स्वलक्षणस्वभावा स्वालक्षण्या । अध्यवसायो यो बुद्धिरिति लक्षणमुक्तं सैव बुद्धिवृत्तिः । तथाभिमानो ऽहंकार इत्यभिमानलक्षणो ऽभिमानवृत्तिश्च । संकल्पकं मन इति लक्षणमुक्तं तेन संकल्प एव मनसो वृत्तिः । त्रयस्य बुद्ध्यहंकारमनसां स्वालक्षण्या वृत्तिरसामान्या या प्रागभिहिता बुद्धीन्द्रियाणां च वृत्तिः साप्यसामान्यैवेति । इदानीं सामान्या वृत्तिराख्यायते । सामान्यकारनवृत्तिः सामान्येन करणानां वृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च प्राणापानसमानोदानव्याना इति पञ्च वायवः सर्वेन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिर्यतः । प्राणो नाम वायुर्मुखनासिकान्तर्गोचरस्तस्य यत् स्पन्दनं कर्म तत् त्रयोदशविधस्यापि सामान्या वृत्तिः सति प्राणे यस्मात् करणानामात्मलाभ इति । प्राणो ऽपि पञ्चरशकुनिवत् सर्वस्य चलनं करोतीति । प्राणनात् प्राण इत्युच्यते । तथापनयनादपानस्तत्र यत्स्पन्दनं तदपि सामान्यवृत्तिरिन्द्रियस्य । तथा समानो मध्यदेशवर्ती य आहारादिनयनात्समं नयनात् समानो वायुस्तत्र यत्स्पन्दनं तत् सामान्यं करणवृत्तिः । तथा ऊर्ध्वारोहणादुत्कर्षादुन्नयनाद्वा उदानो नाभिदेशमस्तकान्तर्गोचरस्तत्रोदाने यत्स्पन्दनं तत् सर्वेन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः । किंच शरीरव्याप्तिरभ्यन्तरविभागश्च येन क्रियते ऽसौ शरीरव्याप्त्याकाशवद्व्यानस्तत्र यत् स्पन्दनं तत् करणजालस्य सामान्या वृत्तिरिति । एवमेते पञ्च वायवः सामान्यकरणवृत्तिरिति व्याख्याताः त्रयोदशविधस्यापि करणसामान्या वृत्तिरित्यर्थः
svalakṣaṇasvabhāvā svālakṣaṇyā / adhyavasāyo yo buddhiriti lakṣaṇamuktaṃ saiva buddhivṛttiḥ / tathābhimāno 'haṃkāra ityabhimānalakṣaṇo 'bhimānavṛttiśca / saṃkalpakaṃ mana iti lakṣaṇamuktaṃ tena saṃkalpa eva manaso vṛttiḥ / trayasya buddhyahaṃkāramanasāṃ svālakṣaṇyā vṛttirasāmānyā yā prāgabhihitā buddhīndriyāṇāṃ ca vṛttiḥ sāpyasāmānyaiveti / idānīṃ sāmānyā vṛttirākhyāyate / sāmānyakāranavṛttiḥ sāmānyena karaṇānāṃ vṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca prāṇāpānasamānodānavyānā iti pañca vāyavaḥ sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiryataḥ / prāṇo nāma vāyurmukhanāsikāntargocarastasya yat spandanaṃ karma tat trayodaśavidhasyāpi sāmānyā vṛttiḥ sati prāṇe yasmāt karaṇānāmātmalābha iti / prāṇo 'pi pañcaraśakunivat sarvasya calanaṃ karotīti / prāṇanāt prāṇa ityucyate / tathāpanayanādapānastatra yatspandanaṃ tadapi sāmānyavṛttirindriyasya / tathā samāno madhyadeśavartī ya āhārādinayanātsamaṃ nayanāt samāno vāyustatra yatspandanaṃ tat sāmānyaṃ karaṇavṛttiḥ / tathā ūrdhvārohaṇādutkarṣādunnayanādvā udāno nābhideśamastakāntargocarastatrodāne yatspandanaṃ tat sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ / kiṃca śarīravyāptirabhyantaravibhāgaśca yena kriyate 'sau śarīravyāptyākāśavadvyānastatra yat spandanaṃ tat karaṇajālasya sāmānyā vṛttiriti / evamete pañca vāyavaḥ sāmānyakaraṇavṛttiriti vyākhyātāḥ trayodaśavidhasyāpi karaṇasāmānyā vṛttirityarthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.