व्यक्तं महदादिकार्य्यं हेतुमदिति हेतुरस्यास्ति हेतुमत् । उपादानं हेतुः कारणं निमित्तमिति पर्यायाः । व्यक्तस्य प्रधानं हेतुरस्ति अतो हेतुमद्व्यक्तं भूतपर्य्यन्तं हेतुमद्बुद्धिमत्त्वं प्रधानेन हेतुमानहंकारो बुद्ध्या पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि हेतुमन्त्यहंकारेण । आकाशं शब्दतन्मात्रेण हेतुमत् । वायुः स्पर्शतन्मात्रेण हेतुमान् । तेजो रूपतन्मात्रेण हेतुमत् । आपो रसतन्मात्रेण हेतुमत्यः । पृथिवी गन्धतन्मात्रेन हेतुमती । एवं भूतपर्य्यन्तं व्यक्तं हेतुमत् । किं चान्यदनित्यं यस्मादन्यस्मादुत्पद्यते यथा मृत्पिण्डादुत्पद्यते घटः स चानित्यः । किं चाव्याप्यसर्व्वगमित्यर्थः यथा प्रधानपुरुषौ सर्व्वगतौ नैव व्यक्तम् । किंचान्यत् सक्रियं संसारकाले संसरति त्रयोदशविधेन करणेन संयुक्तं सूक्ष्मं शरीरमाश्रित्य संसरति तस्मात् सक्रियम् । किंचान्यदनेकं बुद्धिरहंकारः पञ्चतन्मात्रान्येकादशेन्द्रियाणि च पञ्चमहाभूतानि पञ्चतन्मात्राश्रितानि । किंच लिङ्गं लययुक्तं लयकाले पञ्चमहाभूतानि तन्मात्रेषु लीयन्ते तान्येकादशेन्द्रियैः सहाहंकारे स च बुद्धौ सा च प्रधाने लयं यातीति । तथा सावयवं अवयवाः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः तैः सह । किंच परतन्त्रं नात्मनः प्रभवति यथा प्रधानतन्त्रा बुद्धिः बुद्धितन्त्रो ऽहंकारः अहंकारतन्त्राणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च तन्मात्रतन्त्राणि पञ्चमहाभूतानि च । एवं परतन्त्रं परायत्तं व्याख्यातं व्यक्तम् । अथो ऽव्यक्तं व्याख्यामः । विपरीतमव्यक्तम् । एतैरेव गुणैर्यथोक्तैर्विपरीतमव्यक्तं हेतुमद्व्यक्तमुक्तम् । नहि प्रधानात् परं किञ्चिदस्ति यतः प्रधानस्यानुत्पत्तिः तस्मादहेतुमदव्यक्तम् । तथानित्यं च व्यक्तं नित्यमव्यक्तमनुत्पाद्यत्वात् नहि भूतानि कुतश्चिदुत्पद्यन्तेति प्रधानम् । किं चाव्यापि व्यक्तं व्यापि प्रधानं कार्य्यं स्यात् । तथा व्यक्तं लिङ्गमलिङ्गमव्यक्तं नित्यत्वान्महदादि लिङ्गं प्रलयकाले परस्परं प्रलीयते नैवं प्रधानं तस्मादलिङ्गं प्रधानम् । तथा सावयवं व्यक्तं निरवयवमव्यक्तं नहि शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः प्रधाने सन्ति । तथा परतन्त्रं व्यक्तं स्वतन्त्रमव्यक्तं प्रभवत्यात्मनः
vyaktaṃ mahadādikāryyaṃ hetumaditi heturasyāsti hetumat / upādānaṃ hetuḥ kāraṇaṃ nimittamiti paryāyāḥ / vyaktasya pradhānaṃ heturasti ato hetumadvyaktaṃ bhūtaparyyantaṃ hetumadbuddhimattvaṃ pradhānena hetumānahaṃkāro buddhyā pañcatanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi hetumantyahaṃkāreṇa / ākāśaṃ śabdatanmātreṇa hetumat / vāyuḥ sparśatanmātreṇa hetumān / tejo rūpatanmātreṇa hetumat / āpo rasatanmātreṇa hetumatyaḥ / pṛthivī gandhatanmātrena hetumatī / evaṃ bhūtaparyyantaṃ vyaktaṃ hetumat / kiṃ cānyadanityaṃ yasmādanyasmādutpadyate yathā mṛtpiṇḍādutpadyate ghaṭaḥ sa cānityaḥ / kiṃ cāvyāpyasarvvagamityarthaḥ yathā pradhānapuruṣau sarvvagatau naiva vyaktam / kiṃcānyat sakriyaṃ saṃsārakāle saṃsarati trayodaśavidhena karaṇena saṃyuktaṃ sūkṣmaṃ śarīramāśritya saṃsarati tasmāt sakriyam / kiṃcānyadanekaṃ buddhirahaṃkāraḥ pañcatanmātrānyekādaśendriyāṇi ca pañcamahābhūtāni pañcatanmātrāśritāni / kiṃca liṅgaṃ layayuktaṃ layakāle pañcamahābhūtāni tanmātreṣu līyante tānyekādaśendriyaiḥ sahāhaṃkāre sa ca buddhau sā ca pradhāne layaṃ yātīti / tathā sāvayavaṃ avayavāḥ śabdasparśarasarūpagandhāḥ taiḥ saha / kiṃca paratantraṃ nātmanaḥ prabhavati yathā pradhānatantrā buddhiḥ buddhitantro 'haṃkāraḥ ahaṃkāratantrāṇi tanmātrāṇīndriyāṇi ca tanmātratantrāṇi pañcamahābhūtāni ca / evaṃ paratantraṃ parāyattaṃ vyākhyātaṃ vyaktam / atho 'vyaktaṃ vyākhyāmaḥ / viparītamavyaktam / etaireva guṇairyathoktairviparītamavyaktaṃ hetumadvyaktamuktam / nahi pradhānāt paraṃ kiñcidasti yataḥ pradhānasyānutpattiḥ tasmādahetumadavyaktam / tathānityaṃ ca vyaktaṃ nityamavyaktamanutpādyatvāt nahi bhūtāni kutaścidutpadyanteti pradhānam / kiṃ cāvyāpi vyaktaṃ vyāpi pradhānaṃ kāryyaṃ syāt / tathā vyaktaṃ liṅgamaliṅgamavyaktaṃ nityatvānmahadādi liṅgaṃ pralayakāle parasparaṃ pralīyate naivaṃ pradhānaṃ tasmādaliṅgaṃ pradhānam / tathā sāvayavaṃ vyaktaṃ niravayavamavyaktaṃ nahi śabdasparśarasarūpagandhāḥ pradhāne santi / tathā paratantraṃ vyaktaṃ svatantramavyaktaṃ prabhavatyātmanaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.