यदुक्तं व्यक्ताव्यक्तविज्ञानान्मोक्षः प्राप्यत इति तत्र व्यक्तादनन्तरमव्यक्तं पञ्चभिः कारणैरधिगतमव्यक्तवत् पुरुषो ऽपि सूक्ष्मस्तस्याधुनानुमितास्तित्वं प्रतिक्रियते । अस्ति पुरुषः कस्मात् संघातपरार्थत्वात् । यो ऽयं महदादि संघातः स पुरुषार्थ इत्यनुमीयते अचेतनत्वात् पर्यङ्गवत् । यथा पर्यङ्क प्रत्येकं गात्रोत्पलकपादवटतूलीप्रछादनपटोपधानसंघतः परार्थो नहि स्वार्थः पर्यङ्कस्य नहि किञ्चिदपि गात्रोत्पलाद्यवयवानां परस्परं कृत्यमस्ति । अतो ऽवगम्यते ऽस्ति पुरुषो यः पर्यङ्के शेते यस्यार्थं पर्यङ्कस्तत्परार्थमिदं शरीरं पञ्चानां महाभूतानां संघातो वर्त्तते ऽस्ति पुरुषो यस्येदं भोग्यशरीरं भोग्यं महदादिसंघातरूपं समुत्पन्नमिति । इतश्चात्मास्ति त्रिगुणादिविपर्ययात् यदुक्तं पूर्वस्यामार्यायां त्रिगुनमविवेकिविषय इत्यादि । तस्माद्विपर्ययाद्येनोक्तं तद्विपरीतस्तथा पुमान् । अधिष्ठानाद्यथेह लंघनल्पवनधावनसमर्थैरश्वैर्युक्तो रथः सारथिनाधिष्ठितः प्रवर्त्तते तथात्माधिष्ठानाच्छरीरमिति । तथा चोक्तं षष्ठितन्त्रे पुरुषाधिष्ठितं प्रधानं प्रवर्त्तते । अतो ऽस्त्यात्माभोक्तृत्वात् । यथा मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायषड्रसोपबृंहित्स्य संय्क्तस्यान्नस्य साध्यते एवं महदादिलिङ्गस्य भोक्तृत्वाभावादस्ति स आत्मा यस्येदं भोग्यं शरीरम्ति । इतश्च कैवल्यार्थम प्रवृत्तेश्च केवलस्य भावः कैवल्यं तन्निमितं या च प्रवृत्तिस्तस्याः स्वकैवल्यार्थं प्रवृत्तेः सकाशादनुमीयते अस्त्यात्मेति यतो सर्वो विद्वानविद्वांश्च संसारसन्तानक्षयमिच्छति । एवमेभिर्हेतुभिरस्त्यात्मा शरीराद्व्यतिरिक्तः
yaduktaṃ vyaktāvyaktavijñānānmokṣaḥ prāpyata iti tatra vyaktādanantaramavyaktaṃ pañcabhiḥ kāraṇairadhigatamavyaktavat puruṣo 'pi sūkṣmastasyādhunānumitāstitvaṃ pratikriyate / asti puruṣaḥ kasmāt saṃghātaparārthatvāt / yo 'yaṃ mahadādi saṃghātaḥ sa puruṣārtha ityanumīyate acetanatvāt paryaṅgavat / yathā paryaṅka pratyekaṃ gātrotpalakapādavaṭatūlīprachādanapaṭopadhānasaṃghataḥ parārtho nahi svārthaḥ paryaṅkasya nahi kiñcidapi gātrotpalādyavayavānāṃ parasparaṃ kṛtyamasti / ato 'vagamyate 'sti puruṣo yaḥ paryaṅke śete yasyārthaṃ paryaṅkastatparārthamidaṃ śarīraṃ pañcānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto varttate 'sti puruṣo yasyedaṃ bhogyaśarīraṃ bhogyaṃ mahadādisaṃghātarūpaṃ samutpannamiti / itaścātmāsti triguṇādiviparyayāt yaduktaṃ pūrvasyāmāryāyāṃ trigunamavivekiviṣaya ityādi / tasmādviparyayādyenoktaṃ tadviparītastathā pumān / adhiṣṭhānādyatheha laṃghanalpavanadhāvanasamarthairaśvairyukto rathaḥ sārathinādhiṣṭhitaḥ pravarttate tathātmādhiṣṭhānāccharīramiti / tathā coktaṃ ṣaṣṭhitantre puruṣādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ pravarttate / ato 'styātmābhoktṛtvāt / yathā madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaṣaḍrasopabṛṃhitsya saṃyktasyānnasya sādhyate evaṃ mahadādiliṅgasya bhoktṛtvābhāvādasti sa ātmā yasyedaṃ bhogyaṃ śarīramti / itaśca kaivalyārthama pravṛtteśca kevalasya bhāvaḥ kaivalyaṃ tannimitaṃ yā ca pravṛttistasyāḥ svakaivalyārthaṃ pravṛtteḥ sakāśādanumīyate astyātmeti yato sarvo vidvānavidvāṃśca saṃsārasantānakṣayamicchati / evamebhirhetubhirastyātmā śarīrādvyatiriktaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.