दृष्टं यथा श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा घ्राणमिति पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा एषां पञ्चानां पञ्चैव विषया यथासंख्यं शब्दं श्रोत्रं त्वक् स्पर्शं चक्षू रूपं जिह्वा रसं घ्राणं गन्धमिति । एतद्दृष्टमित्युच्यते प्रमाणम् । प्रत्यक्षेणानुमानेन व यो ऽर्थो न गृह्यते स आप्तवचनाद्ग्राह्यः । यथेन्द्रोः देवराजः उत्तराः कुरवः स्वर्गे ऽप्सरस इत्यादि । प्रत्यक्षानुमानाग्राह्यमथाप्तवचनाद्गृह्यते । अपि चोक्तम् । आगमो ह्याप्तवचनमाप्तं दोषक्षयाद्विदुः । क्षीणदोषो ऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद्धेत्वसम्भवात् ॥ स्वकर्म्मण्यभियुक्तो यः सङ्गद्वेषविवर्ज्जितः । पूजितस्तद्विधैर्नित्यमाप्तो ज्ञेयः स तादृशः ॥ एतेषु प्रमाणेषु सर्वप्रमाणानि सिद्धानि भवन्ति । षट् प्रमाणानि जैमिनिः । अथ कानि तान्यप्रमाणानि । अर्थापत्तिः सम्भवः अभावः प्रतिभा ऐतिह्यं उपमानं चेति षट् प्रमाणानि । तत्रार्थापत्तिर्द्विविधा दृष्टा श्रुता च । तत्र दृष्टा । एकस्मिन् पक्षे आत्मभावो गृहीतश्चेदन्यस्मिन्नप्यात्मभावो गृह्यत एव । श्रुता यथा । दिवा देवदत्तो न भुङ्क्ते अथ च पीनो दृश्यते अतो ऽवगम्यते रात्रौ भुङ्क्त इति । सम्भवो यथा । प्रस्थ इत्युक्ते चत्वारः कुडवाः सम्भाव्यन्ते । अभावो नाम । प्रागितरेतरात्यन्तसर्वाभावलक्षणः । प्रागभावो यथा देवदत्तः कौमारयौवनादिषु । इतरेतराभावः पटे घटाभावः । अत्यन्ताभावः खरविषाणवन्ध्यासुतखपुष्पवदिति । सर्वाभावः प्रध्वंसाभावो दग्धपटवदिति । यथा शुष्कधान्यदर्शनद्वृष्टेरभावो ऽवगम्यते । एवमभावो ऽनेकधा । प्रतिभा यथा । दक्षिणेन विन्ध्यस्य सह्यस्य च यदुत्तरम् । पृथिव्यामासमुद्रायां स प्रदेशो मनोरमः । एवमुक्ते तस्मिन् प्रदेशे शोभनाः गुणाः सन्तीति प्रतिभोत्पद्यते प्रतिभान्वाससंज्ञानमिति । ऐतिह्यं यथा । ब्रवीति लोको यथात्र वटे यक्षिणी प्रवसतीत्येव ऐतिह्यम् । उपमानं यथा । गौरिव गवयः समुद्र इव तडागम् । एतानि षट् प्रमाणानि त्रिषु दृष्टादिष्वन्तर्भूतानि । तत्रानुमाने तावदर्थापत्तिरन्तर्भूता । सम्भवाभावप्रतिभैतिह्योपमाश्चाप्तवचने । तस्मात्त्रिष्वेव सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् त्रिविधं प्रमाणमिष्टं तदाह तेन त्रिविधेन प्रमाणेन प्रमाणसिद्धिर्भवतीतित वाक्यशेषः । प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि । प्रमेयं प्रधानं बुद्धिरहंकारः पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि पुरुष इति एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्यक्तज्ञान्युच्यन्ते । तत्र किञ्चित् प्रत्यक्षेण साध्यं किञ्चिदनुमानेन किञ्चिदागमेनेति त्रिविधं प्रमाणमुक्तं
dṛṣṭaṃ yathā śrotraṃ tvak cakṣurjihvā ghrāṇamiti pañcabuddhīndriyāṇi śabdasparśarūparasagandhā eṣāṃ pañcānāṃ pañcaiva viṣayā yathāsaṃkhyaṃ śabdaṃ śrotraṃ tvak sparśaṃ cakṣū rūpaṃ jihvā rasaṃ ghrāṇaṃ gandhamiti / etaddṛṣṭamityucyate pramāṇam / pratyakṣeṇānumānena va yo 'rtho na gṛhyate sa āptavacanādgrāhyaḥ / yathendroḥ devarājaḥ uttarāḥ kuravaḥ svarge 'psarasa ityādi / pratyakṣānumānāgrāhyamathāptavacanādgṛhyate / api coktam / āgamo hyāptavacanamāptaṃ doṣakṣayādviduḥ / kṣīṇadoṣo 'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyāddhetvasambhavāt // svakarmmaṇyabhiyukto yaḥ saṅgadveṣavivarjjitaḥ / pūjitastadvidhairnityamāpto jñeyaḥ sa tādṛśaḥ // eteṣu pramāṇeṣu sarvapramāṇāni siddhāni bhavanti / ṣaṭ pramāṇāni jaiminiḥ / atha kāni tānyapramāṇāni / arthāpattiḥ sambhavaḥ abhāvaḥ pratibhā aitihyaṃ upamānaṃ ceti ṣaṭ pramāṇāni / tatrārthāpattirdvividhā dṛṣṭā śrutā ca / tatra dṛṣṭā / ekasmin pakṣe ātmabhāvo gṛhītaścedanyasminnapyātmabhāvo gṛhyata eva / śrutā yathā / divā devadatto na bhuṅkte atha ca pīno dṛśyate ato 'vagamyate rātrau bhuṅkta iti / sambhavo yathā / prastha ityukte catvāraḥ kuḍavāḥ sambhāvyante / abhāvo nāma / prāgitaretarātyantasarvābhāvalakṣaṇaḥ / prāgabhāvo yathā devadattaḥ kaumārayauvanādiṣu / itaretarābhāvaḥ paṭe ghaṭābhāvaḥ / atyantābhāvaḥ kharaviṣāṇavandhyāsutakhapuṣpavaditi / sarvābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo dagdhapaṭavaditi / yathā śuṣkadhānyadarśanadvṛṣṭerabhāvo 'vagamyate / evamabhāvo 'nekadhā / pratibhā yathā / dakṣiṇena vindhyasya sahyasya ca yaduttaram / pṛthivyāmāsamudrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ / evamukte tasmin pradeśe śobhanāḥ guṇāḥ santīti pratibhotpadyate pratibhānvāsasaṃjñānamiti / aitihyaṃ yathā / bravīti loko yathātra vaṭe yakṣiṇī pravasatītyeva aitihyam / upamānaṃ yathā / gauriva gavayaḥ samudra iva taḍāgam / etāni ṣaṭ pramāṇāni triṣu dṛṣṭādiṣvantarbhūtāni / tatrānumāne tāvadarthāpattirantarbhūtā / sambhavābhāvapratibhaitihyopamāścāptavacane / tasmāttriṣveva sarvapramāṇasiddhatvāt trividhaṃ pramāṇamiṣṭaṃ tadāha tena trividhena pramāṇena pramāṇasiddhirbhavatītita vākyaśeṣaḥ / prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi / prameyaṃ pradhānaṃ buddhirahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtāni puruṣa iti etāni pañcaviṃśatitattvāni vyaktāvyaktajñānyucyante / tatra kiñcit pratyakṣeṇa sādhyaṃ kiñcidanumānena kiñcidāgameneti trividhaṃ pramāṇamuktaṃ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.