कारणम् अस्त्य् अव्यक्तम् इति । तद् एवं पञ्चभिर् एभिर् हेतुभिर् ज्ञायते ऽस्ति तत्कारणम् एकम् अस्य जगतो ऽव्यक्तं मूलम् इति । अत्राह यद्य् एकं प्रधानं कथं तर्हि अनेकं कार्यम् उत्पादयति । तथा हि नैकस् तन्तुः पटाख्यं कार्यं जनयति । इत्थं प्रधानम् एकम् अनेकं कार्यं जनयतीति न जाघटीति । अतः समाधीयते --- प्रवर्तते त्रिगुणतः । प्रधाने हि सत्त्वरजस्तमसाम् अवस्थानाद् बहुत्वसम्भवः । तस्मात् त्रिगुणतः प्रवर्तते त्रिधा व्यवहारः । समुदयाच् च । यथा गङ्गायां स्रोतांसि समुदितानि गङ्गाम् आरभन्ते, यथा वा तन्तवः समुदिताः पटं कुर्वन्ति एवं सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः समुदिताः प्रधानस्था व्यक्तं कुर्वन्ति । अत्राह --- इह लोके द्विविधं कारणं परिणामकत्वाद्(प्।२०) अपरिणामकत्वाच् च । तत्रापरिणामकत्वान् मृत्पिण्डदण्डसूत्रोदकविदलान् पश्यामः । परिणामतश् च क्षीरं दधीति । तत्र प्रधानं कथं कारणम् इत्य् अत्रोच्यते --- परिणामतः । यथा क्षीरं दधिभावेन परिणमति, यद् एव क्षीरं तद् एव दधि, एवं प्रधानं व्यक्तभावेन परिणमति । दधिवद् व्यक्तं क्षीरवत् प्रधानम् इत्य् अर्थः । यद् एवाव्यक्तं तद् एव व्यक्तम् इति । तस्माद् उच्यते परिणामतः प्रधानं कारणम् इति । अत्राह को दृष्टान्तः? तद् उच्यते --- सलिलवत् । यथा सलिलम् एकं हिमवद् हिमभावेन परिणमति, यथा चेक्षुरसो रसिकाषण्डमत्सरिकाशर्कराफाणितगुडभावेन परिणमति । यथा वा क्षीरं द्रप्स्यदधिमस्तुनवनीतघृतारिष्टकिलाटकूर्चिकादिभावेन परिणमति । एवम् एवाव्यक्तम् आध्यात्मिकेन बुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियभूतभावेन परिणमति, आधिदैविकेन शीतोष्णवातवर्षादिभावेन परिणमति । अत्राह --- एकस्मात् प्रधानाद् उत्पन्नास् त्रयो लोकाः कथं विषमाः? इह ये देवास् ते सुखिनो मनुष्यास् ते दुःखिनस् तिर्यञ्चो मूढाः । एकस्मात् प्रधानाद् उत्पन्नानां त्रयाणां लोकानां कथं वैषम्यं मूढत्वादिनेत्य् अत्रोच्यते --- प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् । तद् यथा --- एकरसम् अन्तरिक्षाद् जलं पतितम् । तच् च मेदिनीं प्राप्य नानारसतां याति । पृथग्भाजनविशेषात् । एवम् इमे त्रयो लोका एकस्माद् अपि प्रधानाद् उत्पन्ना गुणवैषम्यात् पृथग्भावं गताः । यथा देवेषु सत्त्वम् उत्कटं ततस् ते सुखिनः, तत्रापि रजस्तमसी गौणतया स्तः । मनुष्येषु रज उत्कटं ततस् ते दुःखिताः, तेष्व् अपि सत्त्वतमसी स्तः । तिर्यग्योनिगतेषु तम उत्कटं ततस् ते मूढाः । तेष्व् अपि सत्त्वरजसी स्तः । एवम् एकस्माद् उत्पन्नानां त्रयाणां लोकानां वैषम्यं भवति
kāraṇam asty avyaktam iti | tad evaṃ pañcabhir ebhir hetubhir jñāyate 'sti tatkāraṇam ekam asya jagato 'vyaktaṃ mūlam iti | atrāha yady ekaṃ pradhānaṃ kathaṃ tarhi anekaṃ kāryam utpādayati | tathā hi naikas tantuḥ paṭākhyaṃ kāryaṃ janayati | itthaṃ pradhānam ekam anekaṃ kāryaṃ janayatīti na jāghaṭīti | ataḥ samādhīyate --- pravartate triguṇataḥ | pradhāne hi sattvarajastamasām avasthānād bahutvasambhavaḥ | tasmāt triguṇataḥ pravartate tridhā vyavahāraḥ | samudayāc ca | yathā gaṅgāyāṃ srotāṃsi samuditāni gaṅgām ārabhante, yathā vā tantavaḥ samuditāḥ paṭaṃ kurvanti evaṃ sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ samuditāḥ pradhānasthā vyaktaṃ kurvanti | atrāha --- iha loke dvividhaṃ kāraṇaṃ pariṇāmakatvād(p.20) apariṇāmakatvāc ca | tatrāpariṇāmakatvān mṛtpiṇḍadaṇḍasūtrodakavidalān paśyāmaḥ | pariṇāmataś ca kṣīraṃ dadhīti | tatra pradhānaṃ kathaṃ kāraṇam ity atrocyate --- pariṇāmataḥ | yathā kṣīraṃ dadhibhāvena pariṇamati, yad eva kṣīraṃ tad eva dadhi, evaṃ pradhānaṃ vyaktabhāvena pariṇamati | dadhivad vyaktaṃ kṣīravat pradhānam ity arthaḥ | yad evāvyaktaṃ tad eva vyaktam iti | tasmād ucyate pariṇāmataḥ pradhānaṃ kāraṇam iti | atrāha ko dṛṣṭāntaḥ? tad ucyate --- salilavat | yathā salilam ekaṃ himavad himabhāvena pariṇamati, yathā cekṣuraso rasikāṣaṇḍamatsarikāśarkarāphāṇitaguḍabhāvena pariṇamati | yathā vā kṣīraṃ drapsyadadhimastunavanītaghṛtāriṣṭakilāṭakūrcikādibhāvena pariṇamati | evam evāvyaktam ādhyātmikena buddhyahaṅkāratanmātrendriyabhūtabhāvena pariṇamati, ādhidaivikena śītoṣṇavātavarṣādibhāvena pariṇamati | atrāha --- ekasmāt pradhānād utpannās trayo lokāḥ kathaṃ viṣamāḥ? iha ye devās te sukhino manuṣyās te duḥkhinas tiryañco mūḍhāḥ | ekasmāt pradhānād utpannānāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ kathaṃ vaiṣamyaṃ mūḍhatvādinety atrocyate --- pratipratiguṇāśrayaviśeṣāt | tad yathā --- ekarasam antarikṣād jalaṃ patitam | tac ca medinīṃ prāpya nānārasatāṃ yāti | pṛthagbhājanaviśeṣāt | evam ime trayo lokā ekasmād api pradhānād utpannā guṇavaiṣamyāt pṛthagbhāvaṃ gatāḥ | yathā deveṣu sattvam utkaṭaṃ tatas te sukhinaḥ, tatrāpi rajastamasī gauṇatayā staḥ | manuṣyeṣu raja utkaṭaṃ tatas te duḥkhitāḥ, teṣv api sattvatamasī staḥ | tiryagyonigateṣu tama utkaṭaṃ tatas te mūḍhāḥ | teṣv api sattvarajasī staḥ | evam ekasmād utpannānāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ vaiṣamyaṃ bhavati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.