त्रिगुणं व्यक्तं सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणा यस्येति । अविवेकि व्यक्तं न विवेको ऽस्यास्तीति । इदं व्यक्तमिमे गुणा इति न विवेककर्त्तुं याति अयं गौरयमश्व इति यथा ये गुणास्तद्व्यक्तं यद्व्यक्तं ते च गुणा इति । तथा विषयो व्यक्तं भोज्यमित्यर्थः सर्वपुरुषाणां विषयभूतत्वात् । तथा सामान्यं व्यक्तं मूल्यदासीवत् सर्वसाधारणत्वात् । अचेतनं व्यक्तं सुखदुःखमोहान्न चेतयतीत्यर्थः । तथा प्रसवधर्मि व्यक्तं तद्यथा बुद्धेरहंकारः प्रसूयते तस्मात् पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि च प्रसूयन्ते तन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानि । एवमेते व्यक्तधर्माः प्रसवधर्मान्ता उक्ता एवमेभिरव्यक्तं सरूपं यथा व्यक्तं तथा प्रधानमिति । तत्र त्रिगुणं व्यक्तमव्यक्तमपि त्रिगुणं यस्यैतन्महदादि कार्यं त्रिगुणम् । इह यदात्मकं कारणं तदात्मकं कार्यमिति यथा कृष्णतन्तुकृतः कृष्ण एव पटो भवति । तथाविवेकि व्यक्तं प्रधानमपि गुणैर्न भिद्यते अन्ये गुणा अन्यत् प्रधानमेव विवक्तुं न याति तदविवेकि प्रधानम् । तथा विषयो व्यक्तं प्रधानमपि सर्वपुरुषविषयभूतत्वाद्विषय इति । तथा सामान्यं व्यक्तं प्रधानमपि सर्वसाधारणत्वात् । तथाचेतनं व्यक्तं प्रधानमपि सुखदुःखमोहान्न चेतयतीति कथमनुमीयत इह ह्यचेतनान्मृत्पिण्डादचेतनो घटा उत्पद्यते । एवं प्रधानमपि व्याख्यातम् । इदानीं तद्विपरीतस्तथा पुमानित्येतद्व्याख्यायते । सद्विपरीतस्ताभ्यां व्यक्ताव्यक्ताभ्यां विपरीतः पुमान् । तद्यथा त्रिगुणं व्यक्तमव्यक्तं चागुणः पुरुषः । अविवेकि व्यक्तमव्यक्तं च विवेकी पुरुषः । तथा विषयो व्यक्तमव्यक्तं चाविषयः पुरुषः । तथा सामान्यं व्यक्तमव्यक्तं चासामान्यः पुरुषः । अचेतनं व्यक्तमव्यक्तं च चेतनः पुरुषः सुखदुःखमोहांश्चेतयति संजानीते तस्माच्चेतनः पुरुष इति । प्रसवधर्मि व्यक्तं प्रधानं चाप्रसवधर्मी पुरुषो नहि किञ्चित् पुरुषात् प्रसूयते । तस्मादुक्तं तद्विपरीतः पुमानिति । तदुक्तं तथा च पुमानिति । तत् पूर्वस्यामार्यायां प्रधानमहेतुमद्यथा व्याख्यातं तथा च पुमान् तद्यथा हेतुमदननित्यमित्यादि व्यक्तं तद्विपरीतमव्यक्तं तत्र हेतुमद्व्यक्तमहेतुमत् प्रधानं तथा च पुमानहेतुमाननुत्पाद्यत्वात् । अनित्यं व्यक्तं नित्यं प्रधानं तथा च नित्यः पुमान् । अक्रियः सर्वगतत्वादेव । अनेकं व्यक्तमेकमव्यक्तं तथा पुमान्यप्येकः । आश्रितं व्यक्तमनाश्रितमव्यक्तं तथा च पुमाननाश्रितः । लिङ्गं व्यक्तमलिङ्गं प्रधानं तथा च पुमानप्यलिङ्गः । न क्वचिल्लीयत इति । सावयवं व्यक्तं निरवयवमव्यक्तं तथा च पुमान् निरवयवः । नहि पुरुषे शब्दादयो ऽवयवाः सन्ति । किंच परतन्त्रं व्यक्तं स्वतन्त्रमव्यक्तं तथा च पुमानपि स्वतन्त्रः । आत्मनः प्रभवतीत्यर्थः । एवमेतदव्यक्तपुरुषयोः साधर्म्यं व्याख्यातं पूर्वस्यामार्यायाम् । व्यक्तप्रधानयोः साधर्म्यं पुरुषस्य वैधर्म्यं च त्रिगुणमविवेकीत्यादि प्रकृत्यार्यायां व्याख्यातम्
triguṇaṃ vyaktaṃ sattvarajastamāṃsi trayo guṇā yasyeti / aviveki vyaktaṃ na viveko 'syāstīti / idaṃ vyaktamime guṇā iti na vivekakarttuṃ yāti ayaṃ gaurayamaśva iti yathā ye guṇāstadvyaktaṃ yadvyaktaṃ te ca guṇā iti / tathā viṣayo vyaktaṃ bhojyamityarthaḥ sarvapuruṣāṇāṃ viṣayabhūtatvāt / tathā sāmānyaṃ vyaktaṃ mūlyadāsīvat sarvasādhāraṇatvāt / acetanaṃ vyaktaṃ sukhaduḥkhamohānna cetayatītyarthaḥ / tathā prasavadharmi vyaktaṃ tadyathā buddherahaṃkāraḥ prasūyate tasmāt pañcatanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi ca prasūyante tanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni / evamete vyaktadharmāḥ prasavadharmāntā uktā evamebhiravyaktaṃ sarūpaṃ yathā vyaktaṃ tathā pradhānamiti / tatra triguṇaṃ vyaktamavyaktamapi triguṇaṃ yasyaitanmahadādi kāryaṃ triguṇam / iha yadātmakaṃ kāraṇaṃ tadātmakaṃ kāryamiti yathā kṛṣṇatantukṛtaḥ kṛṣṇa eva paṭo bhavati / tathāviveki vyaktaṃ pradhānamapi guṇairna bhidyate anye guṇā anyat pradhānameva vivaktuṃ na yāti tadaviveki pradhānam / tathā viṣayo vyaktaṃ pradhānamapi sarvapuruṣaviṣayabhūtatvādviṣaya iti / tathā sāmānyaṃ vyaktaṃ pradhānamapi sarvasādhāraṇatvāt / tathācetanaṃ vyaktaṃ pradhānamapi sukhaduḥkhamohānna cetayatīti kathamanumīyata iha hyacetanānmṛtpiṇḍādacetano ghaṭā utpadyate / evaṃ pradhānamapi vyākhyātam / idānīṃ tadviparītastathā pumānityetadvyākhyāyate / sadviparītastābhyāṃ vyaktāvyaktābhyāṃ viparītaḥ pumān / tadyathā triguṇaṃ vyaktamavyaktaṃ cāguṇaḥ puruṣaḥ / aviveki vyaktamavyaktaṃ ca vivekī puruṣaḥ / tathā viṣayo vyaktamavyaktaṃ cāviṣayaḥ puruṣaḥ / tathā sāmānyaṃ vyaktamavyaktaṃ cāsāmānyaḥ puruṣaḥ / acetanaṃ vyaktamavyaktaṃ ca cetanaḥ puruṣaḥ sukhaduḥkhamohāṃścetayati saṃjānīte tasmāccetanaḥ puruṣa iti / prasavadharmi vyaktaṃ pradhānaṃ cāprasavadharmī puruṣo nahi kiñcit puruṣāt prasūyate / tasmāduktaṃ tadviparītaḥ pumāniti / taduktaṃ tathā ca pumāniti / tat pūrvasyāmāryāyāṃ pradhānamahetumadyathā vyākhyātaṃ tathā ca pumān tadyathā hetumadananityamityādi vyaktaṃ tadviparītamavyaktaṃ tatra hetumadvyaktamahetumat pradhānaṃ tathā ca pumānahetumānanutpādyatvāt / anityaṃ vyaktaṃ nityaṃ pradhānaṃ tathā ca nityaḥ pumān / akriyaḥ sarvagatatvādeva / anekaṃ vyaktamekamavyaktaṃ tathā pumānyapyekaḥ / āśritaṃ vyaktamanāśritamavyaktaṃ tathā ca pumānanāśritaḥ / liṅgaṃ vyaktamaliṅgaṃ pradhānaṃ tathā ca pumānapyaliṅgaḥ / na kvacillīyata iti / sāvayavaṃ vyaktaṃ niravayavamavyaktaṃ tathā ca pumān niravayavaḥ / nahi puruṣe śabdādayo 'vayavāḥ santi / kiṃca paratantraṃ vyaktaṃ svatantramavyaktaṃ tathā ca pumānapi svatantraḥ / ātmanaḥ prabhavatītyarthaḥ / evametadavyaktapuruṣayoḥ sādharmyaṃ vyākhyātaṃ pūrvasyāmāryāyām / vyaktapradhānayoḥ sādharmyaṃ puruṣasya vaidharmyaṃ ca triguṇamavivekītyādi prakṛtyāryāyāṃ vyākhyātam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.