratiṣṭhām ayate svāmīvāṅgaiḥ susaṅgataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा स राजाचल-नामधेयाम् अध्यास्त वंश-क्रम-राजधानीम् । सतां च रक्षाम् असतां च शिक्षां न्यायानुरोधाद् अनुसन्दधानज्ञाः

rājā sa rājācala-nāmadheyām adhyāsta vaṃśa-krama-rājadhānīm | satāṃ ca rakṣām asatāṃ ca śikṣāṃ nyāyānurodhād anusandadhānajñāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विन्ध्य-श्री-शैल-मध्य-क्ष्मा-मण्डलं पालयन् सुतैः । वंश-प्रवर्तकैर् अर्थान् भुङ्क्ते भोग-पुरन्दरः

vindhya-śrī-śaila-madhya-kṣmā-maṇḍalaṃ pālayan sutaiḥ | vaṃśa-pravartakair arthān bhuṅkte bhoga-purandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् शासति सिंह-भूमि-रमणे क्ष्माम् अन्नपोतात्मजे काठिन्यं कुच-मण्डले तरलता नेत्राञ्चले सुभ्रुवाम् । वैषम्यं त्रिवलीषु मन्द-पदता लीलालसायां गतौ कौटिल्यं चिकुरेषु किं च कृशता मध्ये परं बध्यते

tasmin śāsati siṃha-bhūmi-ramaṇe kṣmām annapotātmaje kāṭhinyaṃ kuca-maṇḍale taralatā netrāñcale subhruvām | vaiṣamyaṃ trivalīṣu manda-padatā līlālasāyāṃ gatau kauṭilyaṃ cikureṣu kiṃ ca kṛśatā madhye paraṃ badhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽ हं कल्याण-रूपस्य वर्णोत्कर्षैक-कारणम् । विद्वत्-प्रसादना-हेतोर् वक्ष्ये नाट्यस्य लक्षणम्

so' haṃ kalyāṇa-rūpasya varṇotkarṣaika-kāraṇam | vidvat-prasādanā-hetor vakṣye nāṭyasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा पुरन्दराद्यास् ते प्रणम्य चतुराननम् । कृताञ्जलि-पुटा भूत्वा पप्रच्छुः सर्व-वेदिनम्

purā purandarādyās te praṇamya caturānanam | kṛtāñjali-puṭā bhūtvā papracchuḥ sarva-vedinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् श्रोतुम् इच्छामः श्राव्यं दृश्यं मनोहरम् । धर्म्यं यशस्यम् अर्थ्यं च सर्व-शिल्प-प्रदर्शनम्

bhagavan śrotum icchāmaḥ śrāvyaṃ dṛśyaṃ manoharam | dharmyaṃ yaśasyam arthyaṃ ca sarva-śilpa-pradarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं पञ्चमम् आम्नायं सर्व-वर्णाधिकारिकम् । इति पृष्टः स तैर् ब्रह्मा सर्व-वेदान् अनुस्मरन्

paraṃ pañcamam āmnāyaṃ sarva-varṇādhikārikam | iti pṛṣṭaḥ sa tair brahmā sarva-vedān anusmaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यश् च सारम् आदाय नाट्य-वेदम् अथासृजत् । अध्याप्य भरताचार्यं प्रजापतिर् अभाषत

tebhyaś ca sāram ādāya nāṭya-vedam athāsṛjat | adhyāpya bharatācāryaṃ prajāpatir abhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह पुत्रैर् इमं वेदं प्रयोगेण प्रकाशय । इति तेन नियुक्तस् तु भरतः सह सूनुभिः

saha putrair imaṃ vedaṃ prayogeṇa prakāśaya | iti tena niyuktas tu bharataḥ saha sūnubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायोजयत् सुधर्मायाम् इन्द्रस्याग्रेऽ प्सरो-गणैः । सर्व-लोकोपकाराय नाट्य-शास्त्रं च निर्ममे

prāyojayat sudharmāyām indrasyāgre' psaro-gaṇaiḥ | sarva-lokopakārāya nāṭya-śāstraṃ ca nirmame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तद्-अनुसारेण शाण्डिल्यः कोहलोऽ पि च । दत्तिलश् च मतङ्गश् च ये चान्ये तत्-तनूद्भवाः

tathā tad-anusāreṇa śāṇḍilyaḥ kohalo' pi ca | dattilaś ca mataṅgaś ca ye cānye tat-tanūdbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थान् नाना-विधांश् चक्रुः प्रख्यातास् ते महीतले । तेषाम् अतिगभीरत्वाद् विप्रकीर्ण-क्रमत्वतः

granthān nānā-vidhāṃś cakruḥ prakhyātās te mahītale | teṣām atigabhīratvād viprakīrṇa-kramatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रदायस्य विच्छेदात् तद्-विदां विरलत्वतः । प्रायो विरल-सञ्चारा नाट्य-पद्धतिर् अस्फुटा

sampradāyasya vicchedāt tad-vidāṃ viralatvataḥ | prāyo virala-sañcārā nāṭya-paddhatir asphuṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अस्मत्-प्रयत्नोऽ यं तत्-प्रकाशन-लक्षणः । सारैक-ग्राहिणां चित्तम् आनन्दयति धीमताम्

tasmād asmat-prayatno' yaṃ tat-prakāśana-lakṣaṇaḥ | sāraika-grāhiṇāṃ cittam ānandayati dhīmatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेदानीन्तन-दीपिका किम् उ तमः-सङ्हातम् उन्मूलयेज् ज्योत्स्ना किं न चकोर-पारण-कृते तत्-काल-संशोभिनी । बालः किं कमलाकरान् दिन-मणिर् नोल्लासयेद् अञ्जसा तत् सम्प्रत्य् अपि मादृशाम् अपि वचः स्याद् एव सम्प्रीतये

nedānīntana-dīpikā kim u tamaḥ-saṅhātam unmūlayej jyotsnā kiṃ na cakora-pāraṇa-kṛte tat-kāla-saṃśobhinī | bālaḥ kiṃ kamalākarān dina-maṇir nollāsayed añjasā tat sampraty api mādṛśām api vacaḥ syād eva samprītaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छ-स्वादु-रसाधारो वस्तु-च्छाया-मनोहरः । सेव्यः सुवर्ण-निधिवन् नाट्य-मार्गः स-नायकः

svaccha-svādu-rasādhāro vastu-cchāyā-manoharaḥ | sevyaḥ suvarṇa-nidhivan nāṭya-mārgaḥ sa-nāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विकाद्यैर् अभिनयैः प्रेक्षकाणां यतो भवेत् । नटे नायक-तादात्म्य-बुद्धिस् तन् नाट्यम् उच्यते

sāttvikādyair abhinayaiḥ prekṣakāṇāṃ yato bhavet | naṭe nāyaka-tādātmya-buddhis tan nāṭyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसोत्कर्षो हि नाट्यस्य प्राणास् तत् स निरूप्यते । विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः

rasotkarṣo hi nāṭyasya prāṇās tat sa nirūpyate | vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः । अथ विभावाः- तत्र ज्ञेयो विभावस् तु रस-ज्ञापन-कारणम्

ānīyamānaḥ svādutvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ | atha vibhāvāḥ- tatra jñeyo vibhāvas tu rasa-jñāpana-kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधैर् ज्ञेयोऽ यम् आलम्ब उद्दीपन इति द्विधा । आधार-विषयत्वाभ्यां नायको नायिकापि च

budhair jñeyo' yam ālamba uddīpana iti dvidhā | ādhāra-viṣayatvābhyāṃ nāyako nāyikāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र नायकः-- आलम्बनं मतं तत्र नायको गुणवान् पुमान् । तद्-गुणास् तु महा-भाग्यम् औदार्यं स्थैर्य-दक्षते

tatra nāyakaḥ-- ālambanaṃ mataṃ tatra nāyako guṇavān pumān | tad-guṇās tu mahā-bhāgyam audāryaṃ sthairya-dakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औज्ज्वल्यं धार्मिकत्वं च कुलीनत्वं च वाग्मिता । कृतज्ञत्वं नयज्ञत्वं शुचिता मान-शालिता

aujjvalyaṃ dhārmikatvaṃ ca kulīnatvaṃ ca vāgmitā | kṛtajñatvaṃ nayajñatvaṃ śucitā māna-śālitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्विता कलावत्त्वं प्रजा-रञ्जकतादयः । एते साधारणाः प्रोक्ताः नायकस्य गुणा बुधैः

tejasvitā kalāvattvaṃ prajā-rañjakatādayaḥ | ete sādhāraṇāḥ proktāḥ nāyakasya guṇā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वातिशायि-राज्यत्वं महाभाग्यम् उदाहृतम् । यद्-विश्राणन-शीलत्वं तद् औदार्यं बुधा विदुः

sarvātiśāyi-rājyatvaṃ mahābhāgyam udāhṛtam | yad-viśrāṇana-śīlatvaṃ tad audāryaṃ budhā viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापारं फल-पर्यन्तं स्थैर्य्म् आहुर् मनीषिणः । दुष्करे क्षिप्र-कारित्वं दक्षतां परिचक्षते

vyāpāraṃ phala-paryantaṃ sthairym āhur manīṣiṇaḥ | duṣkare kṣipra-kāritvaṃ dakṣatāṃ paricakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औज्ज्वल्यं नयनानन्द-कारित्वं कथ्यते बुधैः । धर्म-प्रवण-चित्तत्वं धार्मिकत्वम् इतीर्यते

aujjvalyaṃ nayanānanda-kāritvaṃ kathyate budhaiḥ | dharma-pravaṇa-cittatvaṃ dhārmikatvam itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुले महति सम्भूतिः कुलीनत्वम् उदाहृतम् । वाग्मिता तु बुधैर् उक्ता समयोचित-भाषिता

kule mahati sambhūtiḥ kulīnatvam udāhṛtam | vāgmitā tu budhair uktā samayocita-bhāṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतानाम् उपकाराणाम् अभ्ज्ञत्वं कृतज्ञता । सामाद्य्-उपाय-चातुर्यं नयज्ञत्वम् उदाहृतम्

kṛtānām upakārāṇām abhjñatvaṃ kṛtajñatā | sāmādy-upāya-cāturyaṃ nayajñatvam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः-करण-शुद्धिर् या शुचिता सा प्रकीर्तिता । अकार्पण्य-सहिष्णुत्वं कथिता मान-शालिता

antaḥ-karaṇa-śuddhir yā śucitā sā prakīrtitā | akārpaṇya-sahiṣṇutvaṃ kathitā māna-śālitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्वित्वम् अवज्ञादेर् असहिष्णुत्वम् उच्यते । कलावत्त्वं निगदितं सर्व-विद्यासु कौशलम्

tejasvitvam avajñāder asahiṣṇutvam ucyate | kalāvattvaṃ nigaditaṃ sarva-vidyāsu kauśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रञ्जकत्वं तु सकल-चित्ताह्लादन-कारिता । उक्तैर् गुणैश् च सकलैर् युक्तः स्याद् उत्तमो नेता

rañjakatvaṃ tu sakala-cittāhlādana-kāritā | uktair guṇaiś ca sakalair yuktaḥ syād uttamo netā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यः कतिपय-हीनो बहु-गुण-हीनोऽ धमो नाम । नेता चतुर्विधोऽ सौ धीरोदात्तश् च धीर-ललितश् च

madhyaḥ katipaya-hīno bahu-guṇa-hīno' dhamo nāma | netā caturvidho' sau dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीर-प्रशान्त-नामा ततश् च धीरोद्धतः ख्यातः । दयावान् अतिगम्भीरो विनीतः सत्त्व-सारवान्

dhīra-praśānta-nāmā tataś ca dhīroddhataḥ khyātaḥ | dayāvān atigambhīro vinītaḥ sattva-sāravān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढ-व्रतस् तितिक्षावान् आत्मश्लाघापराङ्मुखः । निगूढाहङ्कृतिर् धीरैर् धीरोदात्त उदाहृतः

dṛḍha-vratas titikṣāvān ātmaślāghāparāṅmukhaḥ | nigūḍhāhaṅkṛtir dhīrair dhīrodātta udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दयातिशय-शालित्वं दयावत्त्वम् उदाहृतम् । गाम्भीर्यम् अविकारः स्यात् सत्य् अपि क्षोभ-कारणे

dayātiśaya-śālitvaṃ dayāvattvam udāhṛtam | gāmbhīryam avikāraḥ syāt saty api kṣobha-kāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चिन्तो धीर-ललितस् तरुणो वनिता-वशः । शम-प्रकृतिकः क्लेश-सहिष्णुश् च विवेचकः

niścinto dhīra-lalitas taruṇo vanitā-vaśaḥ | śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahiṣṇuś ca vivecakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललितादि-गुणोपेतो विप्रो वा सचिवो वणिक् । धीर-शान्तश् चारुदत्त-माधवादिर् उदाहृतः

lalitādi-guṇopeto vipro vā sacivo vaṇik | dhīra-śāntaś cārudatta-mādhavādir udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्सर्यवान् अहङ्कारी मायावी रोषणश् चलः । विकत्थनो भार्गवादिर् धीरोद्धत उदाहृतः

mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ | vikatthano bhārgavādir dhīroddhata udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते च नायकाः सर्व-रस-साधारणाः स्मृताः । शृङ्गारापेक्षया तेषां त्रैविध्यं कथ्यते बुधैः

ete ca nāyakāḥ sarva-rasa-sādhāraṇāḥ smṛtāḥ | śṛṅgārāpekṣayā teṣāṃ traividhyaṃ kathyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिश् चोपपतिश् चैव वैशिकश् चेति भेदतः । पतिस् तु विधिना पाणिग्राहकः कथ्यते बुधैः

patiś copapatiś caiva vaiśikaś ceti bhedataḥ | patis tu vidhinā pāṇigrāhakaḥ kathyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्धा सोऽ पि कथितो वृत्त्या काव्य-विचक्षणैः । अनुकूलः शठो धृष्टो दक्षिणश् चेति भेदतः

caturdhā so' pi kathito vṛttyā kāvya-vicakṣaṇaiḥ | anukūlaḥ śaṭho dhṛṣṭo dakṣiṇaś ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकूलस् त्व् एक-जानिः शठो गूढापराधकृत् । धृष्टो व्यक्तान्य-युवती-भोग-लक्ष्मापि निर्भयः

anukūlas tv eka-jāniḥ śaṭho gūḍhāparādhakṛt | dhṛṣṭo vyaktānya-yuvatī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायिकास्व् अप्य् अनेकासु तुल्यो दक्षिण उच्यते । लङ्घिताचारया यस् तु विनापि विधिना स्त्रिया

nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate | laṅghitācārayā yas tu vināpi vidhinā striyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्केतं नीयते प्रोक्तो बुधैर् उपपतिस् तु सः । दाक्षिण्यम् आनुकूल्यं च धार्ष्ट्यं चानियतत्वतः

saṅketaṃ nīyate prokto budhair upapatis tu saḥ | dākṣiṇyam ānukūlyaṃ ca dhārṣṭyaṃ cāniyatatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोचितान्यस्य शाठ्यं स्याद् अन्य-चित्तत्व-सम्भवात् । रूपवान् शील-सम्पन्नः शास्त्रज्ञः प्रिय-दर्शनः

nocitānyasya śāṭhyaṃ syād anya-cittatva-sambhavāt | rūpavān śīla-sampannaḥ śāstrajñaḥ priya-darśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलीनो मतिमान् शूरो रम्य-वेष-युतो युवा । अदीनः सुरभिस् त्यागी सहनः प्रिय-भाषणः

kulīno matimān śūro ramya-veṣa-yuto yuvā | adīnaḥ surabhis tyāgī sahanaḥ priya-bhāṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान् परिणेतुः प्रसूतये । अप्य् अर्थ-कामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥स्र्स् १।७५॥ (रवं। ७।२५) अथ कुलीनत्वम्- कुले महति सम्भूतिः कुलीनत्वम् उदाहृतम् ॥स्र्स् १।७६॥ ६७अब् यथा- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामह-पितामहौ । स्वयं वृतः पतिर् द्वाभ्यां उर्वश्या च भुवा च यः ॥स्र्स् १।७७॥ (विउ। ४।१९) अथ वाग्मिता- वाग्मिता तु बुधैर् उक्ता समयोचित-भाषिता ॥स्र्स् १।७८॥ ६७च्द् यथा- ननु वज्रिण एव वीर्यम् एतद् विजयन्ते द्विषतो यद् अस्य पक्ष्याः । वसुधाधर-कन्दराद् विसर्पी प्रतिशब्दोऽ पि हरेर् भिनत्ति नागान् ॥स्र्स् १।७९॥ (विउ। १।१८) अथ कृतज्ञत्वम्- कृतानाम् उपकाराणाम् अभ्ज्ञत्वं कृतज्ञता ॥स्र्स् १।८०॥ ६८अब् यथा- एकस्यैवोपकारस्य प्राणान् दास्यामि ते कपे । प्रत्यहं क्रियमाणस्य शेषस्य ऋणिनो वयम् ॥स्र्स् १।८१॥ (हना। १३।३५) अथ नयज्ञत्वम्- सामाद्य्-उपाय-चातुर्यं नयज्ञत्वम् उदाहृतम् ॥स्र्स् १।८२॥ ६८च्द् यथा- अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग् विनियोग-सत्-क्रियाः । फलन्त्य् उपायाः परिबृंहितायतीर् उपेत्य सङ्घर्षम् इवार्थ-सम्पदः ॥स्र्स् १।८३॥ (किआ। १।१५) अथ शुचिता- अन्तः-करण-शुद्धिर् या शुचिता सा प्रकीर्तिता ॥स्र्स् १।८४॥ ६९अब् यथा- का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मद्-अभ्यागम-कारणं ते । आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः पर-स्त्री-विमुख-प्रवृत्ति ॥स्र्स् १।८५॥ (रवं। १६।८) अथ मानिता- अकार्पण्य-सहिष्णुत्वं कथिता मान-शालिता ॥स्र्स् १।८६॥ ६९च्द् यथा- सन्तुष्टे तिसृणाम् पुराम् अपि रिपौ कण्डूल-दोर्-मण्डली- क्रीडा-कृत्त-पुनः-प्ररूढ-शिरसो वीरस्य लिप्सोर् वरम् । याच्ञा-दैन्य-पराञ्चि यय्स कलहायन्ते मिथ्यस् त्वं वृणु त्वं वृण्व् इत्य् अभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यताम्

yathā- sthityai daṇḍayato daṇḍyān pariṇetuḥ prasūtaye | apy artha-kāmau tasyāstāṃ dharma eva manīṣiṇaḥ ||SRs 1.75|| (ra.vaṃ. 7.25) atha kulīnatvam- kule mahati sambhūtiḥ kulīnatvam udāhṛtam ||SRs 1.76|| 67ab yathā- sūryācandramasau yasya mātāmaha-pitāmahau | svayaṃ vṛtaḥ patir dvābhyāṃ urvaśyā ca bhuvā ca yaḥ ||SRs 1.77|| (vi.u. 4.19) atha vāgmitā- vāgmitā tu budhair uktā samayocita-bhāṣitā ||SRs 1.78|| 67cd yathā- nanu vajriṇa eva vīryam etad vijayante dviṣato yad asya pakṣyāḥ | vasudhādhara-kandarād visarpī pratiśabdo' pi harer bhinatti nāgān ||SRs 1.79|| (vi.u. 1.18) atha kṛtajñatvam- kṛtānām upakārāṇām abhjñatvaṃ kṛtajñatā ||SRs 1.80|| 68ab yathā- ekasyaivopakārasya prāṇān dāsyāmi te kape | pratyahaṃ kriyamāṇasya śeṣasya ṛṇino vayam ||SRs 1.81|| (ha.nā. 13.35) atha nayajñatvam- sāmādy-upāya-cāturyaṃ nayajñatvam udāhṛtam ||SRs 1.82|| 68cd yathā- anārataṃ tena padeṣu lambhitā vibhajya samyag viniyoga-sat-kriyāḥ | phalanty upāyāḥ paribṛṃhitāyatīr upetya saṅgharṣam ivārtha-sampadaḥ ||SRs 1.83|| (ki.ā. 1.15) atha śucitā- antaḥ-karaṇa-śuddhir yā śucitā sā prakīrtitā ||SRs 1.84|| 69ab yathā- kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā kiṃ vā mad-abhyāgama-kāraṇaṃ te | ācakṣva matvā vaśināṃ raghūṇāṃ manaḥ para-strī-vimukha-pravṛtti ||SRs 1.85|| (ra.vaṃ. 16.8) atha mānitā- akārpaṇya-sahiṣṇutvaṃ kathitā māna-śālitā ||SRs 1.86|| 69cd yathā- santuṣṭe tisṛṇām purām api ripau kaṇḍūla-dor-maṇḍalī- krīḍā-kṛtta-punaḥ-prarūḍha-śiraso vīrasya lipsor varam | yācñā-dainya-parāñci yaysa kalahāyante mithyas tvaṃ vṛṇu tvaṃ vṛṇv ity abhito mukhāni sa daśagrīvaḥ kathaṃ varṇyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेश्योपभोग-रसिको यो भवेत् स तु वैशिकः । कलकण्ठादिको लक्ष्यो भाणादाव् एव वैशिकः

veśyopabhoga-rasiko yo bhavet sa tu vaiśikaḥ | kalakaṇṭhādiko lakṣyo bhāṇādāv eva vaiśikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तेजस्विता- तेजस्वित्वम् अवज्ञादेर् असहिष्णुत्वम् उच्यते ॥स्र्स् १।८८॥ ७०अब् यथा- सोऽ यं त्रिः सप्त-वारान् अविकल-विहित-क्षत्र-तन्तु-प्रमारो वीरः क्रौञ्चस्य भेदी कृत-धरणि-तलापूर्व-हंसावतारः । जेता हेरम्ब-भृङ्गि-प्रमुख-गण-चमू-चक्रिणस् तार-कारेस् त्वां पृच्छन् जामदग्न्यः स्व-गुरु-हर-धनुर् भङ्ग-रोषाद् उपैति

atha tejasvitā- tejasvitvam avajñāder asahiṣṇutvam ucyate ||SRs 1.88|| 70ab yathā- so' yaṃ triḥ sapta-vārān avikala-vihita-kṣatra-tantu-pramāro vīraḥ krauñcasya bhedī kṛta-dharaṇi-talāpūrva-haṃsāvatāraḥ | jetā heramba-bhṛṅgi-pramukha-gaṇa-camū-cakriṇas tāra-kāres tvāṃ pṛcchan jāmadagnyaḥ sva-guru-hara-dhanur bhaṅga-roṣād upaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूप्यन्ते पीठमर्द-विट-चेट-विदूषकाः । नायकानुचरो भक्तः किञ्चिद् ऊनश् च तद्-गुणैः

nirūpyante pīṭhamarda-viṭa-ceṭa-vidūṣakāḥ | nāyakānucaro bhaktaḥ kiñcid ūnaś ca tad-guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कलावत्त्वम्- कलावत्त्वं निगदितं सर्व-विद्यासु कौशलम् ॥स्र्स् १।९०॥ ७०च्द् यथा- गोष्ठीषु विद्वज्-जन-संचितस्य कला-कलापस्य स तारतम्यम् । विवेक-सीमा विगतावलेपो विवेद हेम्नो निकषाश्मनीव

atha kalāvattvam- kalāvattvaṃ nigaditaṃ sarva-vidyāsu kauśalam ||SRs 1.90|| 70cd yathā- goṣṭhīṣu vidvaj-jana-saṃcitasya kalā-kalāpasya sa tāratamyam | viveka-sīmā vigatāvalepo viveda hemno nikaṣāśmanīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धान-कुशलश् चेटः कलहंसादिको मतः । विकृताङ्ग-वचो-वेषैर् हास्य-कारी विदूषकः

sandhāna-kuśalaś ceṭaḥ kalahaṃsādiko mataḥ | vikṛtāṅga-vaco-veṣair hāsya-kārī vidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रजा-रञ्जकत्वम्- रञ्जकत्वं तु सकल-चित्ताह्लादन-कारिता ॥स्र्स् १।९२॥ ७१अब् यथा- अहम् एव मतो महीपतेर् इति सर्वः प्रकृतिष्व् अचिन्तयत् । उदधेर् इव निम्नगाशतेष्व् अभवन् नास्य विमानना क्वचित्

atha prajā-rañjakatvam- rañjakatvaṃ tu sakala-cittāhlādana-kāritā ||SRs 1.92|| 71ab yathā- aham eva mato mahīpater iti sarvaḥ prakṛtiṣv acintayat | udadher iva nimnagāśateṣv abhavan nāsya vimānanā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तैर् गुणैश् च सकलैर् युक्तः स्याद् उत्तमो नेता । ७१च्द् मध्यः कतिपय-हीनो बहु-गुण-हीनोऽ धमो नाम

uktair guṇaiś ca sakalair yuktaḥ syād uttamo netā | 71cd madhyaḥ katipaya-hīno bahu-guṇa-hīno' dhamo nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेता चतुर्विधोऽ सौ धीरोदात्तश् च धीर-ललितश् च । ७२ धीर-प्रशान्त-नामा ततश् च धीरोद्धतः ख्यातः

netā caturvidho' sau dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca | 72 dhīra-praśānta-nāmā tataś ca dhīroddhataḥ khyātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलार्जव-गुणोपेता सा स्वकीया कथिता बुधैः । सा च स्वीया त्रिधा मुग्धा मध्या प्रौढेति कथ्यते

śīlārjava-guṇopetā sā svakīyā kathitā budhaiḥ | sā ca svīyā tridhā mugdhā madhyā prauḍheti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुग्धा नव-वयः-कामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । यतते रत-चेष्टायां गूढं लज्जा-मनोहरम्

mugdhā nava-vayaḥ-kāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi | yatate rata-ceṣṭāyāṃ gūḍhaṃ lajjā-manoharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतापराधे दयिते वीक्षते रुदती सती । अप्रियं वा प्रियं वापि न किञ्चिद् अपि भाषते

kṛtāparādhe dayite vīkṣate rudatī satī | apriyaṃ vā priyaṃ vāpi na kiñcid api bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समान-लज्जा-मदना प्रोद्यत्-तारुण्य-शालिनी । मध्या कामयते कान्तं मोहान्त-सुरत-क्षमा

samāna-lajjā-madanā prodyat-tāruṇya-śālinī | madhyā kāmayate kāntaṃ mohānta-surata-kṣamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्या त्रिधा मान-वृत्तेर् धीराधीरोभयात्मिका । धीरा तु वक्ति वक्रोक्त्या सोत्प्रासं सागसं प्रियम्

madhyā tridhā māna-vṛtter dhīrādhīrobhayātmikā | dhīrā tu vakti vakroktyā sotprāsaṃ sāgasaṃ priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीरा परुषैर् वाक्यैः खेदयेद् वल्लभं रुषा । धीराधीर तु वक्रोक्त्या स-बाष्पं वदति प्रियम्

adhīrā paruṣair vākyaiḥ khedayed vallabhaṃ ruṣā | dhīrādhīra tu vakroktyā sa-bāṣpaṃ vadati priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पूर्ण-यौवनोन्मत्ता प्रगल्भा रूढ-मन्मथा । दयिताङ्गे विलीनेव यतते रति-केलिषु

sampūrṇa-yauvanonmattā pragalbhā rūḍha-manmathā | dayitāṅge vilīneva yatate rati-keliṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत-प्रारम्भ-मात्रेऽ पि गच्छत्य् आनन्द-मूर्च्छताम् । मान-वृत्तेः प्रगल्भापि त्रिधा धीरादि-भेदतः

rata-prārambha-mātre' pi gacchaty ānanda-mūrcchatām | māna-vṛtteḥ pragalbhāpi tridhā dhīrādi-bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदास्ते सुरते धीरा सावहित्था च सादरा । सन्तर्ज्य निष्ठुरं रोषाद् अधीरा ताडयेत् प्रियम्

udāste surate dhīrā sāvahitthā ca sādarā | santarjya niṣṭhuraṃ roṣād adhīrā tāḍayet priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीराधीर-गुणोपेता धीराधीरेति कथ्यते । द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्ठेति मध्या प्रौढापि तादृशी

dhīrādhīra-guṇopetā dhīrādhīreti kathyate | dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭheti madhyā prauḍhāpi tādṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र धीरोदात्तः- दयावान् अतिगम्भीरो विनीतः सत्त्व-सारवान् । ७३ दृढ-व्रतस् तितिक्षावान् आत्मश्लाघापराङ्मुखः । निगूढाहङ्कृतिर् धीरैर् धीरोदात्त उदाहृतः ॥स्र्स् १।९६॥ ७४ तत्र दयावत्त्वम्- दयातिशय-शालित्वं दयावत्त्वम् उदाहृतम् ॥स्र्स् १।९७॥ ७५अब् यथा- स-शोणितैस् तेन शिलीमुखाग्रैर् निक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानाम् । यशो हृतं सम्प्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वर्णाः ॥स्र्स् १।९८॥ (रवं। ७।६५) अतिगम्भीरता- गाम्भीर्यम् अविकारः स्यात् सत्य् अपि क्षोभ-कारणे ॥स्र्स् १।९९॥ ७५च्द् यथा- दधतो मङ्गल-क्षौमे वसानस्य च बल्कले । ददृशुर् विस्मितास् तस्य मुख-रागं समं जनाः ॥स्र्स् १।१००॥ [रघु। १२।८] विनीतत्वं- अवलोक एव नृपतेः स्म दूरतो रभसाद् रथाद् अवतरीतुम् इच्छतः । अवतीर्णवान् प्रथमम् आत्मना हरिर् विनयं विशेषयति सम्भ्रमेण सः ॥स्र्स् १।१०१॥ (माघ। १३।७) सत्त्व-सारत्वम्, यथा- उत्स्मायित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः । पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दश-योजनम् ॥स्र्स् १।१०२॥ (रामा। १।१।६५) दृढ-व्रतत्वं, यथा- तम् अशक्यम् अपाक्रष्टुं निदेशात् स्वर्गिणः पितुः । ययाचे पादुके पश्चात् कर्तुं राज्याधिदेवते ॥स्र्स् १।१०३॥ (रवं। १२।१७) तितिक्षावत्त्वं, यथा- प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभुजे । अनुहुङ्कुरुते घन-ध्वनिं न हि गोमायु-रुतानि केसरी ॥स्र्स् १।१०४॥ (माघ। १६।२५) आत्म-श्लाथापराङ्मुखत्वं, यथा- तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थैस् तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्रं व्रीडयावनतं शिरः ॥स्र्स् १।१०५॥ (रवं। १५।२७) निगूढाहङ्कारत्वं, यथा- भूमात्रं कियद् एतद् अर्णव्मितं तत् साधितं हार्यते यद् वीरेण भवादृशेन वदता त्रिः सप्त-कृत्वो जयम् । डिम्भोऽ हं नव-बाहुर् ईदृ;चम् इदं घोरं च वीर-व्रतं तत् क्रोधाद् विरम प्रसीद भगवन् जात्यैव पूज्योऽ सि नः

tatra dhīrodāttaḥ- dayāvān atigambhīro vinītaḥ sattva-sāravān | 73 dṛḍha-vratas titikṣāvān ātmaślāghāparāṅmukhaḥ | nigūḍhāhaṅkṛtir dhīrair dhīrodātta udāhṛtaḥ ||SRs 1.96|| 74 tatra dayāvattvam- dayātiśaya-śālitvaṃ dayāvattvam udāhṛtam ||SRs 1.97|| 75ab yathā- sa-śoṇitais tena śilīmukhāgrair nikṣepitāḥ ketuṣu pārthivānām | yaśo hṛtaṃ samprati rāghaveṇa na jīvitaṃ vaḥ kṛpayeti varṇāḥ ||SRs 1.98|| (ra.vaṃ. 7.65) atigambhīratā- gāmbhīryam avikāraḥ syāt saty api kṣobha-kāraṇe ||SRs 1.99|| 75cd yathā- dadhato maṅgala-kṣaume vasānasya ca balkale | dadṛśur vismitās tasya mukha-rāgaṃ samaṃ janāḥ ||SRs 1.100|| [raghu. 12.8] vinītatvaṃ- avaloka eva nṛpateḥ sma dūrato rabhasād rathād avatarītum icchataḥ | avatīrṇavān prathamam ātmanā harir vinayaṃ viśeṣayati sambhrameṇa saḥ ||SRs 1.101|| (māgha. 13.7) sattva-sāratvam, yathā- utsmāyitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ | pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśa-yojanam ||SRs 1.102|| (rāmā. 1.1.65) dṛḍha-vratatvaṃ, yathā- tam aśakyam apākraṣṭuṃ nideśāt svargiṇaḥ pituḥ | yayāce pāduke paścāt kartuṃ rājyādhidevate ||SRs 1.103|| (ra.vaṃ. 12.17) titikṣāvattvaṃ, yathā- prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedi-bhūbhuje | anuhuṅkurute ghana-dhvaniṃ na hi gomāyu-rutāni kesarī ||SRs 1.104|| (māgha. 16.25) ātma-ślāthāparāṅmukhatvaṃ, yathā- tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ | śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ ||SRs 1.105|| (ra.vaṃ. 15.27) nigūḍhāhaṅkāratvaṃ, yathā- bhūmātraṃ kiyad etad arṇavmitaṃ tat sādhitaṃ hāryate yad vīreṇa bhavādṛśena vadatā triḥ sapta-kṛtvo jayam | ḍimbho' haṃ nava-bāhur īdṛ;cam idaṃ ghoraṃ ca vīra-vrataṃ tat krodhād virama prasīda bhagavan jātyaiva pūjyo' si naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुग्धा त्व् एक-विधा चैवं सा त्रयोदशधोदिता । अन्यापि द्विविधा कन्या परोढा चेति भेदतः

mugdhā tv eka-vidhā caivaṃ sā trayodaśadhoditā | anyāpi dvividhā kanyā paroḍhā ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कन्या त्व् अनूढा स्यात् स-लज्जा पितृ-पालिता । सखी-केलिषु विस्रब्धा प्रायो मुग्धा-गुणान्विता

tatra kanyā tv anūḍhā syāt sa-lajjā pitṛ-pālitā | sakhī-keliṣu visrabdhā prāyo mugdhā-guṇānvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानम् अप्रधानं वा नाटकादाव् इयं भवेत् । मालती-माधवे लक्ष्ये मालती-मदयन्तिके

pradhānam apradhānaṃ vā nāṭakādāv iyaṃ bhavet | mālatī-mādhave lakṣye mālatī-madayantike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोढा तु परेणोढाप्य् अन्य-सम्भोग-लालसा । लक्ष्या क्षुद्र-प्रबन्धे सा सप्त-शत्यादिके बुधैः

paroḍhā tu pareṇoḍhāpy anya-sambhoga-lālasā | lakṣyā kṣudra-prabandhe sā sapta-śatyādike budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारण-स्त्री गणिका कला-प्रागल्भ्य-धार्ष्ट्य-युक् । एषा स्याद् द्विविधा रक्ता विरक्ता चेति भेदतः

sādhāraṇa-strī gaṇikā kalā-prāgalbhya-dhārṣṭya-yuk | eṣā syād dvividhā raktā viraktā ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धीर-ललितः- निश्चिन्तो धीर-ललितस् तरुणो वनिता-वशः ॥स्र्स् १।१०७॥ ७६अब् यथा- सोऽ धिकारम् अभिकः कुलोचितं काश्चन स्वयम् अवर्तयत् समाः । संनिवेश्य सचिवेष्व् अतःपरं स्त्री-विधेय-नव-यौवनोऽ भवत् ॥स्र्स् १।१०८॥ (रवं। १९।४) अथ धीर-शान्तः - शम-प्रकृतिकः क्लेश-सहिष्णुश् च विवेचकः । ७६च्द् ललितादि-गुणोपेतो विप्रो वा सचिवो वणिक् । धीर-शान्तश् चारुदत्त-माधवादिर् उदाहृतः ॥स्र्स् १।१०९॥ ७७ यथा- कुवलय-दल-श्यामोऽ प्य् अङ्गं दधत् परिधूसरं ललित-विकट-न्यासः श्रीमान् मृगाङ्क-निभाननः । हरति विनयं वामो यस्य प्रकाशित-साहसः प्रविगलद्-असृक्-पङ्कः पाणिर् ललन् नर-जाङ्गलः ॥स्र्स् १।११०॥ (मालतीमाधवम् ५।५) अथ धीरोद्धतः- मात्सर्यवान् अहङ्कारी मायावी रोषणश् चलः । विकत्थनो भार्गवादिर् धीरोद्धत उदाहृतः ॥स्र्स् १।१११॥ ७८ यथा- न त्रस्तं यदि नाम भूत-करुणा-सन्तान-शान्तात्मनस् तेन व्यारुजता धनुर् भगवतो देवाद् भवानी-पतेः । तत्-पुत्रस् तु मदान्ध-तारक-वधाद् विश्वस्य दत्तोत्सवः स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोऽ हम् अथवा शिष्यः कथं विस्मृतः

atha dhīra-lalitaḥ- niścinto dhīra-lalitas taruṇo vanitā-vaśaḥ ||SRs 1.107|| 76ab yathā- so' dhikāram abhikaḥ kulocitaṃ kāścana svayam avartayat samāḥ | saṃniveśya saciveṣv ataḥparaṃ strī-vidheya-nava-yauvano' bhavat ||SRs 1.108|| (ra.vaṃ. 19.4) atha dhīra-śāntaḥ - śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahiṣṇuś ca vivecakaḥ | 76cd lalitādi-guṇopeto vipro vā sacivo vaṇik | dhīra-śāntaś cārudatta-mādhavādir udāhṛtaḥ ||SRs 1.109|| 77 yathā- kuvalaya-dala-śyāmo' py aṅgaṃ dadhat paridhūsaraṃ lalita-vikaṭa-nyāsaḥ śrīmān mṛgāṅka-nibhānanaḥ | harati vinayaṃ vāmo yasya prakāśita-sāhasaḥ pravigalad-asṛk-paṅkaḥ pāṇir lalan nara-jāṅgalaḥ ||SRs 1.110|| (mālatīmādhavam 5.5) atha dhīroddhataḥ- mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ | vikatthano bhārgavādir dhīroddhata udāhṛtaḥ ||SRs 1.111|| 78 yathā- na trastaṃ yadi nāma bhūta-karuṇā-santāna-śāntātmanas tena vyārujatā dhanur bhagavato devād bhavānī-pateḥ | tat-putras tu madāndha-tāraka-vadhād viśvasya dattotsavaḥ skandaḥ skanda iva priyo' ham athavā śiṣyaḥ kathaṃ vismṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानम् अप्रधानं वा नाटकेतर-रूपके । सा चेद् दिव्या नाटके तु प्राधान्येनैव वर्ण्यते

pradhānam apradhānaṃ vā nāṭaketara-rūpake | sā ced divyā nāṭake tu prādhānyenaiva varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरक्ता तु प्रहसन-प्रभृतिष्व् एव वर्ण्यते । तस्या धौर्य-प्रभृतयो गुआष् तद्-उपयोगिनः

viraktā tu prahasana-prabhṛtiṣv eva varṇyate | tasyā dhaurya-prabhṛtayo guāṣ tad-upayoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्न-कामान् रतार्थाज्ञान् बाल-पाषण्ड-षण्डकान् । रक्तेव रञ्जयेद् इभ्यान् निःस्वान् मात्रा विवासयेत्

channa-kāmān ratārthājñān bāla-pāṣaṇḍa-ṣaṇḍakān | rakteva rañjayed ibhyān niḥsvān mātrā vivāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र केचिद् आहुः- गणिकाया नानुरागो गुणवत्य् अपि नायके । रसाभास-प्रसङ्गः स्याद् अरक्तायाश् च वर्णने ॥ अतश् च नाटकादौ तु वर्ण्या सा न भवेद् इति । तथा चाहुः [शृति। १।६२,६४ - सामान्या वनिता वेश्या सा द्रव्यं परम् इच्छता । गुण-हीने च न द्वेषो नानुरागो गुणिन्य् अपि । शृङ्गाराभास एतासु न शृङ्गारः कदाचन ॥इति॥ तन्-मतं नानुमनुते धीमान् श्री-सिंह-भूपतिः

atra kecid āhuḥ- gaṇikāyā nānurāgo guṇavaty api nāyake | rasābhāsa-prasaṅgaḥ syād araktāyāś ca varṇane || ataś ca nāṭakādau tu varṇyā sā na bhaved iti | tathā cāhuḥ [śṛ.ti. 1.62,64 - sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṃ param icchatā | guṇa-hīne ca na dveṣo nānurāgo guṇiny api | śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana ||iti|| tan-mataṃ nānumanute dhīmān śrī-siṃha-bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानुबन्धाभावे च नायिकात्व-पराहतेः । तस्याः प्रकरणादौ च नायिकात्व-विधानतः

bhāvānubandhābhāve ca nāyikātva-parāhateḥ | tasyāḥ prakaraṇādau ca nāyikātva-vidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनायिका-वर्णने तु रसाभास-प्रसङ्गतः । तथा प्रकरणादीनाम् अरसाश्रयतागतेः

anāyikā-varṇane tu rasābhāsa-prasaṅgataḥ | tathā prakaraṇādīnām arasāśrayatāgateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाश्रयं तु दशधेत्य् आदि-शास्त्र-विरोधतः । तस्मात् साधारण-स्त्रीणां गुण-शालिनि नायके

rasāśrayaṃ tu daśadhety ādi-śāstra-virodhataḥ | tasmāt sādhāraṇa-strīṇāṃ guṇa-śālini nāyake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानुबन्धः स्याद् एव रुद्रटस्यापि भाषणात् । उदात्तादि-भिदां केचित् सर्वासाम् अपि मन्वते

bhāvānubandhaḥ syād eva rudraṭasyāpi bhāṣaṇāt | udāttādi-bhidāṃ kecit sarvāsām api manvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.