पुरुषस्य तावद् दर्शनार्थं संयोगः । पुरुषः प्रधानेन सह संयुज्यते सुगुणां प्रकृतिं द्रक्ष्याम्य् अयम् अर्थः । कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य संयोगः । अस्य तपस्विनः पुरुषस्य ज्ञाने वर्तमानस्य कैवल्यं करिष्यामीति । कैवल्यं मोक्ष इत्य् अर्थः । यथा राजा पुरुषेण संयुज्यते प्रैषणं मे करिष्यतीति । पुरुषो ऽपि राज्ञा संयुज्यते वृत्तिं मे दास्यतीति । एवं तावद् राजपुरुषयोर् अर्थहेतुकः सम्बन्धः । तथा प्रधानपुरुषयोर् अप्य् अर्थहेतुकः सम्बन्धः संयोगः । किं चान्यत् । पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि संयोग इति । अपि चात्र दृष्टान्तः । यथा किल कश्चिद् अन्धः सार्थेन समं पाटलिपुत्रं प्रस्थितः स च सार्थश् चौरैर् अभिहतः । अन्धो ऽपि अवशेषजीवितः कृच्छ्रेण महता निर्जगाम । स च सर्वस्वजनविरहित इतश् चेतश् च परिभ्राम्यन् पन्थानम् अपश्यन् समन्ताच् चङ्क्रममाणः केनचिद् वनमध्यस्थेन पङ्गुना दृष्टः प्रोक्तश् च । भो भो अन्ध मा भैषीर् अहं पङ्गुर् मार्गदर्शने कुशली गन्तुम् असमर्थः । अन्धेन प्रतिवचनं प्रोक्तम् --- भोः पङ्गो यथा भवान् गमनाशक्तस् तथाहम् अपि न शक्नोमि द्रष्टुं, गन्तुं मम सामर्थ्यम् अस्ति । तव दर्शनसामर्थ्येनाहं भवन्तं स्कन्धेनादाय गच्छाम्य् एवम् उभयोर् दुःखपरिहारलक्षणा कार्यसिद्धिर् अस्तु । एवं तयोर् यथा स्वार्थलब्धिहेतुकः सम्बन्धः संयोगस् तुल्यः । तद्वत् । पङ्ग्वन्धवत् प्रधानपुरुषौ द्रष्टव्यौ । पङ्गुवत् पुरुषो द्रष्टव्यः । अन्धवत् प्रधानम् । पुरुषस्य दृक्शक्तिः । प्रधानस्य क्रियासामर्थ्यम् । एवं प्रधानम् अपि पुरुषस्य मोक्षं कृत्वा निवर्तते । पुरुषः प्रधानं दृष्ट्वा मोक्षं गच्छति । किं चान्यत् --- तत्कृतः सर्गः । तच्छब्देन प्रधानपुरुषौ सम्बध्येते । ताभ्यां प्रधानपुरुषाभ्यां कृतस् तत्कृतः सर्गः । तद् यथा --- स्त्रीपुरुषसंयोगात् पुत्रः सम्भवति । एवं प्रधानपुरुषसंयोगात् सर्गोत्पत्तिर् भवति । सर्गशब्देन महदादिलिङ्गोत्पत्तिर् इति ब्रुवते
puruṣasya tāvad darśanārthaṃ saṃyogaḥ | puruṣaḥ pradhānena saha saṃyujyate suguṇāṃ prakṛtiṃ drakṣyāmy ayam arthaḥ | kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya saṃyogaḥ | asya tapasvinaḥ puruṣasya jñāne vartamānasya kaivalyaṃ kariṣyāmīti | kaivalyaṃ mokṣa ity arthaḥ | yathā rājā puruṣeṇa saṃyujyate praiṣaṇaṃ me kariṣyatīti | puruṣo 'pi rājñā saṃyujyate vṛttiṃ me dāsyatīti | evaṃ tāvad rājapuruṣayor arthahetukaḥ sambandhaḥ | tathā pradhānapuruṣayor apy arthahetukaḥ sambandhaḥ saṃyogaḥ | kiṃ cānyat | paṅgvandhavad ubhayor api saṃyoga iti | api cātra dṛṣṭāntaḥ | yathā kila kaścid andhaḥ sārthena samaṃ pāṭaliputraṃ prasthitaḥ sa ca sārthaś caurair abhihataḥ | andho 'pi avaśeṣajīvitaḥ kṛcchreṇa mahatā nirjagāma | sa ca sarvasvajanavirahita itaś cetaś ca paribhrāmyan panthānam apaśyan samantāc caṅkramamāṇaḥ kenacid vanamadhyasthena paṅgunā dṛṣṭaḥ proktaś ca | bho bho andha mā bhaiṣīr ahaṃ paṅgur mārgadarśane kuśalī gantum asamarthaḥ | andhena prativacanaṃ proktam --- bhoḥ paṅgo yathā bhavān gamanāśaktas tathāham api na śaknomi draṣṭuṃ, gantuṃ mama sāmarthyam asti | tava darśanasāmarthyenāhaṃ bhavantaṃ skandhenādāya gacchāmy evam ubhayor duḥkhaparihāralakṣaṇā kāryasiddhir astu | evaṃ tayor yathā svārthalabdhihetukaḥ sambandhaḥ saṃyogas tulyaḥ | tadvat | paṅgvandhavat pradhānapuruṣau draṣṭavyau | paṅguvat puruṣo draṣṭavyaḥ | andhavat pradhānam | puruṣasya dṛkśaktiḥ | pradhānasya kriyāsāmarthyam | evaṃ pradhānam api puruṣasya mokṣaṃ kṛtvā nivartate | puruṣaḥ pradhānaṃ dṛṣṭvā mokṣaṃ gacchati | kiṃ cānyat --- tatkṛtaḥ sargaḥ | tacchabdena pradhānapuruṣau sambadhyete | tābhyāṃ pradhānapuruṣābhyāṃ kṛtas tatkṛtaḥ sargaḥ | tad yathā --- strīpuruṣasaṃyogāt putraḥ sambhavati | evaṃ pradhānapuruṣasaṃyogāt sargotpattir bhavati | sargaśabdena mahadādiliṅgotpattir iti bruvate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.