तस्माच्च विपर्यासात्तस्माच्च यथोक्तत्रैगुण्यविपर्यासाद्विपर्ययान्निर्गुणः पुरुषो विवेकी भोक्तेत्यादिगुणानां पुरुषस्य यो विपर्यास उक्तस्तस्मात् सत्त्वरजस्तमःसु कर्त्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्धं पुरुषस्येति यो ऽयमधिकृतो बहुत्वं प्रति । गुणा एव कर्त्तारः प्रवर्त्तन्ते साक्षी न प्रवत्तते नापि निवर्त्तत एव । किंचान्यत् कैवल्यं केवलभावः कैवल्यमन्यत्वमित्यर्थः । त्रिगुणेभ्यः केवलः । अन्यन्माध्यस्थ्यं मध्यस्थभावः परिव्राजकवत् मध्यस्थः पुरुषः । यथा कश्चित् परिव्राजको ग्रामीणेषु कर्षणार्थेषु प्रवृत्तेषु केवलो मध्यस्थः पुरुषो ऽप्येवं गुणेषु वर्त्तमानेषु न प्रवर्त्तते । तस्माद्द्रष्टृत्वमकर्त्तृभावाश्च यस्मान्मध्यस्थस्तस्माद्द्रष्टा तस्मादकर्त्ता पुरुषस्तेषां कर्मणामिति सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः कर्मकर्त्तृभावेन प्रवर्त्तन्ते न पुरुष एवं पुरुषस्यास्तित्वं च सिद्धम् । यस्मात्कर्त्ता पुरुषस्तत्कथमध्यवसायं करोति धर्मं करिष्याम्यधर्मं न करिष्यामीत्यतः कर्त्ता भवति न च कर्त्ता पुरुष एवमुभयात्र दोषः स्यादिति
tasmācca viparyāsāttasmācca yathoktatraiguṇyaviparyāsādviparyayānnirguṇaḥ puruṣo vivekī bhoktetyādiguṇānāṃ puruṣasya yo viparyāsa uktastasmāt sattvarajastamaḥsu karttṛbhūteṣu sākṣitvaṃ siddhaṃ puruṣasyeti yo 'yamadhikṛto bahutvaṃ prati / guṇā eva karttāraḥ pravarttante sākṣī na pravattate nāpi nivarttata eva / kiṃcānyat kaivalyaṃ kevalabhāvaḥ kaivalyamanyatvamityarthaḥ / triguṇebhyaḥ kevalaḥ / anyanmādhyasthyaṃ madhyasthabhāvaḥ parivrājakavat madhyasthaḥ puruṣaḥ / yathā kaścit parivrājako grāmīṇeṣu karṣaṇārtheṣu pravṛtteṣu kevalo madhyasthaḥ puruṣo 'pyevaṃ guṇeṣu varttamāneṣu na pravarttate / tasmāddraṣṭṛtvamakarttṛbhāvāśca yasmānmadhyasthastasmāddraṣṭā tasmādakarttā puruṣasteṣāṃ karmaṇāmiti sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ karmakarttṛbhāvena pravarttante na puruṣa evaṃ puruṣasyāstitvaṃ ca siddham / yasmātkarttā puruṣastatkathamadhyavasāyaṃ karoti dharmaṃ kariṣyāmyadharmaṃ na kariṣyāmītyataḥ karttā bhavati na ca karttā puruṣa evamubhayātra doṣaḥ syāditi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.