प्रीत्यात्मका अप्रीत्यात्मकाः विषादात्मकाश्च गुणाः सत्त्वरजस्तमांसीत्यर्थः । तत्र प्रीत्यात्मकं सत्त्वं प्रीतिः सुखं तदात्मकमिति । अप्रीत्यात्मकं रजः । विषादात्मकं तमः । विषादो मोहः । तथा प्रकाशप्रवृत्ति नियमार्थाः । अर्थः शब्दः सामर्थ्यवाची प्रकाशार्थं सत्त्वं प्रकाशसमर्थमित्यर्थः । प्रवृत्त्यर्थं रजो नियमार्थं तमः स्थितौ समर्थमित्यर्थः प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणा इति । तथान्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च । अन्योन्याभिभवाः अन्योन्याश्रयाः अन्योन्यजननाः अन्योन्यमिथुनाः अन्योन्यवृत्तयश्च ते तथोक्ताः । अन्योन्याभिभवा इति अन्योन्यं परस्परमभिभवन्तीति प्रीत्यप्रीत्यादिभिर्धर्म्मैराविर्भवन्ति यथा यदा सत्त्वमुत्कटं भवति तदा रजस्तमसी अप्रीतिप्रवृत्तिधर्म्मेण यदा तमस्तदा सत्त्वरजसी विषादस्थित्यात्मकेन इति । तथान्योन्याश्रयाश्च द्व्यणुकवद्गुणाः । अन्योन्यजननाः यथा मृत्पिण्डो घटं जनयति । तथान्योन्यमिथुनाश्च यथा स्त्रीपुंसौ अन्योन्यमिथुनौ तथा गुणाः । उक्तं च । रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः । उभयोः सत्त्वरजरोर्मिथुनं तम उच्यते ॥ परस्परसहाया इत्यर्थः । अन्योन्यवृत्तयश्च परस्परं वर्त्तन्ते गुणाः गुणेषु वर्त्तन्त इति वचनात् । यथा सुरूपा सुशीला स्त्री सर्व्वसुखहेतुः सपत्नीनां सैव दुःखहेतुः सैव रागिणां मोहं जनयति एव सत्वं रजस्तमसोर्वृत्तिहेतुर्यथा राजा सदोद्युक्तः प्रजापालने दुष्टनिग्रहे शिष्टानां सुखमुत्पादयति दुष्टानां दुःखं मोहं च एवं रजस्सत्त्वतमसोर्वृत्तिं जनयति । तथा तमः स्वरूपेणावरणात्मकेन सत्त्वरजसोर्वृत्तिं जनयति यथा मेघाः खमावृत्य जगतः सुखमुत्पादयन्ति ते वृष्ट्या कर्षुकाणां कर्षणोद्योगं जनयन्ति विरहिणां मोहमेवमन्योन्यवृत्तयो गुणाः
prītyātmakā aprītyātmakāḥ viṣādātmakāśca guṇāḥ sattvarajastamāṃsītyarthaḥ / tatra prītyātmakaṃ sattvaṃ prītiḥ sukhaṃ tadātmakamiti / aprītyātmakaṃ rajaḥ / viṣādātmakaṃ tamaḥ / viṣādo mohaḥ / tathā prakāśapravṛtti niyamārthāḥ / arthaḥ śabdaḥ sāmarthyavācī prakāśārthaṃ sattvaṃ prakāśasamarthamityarthaḥ / pravṛttyarthaṃ rajo niyamārthaṃ tamaḥ sthitau samarthamityarthaḥ prakāśakriyāsthitiśīlā guṇā iti / tathānyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca / anyonyābhibhavāḥ anyonyāśrayāḥ anyonyajananāḥ anyonyamithunāḥ anyonyavṛttayaśca te tathoktāḥ / anyonyābhibhavā iti anyonyaṃ parasparamabhibhavantīti prītyaprītyādibhirdharmmairāvirbhavanti yathā yadā sattvamutkaṭaṃ bhavati tadā rajastamasī aprītipravṛttidharmmeṇa yadā tamastadā sattvarajasī viṣādasthityātmakena iti / tathānyonyāśrayāśca dvyaṇukavadguṇāḥ / anyonyajananāḥ yathā mṛtpiṇḍo ghaṭaṃ janayati / tathānyonyamithunāśca yathā strīpuṃsau anyonyamithunau tathā guṇāḥ / uktaṃ ca / rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ / ubhayoḥ sattvarajarormithunaṃ tama ucyate // parasparasahāyā ityarthaḥ / anyonyavṛttayaśca parasparaṃ varttante guṇāḥ guṇeṣu varttanta iti vacanāt / yathā surūpā suśīlā strī sarvvasukhahetuḥ sapatnīnāṃ saiva duḥkhahetuḥ saiva rāgiṇāṃ mohaṃ janayati eva satvaṃ rajastamasorvṛttiheturyathā rājā sadodyuktaḥ prajāpālane duṣṭanigrahe śiṣṭānāṃ sukhamutpādayati duṣṭānāṃ duḥkhaṃ mohaṃ ca evaṃ rajassattvatamasorvṛttiṃ janayati / tathā tamaḥ svarūpeṇāvaraṇātmakena sattvarajasorvṛttiṃ janayati yathā meghāḥ khamāvṛtya jagataḥ sukhamutpādayanti te vṛṣṭyā karṣukāṇāṃ karṣaṇodyogaṃ janayanti virahiṇāṃ mohamevamanyonyavṛttayo guṇāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.