"न हि हस्ताव् असृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुद्ध्यतः" । "तद् यथास्मिन् लोके मनुष्याः पशून् अश्नन्ति तथाभिभुञ्जत एवम् अमुष्मिन् लोके पशवो मनुष्यान् अश्नन्ति" [शाङ्खायनब्राह्मण ११ ।२] इति श्रुतिश्रवणात् । अन्यच् च --- "वृक्षान् छित्वा पशून् हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यज्ञैश् चेद् गम्यते स्वर्गो नरकः केन गम्यते" ॥ इत्य् अविशुद्धियुक्तः सर्वथा श्रौतो दुःखत्रयप्रतीकारहेतुः । अथ "अपाम सोमम् अमृता अभूम" इति प्राग् उक्तम् । तत्रेदं प्रत्युत्तरम् । सोमपायिनाम् अपि नृगनहुषेन्द्रययातीनां बेधबन्धपरिक्लेशा बहुविधाः । कर्मण उपभोगाद् इतरेषां पतनं च । एकाहादीनां सत्राणां दिनपरिमाणवतां कारणानां परिमाणवद् एव स्वर्गादि कार्यं दृष्टम् । कारणानुगमत्वात् कार्यस्य । परिमाणवन्मृत्पिण्डात् परिमाणवान् एव घटः स्यात् । एवम् आनुश्रविकाणां फलपरिमाणत्वात् पुनः क्षयः । अतिशययुक्तश् च । यथा आढ्यम् अवलोक्य दरिद्रस्य दुःखं स्यात्, सुरूपं च वीक्ष्य कुरूपस्य, प्राज्ञं दृष्ट्वा मूर्खस्य, तथा शताप्सरसं स्वर्गिणं दृष्ट्वा पञ्चाप्सरसस् तं दृष्ट्वैकाप्सरसो दुःखम् उत्पद्यते । एवम् अयं दृष्टवत् । तद् एवम् अन्योन्यातिशयात् स्वर्गे ऽपि दुःखम् अव्यावृत्तम् । तस्मात् । तद्विपरीतः श्रेयान् । ताभ्यां दृष्टानुश्रविकाभ्यां हेतुभ्यां विपरीतो विसदृश ऐकान्तिक आत्यन्तिको विशुद्धो ऽक्षयो ऽनन्तफलः कैवल्यान् निरतिशयो हेतुः स श्रेयान् प्रशस्यः । कथं पुनर् असौ भवतीत्य् आह --- व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् । व्यक्तं चाव्यक्तं च ज्ञश् च तेषां(प्।६) त्रयाणां विज्ञानाद् अनुभवात् । भवति ह्य् असौ अवश्यं फलदानाद् ऐकान्तिकः, प्रकृतिज्ञानाद् आत्यन्तिकः, यमनियमादिमत्त्वाच् छुद्धः, शरीरभेदे पुनर् अनावेश्यत्वाद् अक्षयफलः । कैवल्याद् अनुत्तरत्वाच् च निरतिशयफलम् इति वाक्यशेषः । तत्र व्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारेन्द्रियतन्मात्रभूतभेदात् त्रयोविंशतिकम् । अव्यक्तं प्रधानम् । व्यक्तोत्पत्तिकारणम् । न ह्य् अकारणं कार्यम् इत्य् अस्य सिद्धिः । ज्ञः पुरुषः । सन्निधिसत्तामात्रेण चुम्बक इव लोहस्य प्रवृत्तिकारणम् । अतः प्रधानस्य जडस्य प्रवृत्तिहेतुर् अयम् अस्तीति सिद्धिः । एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्यक्तज्ञसंज्ञानि । यद्विज्ञानाद् अवश्यं सर्वथा तापत्रयेण विमुच्यते
"na hi hastāv asṛgdigdhau rudhireṇaiva śuddhyataḥ" / "tad yathāsmin loke manuṣyāḥ paśūn aśnanti tathābhibhuñjata evam amuṣmin loke paśavo manuṣyān aśnanti" [śāṅkhāyanabrāhmaṇa 11 |2] iti śrutiśravaṇāt | anyac ca --- "vṛkṣān chitvā paśūn hatvā kṛtvā rudhirakardamam / yajñaiś ced gamyate svargo narakaḥ kena gamyate" // ity aviśuddhiyuktaḥ sarvathā śrauto duḥkhatrayapratīkārahetuḥ | atha "apāma somam amṛtā abhūma" iti prāg uktam | tatredaṃ pratyuttaram | somapāyinām api nṛganahuṣendrayayātīnāṃ bedhabandhaparikleśā bahuvidhāḥ | karmaṇa upabhogād itareṣāṃ patanaṃ ca | ekāhādīnāṃ satrāṇāṃ dinaparimāṇavatāṃ kāraṇānāṃ parimāṇavad eva svargādi kāryaṃ dṛṣṭam | kāraṇānugamatvāt kāryasya | parimāṇavanmṛtpiṇḍāt parimāṇavān eva ghaṭaḥ syāt | evam ānuśravikāṇāṃ phalaparimāṇatvāt punaḥ kṣayaḥ | atiśayayuktaś ca | yathā āḍhyam avalokya daridrasya duḥkhaṃ syāt, surūpaṃ ca vīkṣya kurūpasya, prājñaṃ dṛṣṭvā mūrkhasya, tathā śatāpsarasaṃ svargiṇaṃ dṛṣṭvā pañcāpsarasas taṃ dṛṣṭvaikāpsaraso duḥkham utpadyate | evam ayaṃ dṛṣṭavat | tad evam anyonyātiśayāt svarge 'pi duḥkham avyāvṛttam | tasmāt | tadviparītaḥ śreyān | tābhyāṃ dṛṣṭānuśravikābhyāṃ hetubhyāṃ viparīto visadṛśa aikāntika ātyantiko viśuddho 'kṣayo 'nantaphalaḥ kaivalyān niratiśayo hetuḥ sa śreyān praśasyaḥ | kathaṃ punar asau bhavatīty āha --- vyaktāvyaktajñavijñānāt | vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca jñaś ca teṣāṃ(p.6) trayāṇāṃ vijñānād anubhavāt | bhavati hy asau avaśyaṃ phaladānād aikāntikaḥ, prakṛtijñānād ātyantikaḥ, yamaniyamādimattvāc chuddhaḥ, śarīrabhede punar anāveśyatvād akṣayaphalaḥ | kaivalyād anuttaratvāc ca niratiśayaphalam iti vākyaśeṣaḥ | tatra vyaktaṃ buddhyahaṅkārendriyatanmātrabhūtabhedāt trayoviṃśatikam | avyaktaṃ pradhānam | vyaktotpattikāraṇam | na hy akāraṇaṃ kāryam ity asya siddhiḥ | jñaḥ puruṣaḥ | sannidhisattāmātreṇa cumbaka iva lohasya pravṛttikāraṇam | ataḥ pradhānasya jaḍasya pravṛttihetur ayam astīti siddhiḥ | etāni pañcaviṃśatitattvāni vyaktāvyaktajñasaṃjñāni | yadvijñānād avaśyaṃ sarvathā tāpatrayeṇa vimucyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.