दृष्टम् इति प्रत्यक्षपर्यायः । अक्षम् इन्द्रियं प्रतीत्य यद् उत्पद्यते ज्ञानं तत् प्रत्यक्षं दृष्टम् उच्यते । यथा श्रोत्रादीनां शब्दादयः पञ्चेन्द्रियार्थाः पञ्चानां दृष्टं प्रमाणम् । प्रथमम् इदं मुख्यं सकलप्रमाणानाम् । यो ऽर्थो ऽमुना दृष्टेन साधयितुं न पार्यते तत्रानुमानस्यावकाशः । तच् च त्रिसाधनं पञ्चसाधनं वा । त्र्यवयवं पञ्चावयवम् इत्य् अपरे । तच् च त्रयस्त्रिंशदाभासरहितं प्रत्यक्षाभावे प्रतन्यते ऽनुमानम् । कम् अपि हेतुम् अन्वीक्ष्य तस्य हेतोः पश्चान् मीयत इत्य् अनुमानम् । यथा धूमं हेतुम् अन्वीक्ष्य महानस इव पूर्वं वह्निदर्शनाद् अग्नेर् अस्तित्वं साध्यत इत्य् अनुमानम् । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां यो ऽर्थः साधयितुं न शक्यस् तत्राप्तवचनम् । यथा स्वर्गे ऽप्सरसः सन्ति, नन्दनं वनं, तत्र विशेषाः शब्दादयो विषयाः, विमाने ऽधिवास इति । आप्ता रागद्वेषादिरहिता ब्रह्मसनत्कुमारादयः, श्रुतिर् वेदः, ताभ्यां उपदिष्टं तथेतिश्रद्धेयम् आप्तवचनम् । नन्व् अर्थापत्तिः सम्भवो ऽभावः प्रतिभा ऐतिह्यम् उपमानं चेतिप्रभृतीनि सन्ति बहूनि प्रमाणान्तराणि कथम् अत्र त्रिविधं प्रमाणम् इति सङ्गतिः । अत्रोच्यते --- सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । सर्वाणि हि प्रमाणानि प्रमाणत्रये ऽविरुद्धानि । तत्र पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्य् उक्ते रात्रौ भुङ्क्त इत्य् अर्थः । सार्थापत्तिर् अनुमानम् एव । प्रस्थ इत्य् उक्ते चत्वारः कुडवा इति बोधः सम्भवः । सो ऽप्य् अनुमानम् एव । अभावश् च प्रागितरेतरप्रध्वंसात्यन्ताभावभेदाच् चतुर्धा । यथा व्रीहिशोषणदर्शनान् न वृष्टो देव इति वृष्टेर् अभावं साधयति । सो ऽप्य् अनुमानभेदः । प्रतिभा यथा --- दक्षिणेन तु विन्ध्यस्य सह्यस्य तु यद् उत्तरम् । पृथिव्याम् आ समुद्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥ इत्य् उक्ते तत्र शोभना गुणाः सन्तीति प्रतिभोत्पद्यते । प्रतिभा जानतां ज्ञानम् । साप्य् अनुमानम् एव । ऐतिह्यं यथा --- अस्मिन् वटे यक्षिणी प्रतिवसति इति जना वदन्ति इत्य् उक्ते, सा विघ्नं करोति, धनादि यच्छतीति ज्ञानं, तद् अप्य् अनुमानम् एव । उपमानम् --- यथा गौस् तथा गवय इत्य्(प्।८) अप्य् अनुमानम् एव । किं च तृषितस्याञ्जलिना, क्षुधितस्य पञ्चाङ्गुलियागात्, पृथुलाक्षिप्रभृतिदर्शनात् दुर्बलस्य, तर्जनीपङ्कदर्शनात्? ज्ञानम् इत्याद्यनुमानम् एव । तस्मात् त्रिष्व् एवान्यद् अन्तर्भवतीति युक्तम् अभिहितं त्रिविधं प्रमाणम् । इष्टम् इति अभिप्रेतम् इत्य् अर्थः । तेन प्रमाणेन किं साध्यम् इत्य् आह --- प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद् धि । यस्मात् प्रमेयं सकलं प्रमाणेन प्रमीयते यथा तुलया चन्दनादि, कर्षादिना घृतादि, प्रस्थादिना वा व्रीह्यादीत्यादिवत् । प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि । प्रमेया व्यक्ताव्यक्तज्ञाः । प्रमाता आत्मा । तत्र त्रयोविंशतिकं व्यक्तम् । अव्यक्तं प्रधानम् । ज्ञः क्षेत्रज्ञः । तद् अमीषां मध्ये किञ्चित् प्रत्यक्षेणान्यद् अनुमानेनेतरद् आप्तानुमानाभ्यां प्रमीयते । तस्माद् आचार्येण भगवता युक्तम् अभिहितम् --- "प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद् धि" इति
dṛṣṭam iti pratyakṣaparyāyaḥ | akṣam indriyaṃ pratītya yad utpadyate jñānaṃ tat pratyakṣaṃ dṛṣṭam ucyate | yathā śrotrādīnāṃ śabdādayaḥ pañcendriyārthāḥ pañcānāṃ dṛṣṭaṃ pramāṇam | prathamam idaṃ mukhyaṃ sakalapramāṇānām | yo 'rtho 'munā dṛṣṭena sādhayituṃ na pāryate tatrānumānasyāvakāśaḥ | tac ca trisādhanaṃ pañcasādhanaṃ vā | tryavayavaṃ pañcāvayavam ity apare | tac ca trayastriṃśadābhāsarahitaṃ pratyakṣābhāve pratanyate 'numānam | kam api hetum anvīkṣya tasya hetoḥ paścān mīyata ity anumānam | yathā dhūmaṃ hetum anvīkṣya mahānasa iva pūrvaṃ vahnidarśanād agner astitvaṃ sādhyata ity anumānam | pratyakṣānumānābhyāṃ yo 'rthaḥ sādhayituṃ na śakyas tatrāptavacanam | yathā svarge 'psarasaḥ santi, nandanaṃ vanaṃ, tatra viśeṣāḥ śabdādayo viṣayāḥ, vimāne 'dhivāsa iti | āptā rāgadveṣādirahitā brahmasanatkumārādayaḥ, śrutir vedaḥ, tābhyāṃ upadiṣṭaṃ tathetiśraddheyam āptavacanam | nanv arthāpattiḥ sambhavo 'bhāvaḥ pratibhā aitihyam upamānaṃ cetiprabhṛtīni santi bahūni pramāṇāntarāṇi katham atra trividhaṃ pramāṇam iti saṅgatiḥ | atrocyate --- sarvapramāṇasiddhatvāt | sarvāṇi hi pramāṇāni pramāṇatraye 'viruddhāni | tatra pīno devadatto divā na bhuṅkta ity ukte rātrau bhuṅkta ity arthaḥ | sārthāpattir anumānam eva | prastha ity ukte catvāraḥ kuḍavā iti bodhaḥ sambhavaḥ | so 'py anumānam eva | abhāvaś ca prāgitaretarapradhvaṃsātyantābhāvabhedāc caturdhā | yathā vrīhiśoṣaṇadarśanān na vṛṣṭo deva iti vṛṣṭer abhāvaṃ sādhayati | so 'py anumānabhedaḥ | pratibhā yathā --- dakṣiṇena tu vindhyasya sahyasya tu yad uttaram / pṛthivyām ā samudrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ // ity ukte tatra śobhanā guṇāḥ santīti pratibhotpadyate | pratibhā jānatāṃ jñānam | sāpy anumānam eva | aitihyaṃ yathā --- asmin vaṭe yakṣiṇī prativasati iti janā vadanti ity ukte, sā vighnaṃ karoti, dhanādi yacchatīti jñānaṃ, tad apy anumānam eva | upamānam --- yathā gaus tathā gavaya ity(p.8) apy anumānam eva | kiṃ ca tṛṣitasyāñjalinā, kṣudhitasya pañcāṅguliyāgāt, pṛthulākṣiprabhṛtidarśanāt durbalasya, tarjanīpaṅkadarśanāt? jñānam ityādyanumānam eva | tasmāt triṣv evānyad antarbhavatīti yuktam abhihitaṃ trividhaṃ pramāṇam | iṣṭam iti abhipretam ity arthaḥ | tena pramāṇena kiṃ sādhyam ity āha --- prameyasiddhiḥ pramāṇād dhi | yasmāt prameyaṃ sakalaṃ pramāṇena pramīyate yathā tulayā candanādi, karṣādinā ghṛtādi, prasthādinā vā vrīhyādītyādivat | pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni | prameyā vyaktāvyaktajñāḥ | pramātā ātmā | tatra trayoviṃśatikaṃ vyaktam | avyaktaṃ pradhānam | jñaḥ kṣetrajñaḥ | tad amīṣāṃ madhye kiñcit pratyakṣeṇānyad anumānenetarad āptānumānābhyāṃ pramīyate | tasmād ācāryeṇa bhagavatā yuktam abhihitam --- "prameyasiddhiḥ pramāṇād dhi" iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.