जन्ममरणकरणानाम् इति । जन्मनियमाद् इह केचिन् नीचजन्मानः, केचिन् मध्यमजन्मानः, केचिद् उत्कृष्टजन्मानः । यदि पुनर् एकः पुरुषः स्यात् स एव नीचकुलोत्पन्नः स्यात् स एव उत्कृष्टकुलोत्पन्नः स्यात् । कस्मात्? पुरुषैकत्वात् । अस्ति चायं नियमः, अन्ये ऽधमा अन्य उत्कृष्टाः । तस्माद् बहवः पुरुषाः । अतश् च --- मरणनियमात् । मरणे ऽपि नियमो दृष्टो मम भ्राता मृतो मम पिता च । तस्माद् बहवः पुरुषाः । अपरे पुनर् इत्थङ्कारं वर्णयन्ति --- जन्ममरणनियमात् । इह कश्चित् कदाचिन् म्रियते तदैव परो जायते । यद्य् एकः पुरुषः स्यात् तर्हि एकस्मिन् जायमाने सर्वे ऽपि जायेरन् । न चैवम् । म्रियमाणे सर्वे म्रियेरन् । न चैवम् । तस्माद् बहवः पुरुषाः । इतश् च पश्यामः । करणनियमात् । करणानीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि । इह लोके केचिद् बधिरान्धमूकादयः । इतरे च पटुतरकरणाः । अतः पश्यामो य उपहतेन्द्रियास् ते अन्ये, ये चानुपहतेन्द्रियास् ते चान्ये । तस्मात् प्रतिनियतकरणत्वाद् अपि पश्यामो ऽनेके पुरुषा इति । इतश् च पश्यामः । त्रैगुण्यविपर्ययाच् चैव । चः समुच्चये । पूर्वोक्तैर् हेतुभिः । अस्माच् च हेतोर् इत्य् अर्थः । इहैकस्य ब्राह्मणस्य त्रयः पुत्राः सब्रह्मचारिण एकेनैव एकस्यां भार्यायां जाताः । तत्रैकः सात्त्विको मेधावी शुचिः सुखी ।(प्।२३) द्वितीयो राजसो दुर्मेधावी दुःखी । तृतीयस् तामसो मूढो नास्तिकः । यद्य् एके आत्मा स्याद् एकस्मिन् सात्त्विके राजसे तामसे वा सर्वे तथा स्युः । न तथा भवन्ति । अतः पश्यामो ऽनेके पुरुषाः
janmamaraṇakaraṇānām iti | janmaniyamād iha kecin nīcajanmānaḥ, kecin madhyamajanmānaḥ, kecid utkṛṣṭajanmānaḥ | yadi punar ekaḥ puruṣaḥ syāt sa eva nīcakulotpannaḥ syāt sa eva utkṛṣṭakulotpannaḥ syāt | kasmāt? puruṣaikatvāt | asti cāyaṃ niyamaḥ, anye 'dhamā anya utkṛṣṭāḥ | tasmād bahavaḥ puruṣāḥ | ataś ca --- maraṇaniyamāt | maraṇe 'pi niyamo dṛṣṭo mama bhrātā mṛto mama pitā ca | tasmād bahavaḥ puruṣāḥ | apare punar itthaṅkāraṃ varṇayanti --- janmamaraṇaniyamāt | iha kaścit kadācin mriyate tadaiva paro jāyate | yady ekaḥ puruṣaḥ syāt tarhi ekasmin jāyamāne sarve 'pi jāyeran | na caivam | mriyamāṇe sarve mriyeran | na caivam | tasmād bahavaḥ puruṣāḥ | itaś ca paśyāmaḥ | karaṇaniyamāt | karaṇānīndriyāṇi śrotrādīni | iha loke kecid badhirāndhamūkādayaḥ | itare ca paṭutarakaraṇāḥ | ataḥ paśyāmo ya upahatendriyās te anye, ye cānupahatendriyās te cānye | tasmāt pratiniyatakaraṇatvād api paśyāmo 'neke puruṣā iti | itaś ca paśyāmaḥ | traiguṇyaviparyayāc caiva | caḥ samuccaye | pūrvoktair hetubhiḥ | asmāc ca hetor ity arthaḥ | ihaikasya brāhmaṇasya trayaḥ putrāḥ sabrahmacāriṇa ekenaiva ekasyāṃ bhāryāyāṃ jātāḥ | tatraikaḥ sāttviko medhāvī śuciḥ sukhī |(p.23) dvitīyo rājaso durmedhāvī duḥkhī | tṛtīyas tāmaso mūḍho nāstikaḥ | yady eke ātmā syād ekasmin sāttvike rājase tāmase vā sarve tathā syuḥ | na tathā bhavanti | ataḥ paśyāmo 'neke puruṣāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.