भावास्त्रिविधाश्चिन्त्यन्ते सांसिद्धिकाः प्राकृता वैकृताश्च । तत्र सांसिद्धिका यथा भवगतः कपिलस्यादिसर्गे उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोत्पन्नाः धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यमिति । प्राकृताः कथ्यन्ते ब्रह्मणश्चत्वारः पुत्राः सनकसनन्दनसनातनसनत्कुमारा बभूवुः । तेषामुत्पन्नकार्यकारणानां शरीरिणां षोडशवर्षाणामेते भावाश्चत्वारः समुत्पन्नास्तस्मादेते प्राकृताः । तथा वैकृता यथा आचार्यमूर्त्तिं निमित्तं कृत्वास्मदादीनां ज्ञानमुत्पद्यते ज्ञानाद्वैराग्यं वैराग्याद्धर्मो धर्मादैश्वर्यमिति । आचार्यमूर्त्तिरपि विकृतिरिति तस्माद्वैकृता एते भावा उच्यन्ते यैरधिवासितं लिङ्गं संसरति एते चत्वारो भावाः सात्विकास्तामसाविपरीताः सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तमित्यत्र व्याख्याता एवमष्टौ धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यमधर्मो ऽज्ञानमवैराग्यमनैश्वर्यमित्यष्टौ भावाः । एतदुक्तमध्यवसायो बुद्धिः धर्मो ज्ञानमिति कार्यं देहस्तदाश्रयाः कललाद्या ये मातृजा इत्युक्ताः शुक्रशोणितसंयोगे विवृद्धिहेतुकाः कललाद्या बुद्बुदमांसपेशीप्रभृतयः । तथा कौमारयौवनस्थविरत्वादयो भावा अन्नपानरसनिमित्ता निष्पद्यन्त अतः कार्याश्रयिण उच्यन्त अन्नादिविषयभोगनिमित्ता जायन्ते
bhāvāstrividhāścintyante sāṃsiddhikāḥ prākṛtā vaikṛtāśca / tatra sāṃsiddhikā yathā bhavagataḥ kapilasyādisarge utpadyamānasya catvāro bhāvāḥ sahotpannāḥ dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryamiti / prākṛtāḥ kathyante brahmaṇaścatvāraḥ putrāḥ sanakasanandanasanātanasanatkumārā babhūvuḥ / teṣāmutpannakāryakāraṇānāṃ śarīriṇāṃ ṣoḍaśavarṣāṇāmete bhāvāścatvāraḥ samutpannāstasmādete prākṛtāḥ / tathā vaikṛtā yathā ācāryamūrttiṃ nimittaṃ kṛtvāsmadādīnāṃ jñānamutpadyate jñānādvairāgyaṃ vairāgyāddharmo dharmādaiśvaryamiti / ācāryamūrttirapi vikṛtiriti tasmādvaikṛtā ete bhāvā ucyante yairadhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsarati ete catvāro bhāvāḥ sātvikāstāmasāviparītāḥ sāttvikametadrūpaṃ tāmasamasmādviparyastamityatra vyākhyātā evamaṣṭau dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryamadharmo 'jñānamavairāgyamanaiśvaryamityaṣṭau bhāvāḥ / etaduktamadhyavasāyo buddhiḥ dharmo jñānamiti kāryaṃ dehastadāśrayāḥ kalalādyā ye mātṛjā ityuktāḥ śukraśoṇitasaṃyoge vivṛddhihetukāḥ kalalādyā budbudamāṃsapeśīprabhṛtayaḥ / tathā kaumārayauvanasthaviratvādayo bhāvā annapānarasanimittā niṣpadyanta ataḥ kāryāśrayiṇa ucyanta annādiviṣayabhoganimittā jāyante
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.