अस्ति पुरुषः । सङ्घातपरार्थत्वात् । यतः सङ्घातश् च परार्थः । तस्माद् हेतोः । इह लोके ये सङ्घातास् ते परार्था दृष्टाः पर्यङ्करथशरणादयः । एवं गात्राणां महदादीनां सङ्घातः समुदायः परार्थ एव । (तस्माद् अस्ति नूनम् अन्योन्याधिष्ठितो यदर्थो ऽयं सङ्घात इति सङ्गतिः ।) पर्यङ्करथादयः काष्ठसङ्घाताः । गृहादयः काष्ठेष्टकादिसङ्घाताः । न हि ते रथगृहपर्यङ्कादयः किम् अपि स्वार्थं साधयन्ति । न वा परस्परार्थाः । किं त्व् अस्त्य् असौ देवदत्तादिर् यो ऽस्मिन् पर्यङ्के शेते रथेन गच्छति गृहे निवसतीति । (चेतसः प्रतीत्या) । एवम् अमी महदादयश् चक्षुरादयो न स्वार्था न च परस्परार्थाः, किं तु परार्थाः । यश् चासौ परः स चात्मा । तस्माद् अनुमीमहे अस्ति पुरुषः, यस्यार्थे चक्षुरादिसङ्घातः शरीरम् उत्पन्नम् इति । इतश् चास्ति --- त्रिगुणादिविपर्ययात् । त्रयो गुणा यस्य गणस्यादौ सम्भवन्ति स त्रिगुणादिः । त्रिगुणादेर् विपर्ययः । तस्मात् पश्यामो ऽस्ति पुरुष इति । उक्तं पूर्वस्याम् आर्यायां त्रिगुणम् अविवेकीत्यादि व्यक्तप्रधानसाधर्म्यम् । "तद्विपरीतस् तथा च पुमान्" इति । अगुणविवेक्यविषयासामान्यचेतनाप्रसवधर्मादिविपर्ययाद् आत्मनो ऽस्तित्वं पृथक्त्वं च सिद्धम् । अतश् चास्ति । अधिष्ठानात् । न ह्य् अन्तरेणाधिष्ठातारं भवति वस्तुजातम् । तद् यथेह लोके लङ्घनप्लवनधावनसमर्थैर् अश्वैर् युक्तो रथः सारथिनाधिष्ठितः प्रवर्तते । अथ सारथिनानधिष्ठितः प्रवर्तते ततः शरीरनाशः स्यात् । न चात्मविनाशाय प्रवर्तते । अपि चोक्तं षष्टितन्त्रे --- "पुरुषाधिष्ठितं प्रधानं प्रवर्तते" इति । ततः पश्यामो ऽसौ परमात्मा अस्ति पुरुषो येनाधिष्ठितं प्रधानं महदहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियभूतान्य् उत्पादयति । तस्माद् अस्ति पुरुष इति । इतश् चास्ति --- भोक्तृभावात् । इह मधुराम्लतिक्तलवणकटुकषायाः षड् रसाः । एतैः षड्भी रसैर् युक्तं भोजनं दृष्ट्वा भोक्ता साध्यते । अस्ति भोक्ता यस्येदं भोजनम् । एवम् इदं व्यक्ताव्यक्तं दृष्ट्वा साधयामो ऽस्त्य् असौ परमात्मा पुरुषो यस्येदं भोक्तुर् व्यक्ताव्यक्तं भोग्यम् इति । इतश् चास्ति --- कैवल्यार्थप्रवृत्तेश् च । केवलभावः कैवल्यं मोक्ष इत्य् अर्थः । या तस्य प्रधानस्य प्रवृत्तिः सा कैवल्यार्था प्रवृत्तिः प्रधानस्येति
asti puruṣaḥ | saṅghātaparārthatvāt | yataḥ saṅghātaś ca parārthaḥ | tasmād hetoḥ | iha loke ye saṅghātās te parārthā dṛṣṭāḥ paryaṅkarathaśaraṇādayaḥ | evaṃ gātrāṇāṃ mahadādīnāṃ saṅghātaḥ samudāyaḥ parārtha eva | (tasmād asti nūnam anyonyādhiṣṭhito yadartho 'yaṃ saṅghāta iti saṅgatiḥ |) paryaṅkarathādayaḥ kāṣṭhasaṅghātāḥ | gṛhādayaḥ kāṣṭheṣṭakādisaṅghātāḥ | na hi te rathagṛhaparyaṅkādayaḥ kim api svārthaṃ sādhayanti | na vā parasparārthāḥ | kiṃ tv asty asau devadattādir yo 'smin paryaṅke śete rathena gacchati gṛhe nivasatīti | (cetasaḥ pratītyā) | evam amī mahadādayaś cakṣurādayo na svārthā na ca parasparārthāḥ, kiṃ tu parārthāḥ | yaś cāsau paraḥ sa cātmā | tasmād anumīmahe asti puruṣaḥ, yasyārthe cakṣurādisaṅghātaḥ śarīram utpannam iti | itaś cāsti --- triguṇādiviparyayāt | trayo guṇā yasya gaṇasyādau sambhavanti sa triguṇādiḥ | triguṇāder viparyayaḥ | tasmāt paśyāmo 'sti puruṣa iti | uktaṃ pūrvasyām āryāyāṃ triguṇam avivekītyādi vyaktapradhānasādharmyam | "tadviparītas tathā ca pumān" iti | aguṇavivekyaviṣayāsāmānyacetanāprasavadharmādiviparyayād ātmano 'stitvaṃ pṛthaktvaṃ ca siddham | ataś cāsti | adhiṣṭhānāt | na hy antareṇādhiṣṭhātāraṃ bhavati vastujātam | tad yatheha loke laṅghanaplavanadhāvanasamarthair aśvair yukto rathaḥ sārathinādhiṣṭhitaḥ pravartate | atha sārathinānadhiṣṭhitaḥ pravartate tataḥ śarīranāśaḥ syāt | na cātmavināśāya pravartate | api coktaṃ ṣaṣṭitantre --- "puruṣādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ pravartate" iti | tataḥ paśyāmo 'sau paramātmā asti puruṣo yenādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ mahadahaṅkāratanmātrendriyabhūtāny utpādayati | tasmād asti puruṣa iti | itaś cāsti --- bhoktṛbhāvāt | iha madhurāmlatiktalavaṇakaṭukaṣāyāḥ ṣaḍ rasāḥ | etaiḥ ṣaḍbhī rasair yuktaṃ bhojanaṃ dṛṣṭvā bhoktā sādhyate | asti bhoktā yasyedaṃ bhojanam | evam idaṃ vyaktāvyaktaṃ dṛṣṭvā sādhayāmo 'sty asau paramātmā puruṣo yasyedaṃ bhoktur vyaktāvyaktaṃ bhogyam iti | itaś cāsti --- kaivalyārthapravṛtteś ca | kevalabhāvaḥ kaivalyaṃ mokṣa ity arthaḥ | yā tasya pradhānasya pravṛttiḥ sā kaivalyārthā pravṛttiḥ pradhānasyeti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.