अस्ति प्रधानम् । कुतः? भेदानां परिमाणात् । लोके यत्र कर्तास्ति तस्य परिमाणं दृष्टम् । यथा कुलालः परिमितात् मृत्पिण्डात् परिमितम् एव घटं कुरुते प्रस्थग्राहकम् आढकग्राहकं वा । एवं व्यक्तं परिमितम् । एका बुद्धिर् एको ऽहङ्कारः पञ्च तन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि इति त्रयोविंशतिकम् । एवम् एतत् परिमितं व्यक्तं दृष्ट्वानुमानेन साधयामो ऽस्त्य् अस्य कारणं प्रधानं यद् व्यक्तं परिमितम् उत्पादयति । यदि च प्रधानं कारणं न स्यान् निष्परिमाणम् इदं व्यक्तं स्यात् । अस्ति चास्य परिमाणं तस्माद् अस्ति प्रधानम् । इतश् चास्ति समन्वयदर्शनात् । कस्य समन्वयात्? भेदानाम् एव । अस्माद् एव कारणाच् शकलकपालमात्रसमस्तसमन्वयः । भूषणादीन् दृष्ट्वा तत्त्वेन दर्शयति । सामान्यप्रकरणाल् लोकभेदानाम् एकैकजातिसमन्वयो दृष्टः । तेषां धर्मो ऽन्वयः, तस्मात् समन्वयदर्शनात् पश्यामो ऽस्ति प्रधानं कारणम् इति । इतश् चास्ति --- शक्तितः प्रवृत्तेश् च । इह यो यस्मिन्न् अर्थे शक्तः स तस्मिन्न् एव प्रवर्तते । तद् यथा कुम्भकारो घटघटिकाशरावोदञ्चवादिकरणे शक्तः । अतः साधयामः प्रधानस्याप्य् अस्ति शक्तिर् यया शक्त्या व्यक्तम् उत्पादयति । सा च शक्तिर् निराश्रया न भवति । तस्माद् अस्ति प्रधानं यत्र शक्तिर् अवतिष्ठते । इतश् चास्ति --- कारणकार्यविभागात् । करोतीति कारणम्, क्रियत इति कार्यं, तयोर् विभागस् तस्मात् । तद् यथा मृत्पिण्डः कारणं घटः कार्यम् । स एव(प्।१९) हि मधूदकपयःप्रभृतीनां धारणे समर्थो न तु मृत्पिण्डः । एवं व्यक्ताव्यक्तयोर् विभागः । अन्यद् व्यक्तं महदहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियमहाभूतपर्यन्तं, तच् च कार्यम् । अन्यच् च अव्यक्तं प्रधानं विपरीतं कारणम् इति । तस्माद् अस्ति प्रधानम् । इतश् चास्ति --- अविभागाद् वैश्वरूप्यस्य । न विभागो ऽविभागः । विश्वरूपस्य भावो वैश्वरूप्यम् । बहुरूपम् इत्य् अर्थः । तस्य । त्रैलोक्यं पञ्चसु महाभूतेष्व् अविभागं गच्छति । पञ्चमहाभूतानि तन्मात्रेष्व् अविभागं गच्छन्ति । पञ्चतन्मात्राण्य् एकादशेन्द्रियाणि चाहङ्कारे । अहङ्कारो बुद्धौ । सा च प्रधाने । इत्थं त्रयो लोकाः प्रलयकाले प्रधाने ऽविभक्ताः । प्रकर्षेण धीयते स्थाप्यते अत्राखिलम् इति प्रधानम् । ततो हि सृष्टौ सद् एवाविर्भवति । न ह्य् असत उत्पत्तिर् न च सतो ऽभावः । "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः" । इति गीतासु(२ ।१६) । "सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्"[छान्दोग्योपनिषद् ६ ।२ ।१] इति श्रुतेश् च । तद् यथा --- दध्यादयः प्राक् प्रसूतेः क्षीरे ऽविभक्ताः सन्त्य् एव । यद्य् असत उत्पत्तिस् तदा काष्ठखण्डाद् अपि घटाद्युत्पत्तिः स्यात् । यतो न भवति । तस्मान् मृत्पिण्डे कारणे घटादेः सत एवोत्पत्तिर् इति समीचीनम् । यथा जलभूम्योर् एतद्रसगन्धादिवैश्वरूप्यम् अविभक्तम् अस्त्य् एव स्थावराणां जङ्गमेषु जङ्गमानां स्थावरेषु । एवं जात्यनुच्छेदेन सर्वं सर्वात्मकम् इति
asti pradhānam | kutaḥ? bhedānāṃ parimāṇāt | loke yatra kartāsti tasya parimāṇaṃ dṛṣṭam | yathā kulālaḥ parimitāt mṛtpiṇḍāt parimitam eva ghaṭaṃ kurute prasthagrāhakam āḍhakagrāhakaṃ vā | evaṃ vyaktaṃ parimitam | ekā buddhir eko 'haṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni iti trayoviṃśatikam | evam etat parimitaṃ vyaktaṃ dṛṣṭvānumānena sādhayāmo 'sty asya kāraṇaṃ pradhānaṃ yad vyaktaṃ parimitam utpādayati | yadi ca pradhānaṃ kāraṇaṃ na syān niṣparimāṇam idaṃ vyaktaṃ syāt | asti cāsya parimāṇaṃ tasmād asti pradhānam | itaś cāsti samanvayadarśanāt | kasya samanvayāt? bhedānām eva | asmād eva kāraṇāc śakalakapālamātrasamastasamanvayaḥ | bhūṣaṇādīn dṛṣṭvā tattvena darśayati | sāmānyaprakaraṇāl lokabhedānām ekaikajātisamanvayo dṛṣṭaḥ | teṣāṃ dharmo 'nvayaḥ, tasmāt samanvayadarśanāt paśyāmo 'sti pradhānaṃ kāraṇam iti | itaś cāsti --- śaktitaḥ pravṛtteś ca | iha yo yasminn arthe śaktaḥ sa tasminn eva pravartate | tad yathā kumbhakāro ghaṭaghaṭikāśarāvodañcavādikaraṇe śaktaḥ | ataḥ sādhayāmaḥ pradhānasyāpy asti śaktir yayā śaktyā vyaktam utpādayati | sā ca śaktir nirāśrayā na bhavati | tasmād asti pradhānaṃ yatra śaktir avatiṣṭhate | itaś cāsti --- kāraṇakāryavibhāgāt | karotīti kāraṇam, kriyata iti kāryaṃ, tayor vibhāgas tasmāt | tad yathā mṛtpiṇḍaḥ kāraṇaṃ ghaṭaḥ kāryam | sa eva(p.19) hi madhūdakapayaḥprabhṛtīnāṃ dhāraṇe samartho na tu mṛtpiṇḍaḥ | evaṃ vyaktāvyaktayor vibhāgaḥ | anyad vyaktaṃ mahadahaṅkāratanmātrendriyamahābhūtaparyantaṃ, tac ca kāryam | anyac ca avyaktaṃ pradhānaṃ viparītaṃ kāraṇam iti | tasmād asti pradhānam | itaś cāsti --- avibhāgād vaiśvarūpyasya | na vibhāgo 'vibhāgaḥ | viśvarūpasya bhāvo vaiśvarūpyam | bahurūpam ity arthaḥ | tasya | trailokyaṃ pañcasu mahābhūteṣv avibhāgaṃ gacchati | pañcamahābhūtāni tanmātreṣv avibhāgaṃ gacchanti | pañcatanmātrāṇy ekādaśendriyāṇi cāhaṅkāre | ahaṅkāro buddhau | sā ca pradhāne | itthaṃ trayo lokāḥ pralayakāle pradhāne 'vibhaktāḥ | prakarṣeṇa dhīyate sthāpyate atrākhilam iti pradhānam | tato hi sṛṣṭau sad evāvirbhavati | na hy asata utpattir na ca sato 'bhāvaḥ | "nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ" / iti gītāsu(2 |16) | "sad eva somyedam agra āsīt"[chāndogyopaniṣad 6 |2 |1] iti śruteś ca | tad yathā --- dadhyādayaḥ prāk prasūteḥ kṣīre 'vibhaktāḥ santy eva | yady asata utpattis tadā kāṣṭhakhaṇḍād api ghaṭādyutpattiḥ syāt | yato na bhavati | tasmān mṛtpiṇḍe kāraṇe ghaṭādeḥ sata evotpattir iti samīcīnam | yathā jalabhūmyor etadrasagandhādivaiśvarūpyam avibhaktam asty eva sthāvarāṇāṃ jaṅgameṣu jaṅgamānāṃ sthāvareṣu | evaṃ jātyanucchedena sarvaṃ sarvātmakam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.