मूलप्रकृतिः प्रधानं मूलभूतत्वात् । मूलं सप्तानां प्रकृतिविकृतीनाम् आदिर् इत्य् अर्थः । प्रकरणात् प्रकृतिः । प्रसवधर्मकत्वात् सा प्रकृतिः । न विकृतिर् अविकृतिर् अन्यस्माद् अनुत्पत्तेः । कारणम् एव सा न कार्यम् इत्य् अर्थः । अनुत्पन्नत्वाद् उत्पादकत्वाच् च । महदाद्यास् तु सप्त प्रकृतयो विकृतयश् च । महान् अहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेति सप्त प्रकृतयो ऽन्येषां कारणतया, विकृतयश् च कार्यतया स्वयम् । तत्र व्यक्तिम् आह --- प्रधानाद् बुद्धिर् इति विकृतिः, सा च अहङ्कारं जनयतीति प्रकृतिः । अहङ्कारो महत उत्पन्न इति विकृतिः, तन्मात्राणि जनयतीति प्रकृतिः । तन्मात्राण्य् अहङ्काराद् उत्पन्नानीति विकृतयः पञ्चापि, ततः पञ्चमहाभूतानि जायन्त इति प्रकृतयः । उत्पन्नत्वाद् उत्पादकत्वाच् च सप्तमाः प्रकृतयो विकृतयश् च । तन्मात्राणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यानि । षोडशकस् तु पुनर् विकार एव कार्यत्वात् । न तु तस्य प्रकृतित्वम् अकारणत्वात् । तद्व्यक्तिम् आह --- वैकृतिकाद् अहङ्काराद् उत्पन्नान्य् एकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानीति षोडशको ऽयं गणो विकारो ऽन्यस्माद् उत्पन्नो न हि ततो ऽन्यद् उत्पद्यत इत्य् अर्थः । उत्पन्नत्वाद् अनुत्पादकत्वाच् च । पुरुषस् तु पुनर् न प्रकृतिर् अनुत्पादकत्वात् न च विकृतिर् अनुत्पन्नत्वात् । नैवासौ कारणं न च कार्यम् इत्य् अर्थः । एवम् एष प्रकृतिः, प्रकृतिविकृतिः, विकृतिः, न प्रकृतिर् न च विकृतिर् इतिभेदाच् चतुर्धा प्रकृतिविकृतिविभागो ऽभिहितः
mūlaprakṛtiḥ pradhānaṃ mūlabhūtatvāt | mūlaṃ saptānāṃ prakṛtivikṛtīnām ādir ity arthaḥ | prakaraṇāt prakṛtiḥ | prasavadharmakatvāt sā prakṛtiḥ | na vikṛtir avikṛtir anyasmād anutpatteḥ | kāraṇam eva sā na kāryam ity arthaḥ | anutpannatvād utpādakatvāc ca | mahadādyās tu sapta prakṛtayo vikṛtayaś ca | mahān ahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi ceti sapta prakṛtayo 'nyeṣāṃ kāraṇatayā, vikṛtayaś ca kāryatayā svayam | tatra vyaktim āha --- pradhānād buddhir iti vikṛtiḥ, sā ca ahaṅkāraṃ janayatīti prakṛtiḥ | ahaṅkāro mahata utpanna iti vikṛtiḥ, tanmātrāṇi janayatīti prakṛtiḥ | tanmātrāṇy ahaṅkārād utpannānīti vikṛtayaḥ pañcāpi, tataḥ pañcamahābhūtāni jāyanta iti prakṛtayaḥ | utpannatvād utpādakatvāc ca saptamāḥ prakṛtayo vikṛtayaś ca | tanmātrāṇi śabdasparśarūparasagandhākhyāni | ṣoḍaśakas tu punar vikāra eva kāryatvāt | na tu tasya prakṛtitvam akāraṇatvāt | tadvyaktim āha --- vaikṛtikād ahaṅkārād utpannāny ekādaśendriyāṇi tanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtānīti ṣoḍaśako 'yaṃ gaṇo vikāro 'nyasmād utpanno na hi tato 'nyad utpadyata ity arthaḥ | utpannatvād anutpādakatvāc ca | puruṣas tu punar na prakṛtir anutpādakatvāt na ca vikṛtir anutpannatvāt | naivāsau kāraṇaṃ na ca kāryam ity arthaḥ | evam eṣa prakṛtiḥ, prakṛtivikṛtiḥ, vikṛtiḥ, na prakṛtir na ca vikṛtir itibhedāc caturdhā prakṛtivikṛtivibhāgo 'bhihitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.