तत्र सूक्ष्मास् तावत् पञ्च तन्मात्रकाः तैर् एवादिसर्गे सूक्ष्मशरीराणि त्रयाणाम् अपि लोकानां प्रारब्धानि । तत् सूक्ष्मशरीरमृतुकाले मातुर् उदरं प्रविशति । मातू रुधिरं पितुः शुक्रम् । वेदान्तवादिनो ऽप्य् एवम् आहुः । प्राणिनः स्वर्गनरकादिषु स्वकर्मभोगानन्तरमत्राजिगमिषवः सोममण्डले लीना भूत्वा वृष्टयो भवन्ति । ततो ऽन्नम्, तत् स्त्रीपुंसाभ्याम् उपभुक्तं शुक्रशोणिते, ततः पुरुष इति । "वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुषवचस"(छान्दोग्योपनिषद् ५ ।३ ।३) इत्य् आरभ्य "इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आप"(छान्दोग्योपनिषद् ५ ।९ ।१) इत्य् आहुः । पुराणेष्व् अपि "सोमवृष्ट्यन्नरेतांसि पुरुषस् तत्र पञ्चमः । स जीवत्य् अग्नये पश्चाद् धरन्त्य् अस्माद् यतो ऽभवत्" ॥ इति । तद् एवं सूक्ष्मशरीरस्योपचयं करोति । मातुर् अशितपीतान्नरसो मातृनाडीसम्बन्धेन प्रविश्य सूक्ष्मशरीरस्य शुक्रशोणितमयस्योपचयं कुरुते । मातुश् च नाड्या बालस्य नाभिरन्ध्रं प्रविशति । यथैकेन मार्गेण शाकवाटस्याप्य् आयनम् उदकं करोति एवम् अन्नपानस्य रसो मातृनाडीगतो बालस्य नाभिं प्रविशति । प्रविश्य बालशरीरस्याप्य् आयनं करोति । तत्र सूक्ष्मशरीरस्याकृतिर् यादृग्लक्षणा बहिःशरीरस्य भवति हस्तपादशिरःपृष्ठोदरजङ्घागुल्फ इति । अपि च शिष्टा वदन्ति बहिःशरीरं षाट्कौशिकम् इति । रुधिरमांसत्वचो मातृजाः स्नाय्वस्थिमज्जानः पितृजाः । एवम् एतद् बाह्यशरीरम् आभ्यन्तरसूक्ष्मशरीरस्योपचयं कुरुते । तस्यैव बहिःशरीरोपचितस्य सूक्ष्मशरीरस्य प्रसवकाले योन्या निर्गतस्य मातुर् उदरात् बाह्यानि पञ्च महाभूतानि पृथिव्यादीनि विहरणसंस्थानीयानि कृतानि । यथा कस्यचिद् राजकुमारस्य मातापितृभ्याम् उपचितस्य पञ्च महाभूतानि कृतानि । आकाशम् अवकाशने, भूमिर् विहरणे, आपः पिण्डीकरणे शुद्धौ च, अग्निर्(प्।४१) आहारपचने, वायुर् व्यूहने, अस्य शरीरस्यैवम् एते विशेषाः त्रिविधाः । सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैः । प्र इत्य् उपसर्गः । एवं सूक्ष्मा मातापितृजा भूतानि चेत्य् अर्थः । तानि च पृथिव्यादीनि । एवम् एते त्रिधा विशेषाः । ये चान्ये प्राग् अभिहिता विशेषाः शान्ता घोरा मूढाश् च । अत्राह --- एतेषु त्रिष्व् अपि विशेषेषु के नित्याः के ऽनित्या इत्य् अत्रोच्यते --- सूक्ष्मास् तेषां नियताः । सूक्ष्मा इति यैर् आदिसर्गारम्भस् ते नियता नित्या इत्य् अर्थः । तैर् आरब्धं सूक्ष्मशरीरम् अस्मिन् स्थूलशरीरे पतति तद् अधर्मेण संयुक्तं पशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरान्तानि पञ्च स्थानानि पश्यति । धर्माधर्मयोः साम्येन ब्राह्मणादीनि चण्डालान्तानि पश्यति । एवं सूक्ष्मशरीरं नियतं यावत् संसारम् इत्य् अर्थः । तद् यावज् ज्ञानं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरूपं नोत्पद्यते तावत् संसरति, उत्पन्ने ज्ञाने निवर्तते । तस्मिंश् च निवृत्ते पुरुषो मोक्षं गच्छति । उक्तं च --- "देहे मोहाश्रये भग्ने युक्तः स परमात्मनि । कुम्भाकाश इवाकाशे लभते चैकरूपताम्" ॥ "यथा दर्पणाभाव आभासहानौ" इत्यादि । तस्माद् एतत् सूक्ष्मम् । मातापितृजा निवर्तन्ते तत् सूक्ष्मशरीरं परित्यज्य मरणकाले मातापितृजं पतति । तत् सूक्ष्मशरीरं ज्ञानम् अविदुषां संसरति
tatra sūkṣmās tāvat pañca tanmātrakāḥ tair evādisarge sūkṣmaśarīrāṇi trayāṇām api lokānāṃ prārabdhāni | tat sūkṣmaśarīramṛtukāle mātur udaraṃ praviśati | mātū rudhiraṃ pituḥ śukram | vedāntavādino 'py evam āhuḥ | prāṇinaḥ svarganarakādiṣu svakarmabhogānantaramatrājigamiṣavaḥ somamaṇḍale līnā bhūtvā vṛṣṭayo bhavanti | tato 'nnam, tat strīpuṃsābhyām upabhuktaṃ śukraśoṇite, tataḥ puruṣa iti | "vettha yathā pañcamyām āhutāv āpaḥ puruṣavacasa"(chāndogyopaniṣad 5 |3 |3) ity ārabhya "iti tu pañcamyām āhutāv āpa"(chāndogyopaniṣad 5 |9 |1) ity āhuḥ | purāṇeṣv api "somavṛṣṭyannaretāṃsi puruṣas tatra pañcamaḥ / sa jīvaty agnaye paścād dharanty asmād yato 'bhavat" // iti | tad evaṃ sūkṣmaśarīrasyopacayaṃ karoti | mātur aśitapītānnaraso mātṛnāḍīsambandhena praviśya sūkṣmaśarīrasya śukraśoṇitamayasyopacayaṃ kurute | mātuś ca nāḍyā bālasya nābhirandhraṃ praviśati | yathaikena mārgeṇa śākavāṭasyāpy āyanam udakaṃ karoti evam annapānasya raso mātṛnāḍīgato bālasya nābhiṃ praviśati | praviśya bālaśarīrasyāpy āyanaṃ karoti | tatra sūkṣmaśarīrasyākṛtir yādṛglakṣaṇā bahiḥśarīrasya bhavati hastapādaśiraḥpṛṣṭhodarajaṅghāgulpha iti | api ca śiṣṭā vadanti bahiḥśarīraṃ ṣāṭkauśikam iti | rudhiramāṃsatvaco mātṛjāḥ snāyvasthimajjānaḥ pitṛjāḥ | evam etad bāhyaśarīram ābhyantarasūkṣmaśarīrasyopacayaṃ kurute | tasyaiva bahiḥśarīropacitasya sūkṣmaśarīrasya prasavakāle yonyā nirgatasya mātur udarāt bāhyāni pañca mahābhūtāni pṛthivyādīni viharaṇasaṃsthānīyāni kṛtāni | yathā kasyacid rājakumārasya mātāpitṛbhyām upacitasya pañca mahābhūtāni kṛtāni | ākāśam avakāśane, bhūmir viharaṇe, āpaḥ piṇḍīkaraṇe śuddhau ca, agnir(p.41) āhārapacane, vāyur vyūhane, asya śarīrasyaivam ete viśeṣāḥ trividhāḥ | sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaiḥ | pra ity upasargaḥ | evaṃ sūkṣmā mātāpitṛjā bhūtāni cety arthaḥ | tāni ca pṛthivyādīni | evam ete tridhā viśeṣāḥ | ye cānye prāg abhihitā viśeṣāḥ śāntā ghorā mūḍhāś ca | atrāha --- eteṣu triṣv api viśeṣeṣu ke nityāḥ ke 'nityā ity atrocyate --- sūkṣmās teṣāṃ niyatāḥ | sūkṣmā iti yair ādisargārambhas te niyatā nityā ity arthaḥ | tair ārabdhaṃ sūkṣmaśarīram asmin sthūlaśarīre patati tad adharmeṇa saṃyuktaṃ paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāntāni pañca sthānāni paśyati | dharmādharmayoḥ sāmyena brāhmaṇādīni caṇḍālāntāni paśyati | evaṃ sūkṣmaśarīraṃ niyataṃ yāvat saṃsāram ity arthaḥ | tad yāvaj jñānaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhirūpaṃ notpadyate tāvat saṃsarati, utpanne jñāne nivartate | tasmiṃś ca nivṛtte puruṣo mokṣaṃ gacchati | uktaṃ ca --- "dehe mohāśraye bhagne yuktaḥ sa paramātmani / kumbhākāśa ivākāśe labhate caikarūpatām" // "yathā darpaṇābhāva ābhāsahānau" ityādi | tasmād etat sūkṣmam | mātāpitṛjā nivartante tat sūkṣmaśarīraṃ parityajya maraṇakāle mātāpitṛjaṃ patati | tat sūkṣmaśarīraṃ jñānam aviduṣāṃ saṃsarati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.