तेषाम् करणानां मध्ये येषाम् अयम् अधिकारो वर्तते तेषां यानि बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि पञ्च तानि सविशेषं गृह्णन्ति अविशेषम् अपि विषयं गृह्णन्ति । अत्राह --- कस्य सविशेषं विषयं गृह्णन्ति कस्य निर्विशेषम् इति । अत्रोच्यते शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः पज्ञ देवानां तन्मात्रसंज्ञिता निर्विशेषाः केवलसुखलक्षणत्वात् । यस्मात् तत्र दुःखमोहौ न स्तस् तस्मान् निर्विशेषास् ते इति । तथा हि । विशिष्यन्ते शान्तघोरमूढत्वादिनेति विशेषास् तैः सह सविशेषाः, केवला निर्विशेषा इति तात्पर्यम् । एवं शब्दादयो मनुष्याणां सविशेषाः सुखदुःखमोहयुक्ता इत्य् अर्थः । देवानां तु बुद्धीन्द्रियाणि निर्विशेषं सुखात्मकं प्रकाशयन्ति । उक्तानि बुद्धीन्द्रियाणि देवानां मानुषाणां च । कर्मेन्द्रियाणि वक्ष्यामः । वाग् भवति शब्दविषया शेषान्य् अपि पञ्च विषयाणि । तत्र देवानां वाक् पादं पादार्धं श्लोकम् उच्चारयति । अस्माकम् अपि तथैव । अतो देवानाम् अस्माकं च वागिन्द्रियं तुल्यम् इत्य् अर्थः । किं चान्यत् --- शेषाण्य् अपि पञ्च विषयाणि इति । तेषां(प्।३७) चतुर्णाम् एकैकं पञ्चविषयम् । पाणिस् तावत् शब्दस्पर्शरसरूपगन्धयुक्तः । एवं पञ्चलक्षणम् एव पाणीन्द्रियं सन्निकृष्टं पञ्चलक्षणं घटं गृह्णाति । (यस्मात् पञ्चलक्षणं हस्तं हस्तेन्द्रियं च) एवं शब्दादिपञ्चलक्षणः पादः पञ्चात्मिकायाम् एव भुवि विहरति । एवं पञ्चलक्षणे पायूपस्थे अपि पञ्चलक्षणाव् उत्सर्गानन्दौ कुरुतः । तस्मात् युक्तम् अभिहितम् --- "शेषाण्य् अपि पञ्च विषयाणि" इति
teṣām karaṇānāṃ madhye yeṣām ayam adhikāro vartate teṣāṃ yāni buddhīndriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni pañca tāni saviśeṣaṃ gṛhṇanti aviśeṣam api viṣayaṃ gṛhṇanti | atrāha --- kasya saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti kasya nirviśeṣam iti | atrocyate śabdasparśarasarūpagandhāḥ pajña devānāṃ tanmātrasaṃjñitā nirviśeṣāḥ kevalasukhalakṣaṇatvāt | yasmāt tatra duḥkhamohau na stas tasmān nirviśeṣās te iti | tathā hi | viśiṣyante śāntaghoramūḍhatvādineti viśeṣās taiḥ saha saviśeṣāḥ, kevalā nirviśeṣā iti tātparyam | evaṃ śabdādayo manuṣyāṇāṃ saviśeṣāḥ sukhaduḥkhamohayuktā ity arthaḥ | devānāṃ tu buddhīndriyāṇi nirviśeṣaṃ sukhātmakaṃ prakāśayanti | uktāni buddhīndriyāṇi devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca | karmendriyāṇi vakṣyāmaḥ | vāg bhavati śabdaviṣayā śeṣāny api pañca viṣayāṇi | tatra devānāṃ vāk pādaṃ pādārdhaṃ ślokam uccārayati | asmākam api tathaiva | ato devānām asmākaṃ ca vāgindriyaṃ tulyam ity arthaḥ | kiṃ cānyat --- śeṣāṇy api pañca viṣayāṇi iti | teṣāṃ(p.37) caturṇām ekaikaṃ pañcaviṣayam | pāṇis tāvat śabdasparśarasarūpagandhayuktaḥ | evaṃ pañcalakṣaṇam eva pāṇīndriyaṃ sannikṛṣṭaṃ pañcalakṣaṇaṃ ghaṭaṃ gṛhṇāti | (yasmāt pañcalakṣaṇaṃ hastaṃ hastendriyaṃ ca) evaṃ śabdādipañcalakṣaṇaḥ pādaḥ pañcātmikāyām eva bhuvi viharati | evaṃ pañcalakṣaṇe pāyūpasthe api pañcalakṣaṇāv utsargānandau kurutaḥ | tasmāt yuktam abhihitam --- "śeṣāṇy api pañca viṣayāṇi" iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.