विषयं विषयं प्रति यो ऽध्यवसायो नेत्रादीनाम् इन्द्रियाणां पञ्चानां रूपादिषु पञ्चसु, तत् प्रत्यक्षं प्रतिपत्तिरूपं दृष्टाख्यम् । अनुमानं त्रिविधम् । त्रिसाधनं त्र्यवयवं पञ्चावयवम् इत्य् अपरे । तद् आख्यातं कथितम् । पक्षहेतुदृष्टान्ता इति त्र्यवयवम् । पक्षः प्रतिज्ञापदम् । यथा --- वह्निमान् अयं प्रदेशः । साध्यवस्तूपन्यासः पक्षः । इतरे पक्षाभासाः प्रत्यक्षविरुद्धादयो नव । त्रिरूपो हेतुः । त्रैरूप्यं पुनः पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षे चासत्त्वम् इति । अत्रोदाहरणं यथा --- धूमवत्त्वाद् इति । अन्ये हेत्वाभासाः चतुर्दश । असिद्धानैकान्तिकविरुद्धादयः । साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधं निदर्शनम् । यथा महानसम् । इतरे निदर्शनाभासा दश । एवं त्रयस्त्रिंशदाभासरहितं त्र्यवयवम् अनुमानम् । पञ्चावयवम् इत्य् अपरे । तद् आह --- अवयवाः पुनः प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नायाः । एवं पञ्चावयवेन वाक्येन स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनं परार्थप्रतिपादनं परार्थम् अनुमानम् । तच् च त्रिविधम् । पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोदृष्टं च । तत्र विशिष्टमेघोन्नतिदर्शनात् भवित्रीं वृष्टिं सम्भावयति । पूर्वम् इयं दृष्टेति पूर्ववत् । नदीपूरदर्शनाद् उपरि वृष्टो देव इति वा प्रतीतिः । शेषवद् यथा --- समुद्रोदकबिन्दुं प्राश्य, शेषस्य लवणभावो ऽनुमीयते इति शेषवत् ।(प्।९) सामान्यतोदृष्टम् --- पुष्पिताम्रदर्शनात् । अन्यत्र पुष्पिता आम्रा इति । पुनर् यथा --- बहिर् उद्योत इति केनाप्य् उक्तं, तत्रापरेणाप्य् उक्तम् । चन्द्र उदितो भविष्यतीत्य् अर्थसङ्गतिः । तल् लिङ्गलिङ्गिपूर्वकम् इति । लिङ्गेन त्रिदण्डादिदर्शनेनादृष्टो ऽपि लिङ्गी साध्यते नूनम् असौ परिव्राड् अस्ति यस्येदं त्रिदण्डम् इति । आप्तश्रुतिर् आप्तवचनं तु । तृतीयं प्रमाणम् । आप्ता ब्रह्मादय आचार्याः, श्रुतिर् वेदस् तद् एतद् उभयम् आप्तवचनम् । आप्तिः साक्षादर्थप्राप्तिर् यथार्थोपलम्भः तया वर्तत इत्य् आप्तः साक्षात्कृतधर्मा यथार्थाप्त्या श्रुतार्थग्राही तद् उक्तम् आप्तवचनम् । तत्रापि प्रसिद्धिलक्षणागुणयोगात् तिस्रः शब्दवृत्तयः । तत्र लक्षणात्रैविध्यम् । जहल्लक्षणाजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेत्यादि प्रमाणशास्त्रेषु बहुतरः प्रपञ्च आस्ते । तत्र प्रक्रान्तम् एव तावद् अभिधीयते भगवतः कपिलस्य मतम् । आगमो ह्य् आप्तवचनम् आप्तं दोषक्षयाद् विदुः । क्षीणदोषो ऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद् धेत्वसम्भवात् ॥ स्वकर्मण्य् अभियुक्तो यो रागद्वेषविवर्जितः । पूजितस् तद्विधैर् नित्यम् आप्तो ज्ञेयः स तादृशः ॥ तद् एवम् एतत् त्रिविधं प्रमाणम्
viṣayaṃ viṣayaṃ prati yo 'dhyavasāyo netrādīnām indriyāṇāṃ pañcānāṃ rūpādiṣu pañcasu, tat pratyakṣaṃ pratipattirūpaṃ dṛṣṭākhyam | anumānaṃ trividham | trisādhanaṃ tryavayavaṃ pañcāvayavam ity apare | tad ākhyātaṃ kathitam | pakṣahetudṛṣṭāntā iti tryavayavam | pakṣaḥ pratijñāpadam | yathā --- vahnimān ayaṃ pradeśaḥ | sādhyavastūpanyāsaḥ pakṣaḥ | itare pakṣābhāsāḥ pratyakṣaviruddhādayo nava | trirūpo hetuḥ | trairūpyaṃ punaḥ pakṣadharmatvaṃ sapakṣe sattvaṃ vipakṣe cāsattvam iti | atrodāharaṇaṃ yathā --- dhūmavattvād iti | anye hetvābhāsāḥ caturdaśa | asiddhānaikāntikaviruddhādayaḥ | sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhaṃ nidarśanam | yathā mahānasam | itare nidarśanābhāsā daśa | evaṃ trayastriṃśadābhāsarahitaṃ tryavayavam anumānam | pañcāvayavam ity apare | tad āha --- avayavāḥ punaḥ pratijñāpadeśanidarśanānusandhānapratyāmnāyāḥ | evaṃ pañcāvayavena vākyena svaniścitārthapratipādanaṃ parārthapratipādanaṃ parārtham anumānam | tac ca trividham | pūrvavaccheṣavat sāmānyatodṛṣṭaṃ ca | tatra viśiṣṭameghonnatidarśanāt bhavitrīṃ vṛṣṭiṃ sambhāvayati | pūrvam iyaṃ dṛṣṭeti pūrvavat | nadīpūradarśanād upari vṛṣṭo deva iti vā pratītiḥ | śeṣavad yathā --- samudrodakabinduṃ prāśya, śeṣasya lavaṇabhāvo 'numīyate iti śeṣavat |(p.9) sāmānyatodṛṣṭam --- puṣpitāmradarśanāt | anyatra puṣpitā āmrā iti | punar yathā --- bahir udyota iti kenāpy uktaṃ, tatrāpareṇāpy uktam | candra udito bhaviṣyatīty arthasaṅgatiḥ | tal liṅgaliṅgipūrvakam iti | liṅgena tridaṇḍādidarśanenādṛṣṭo 'pi liṅgī sādhyate nūnam asau parivrāḍ asti yasyedaṃ tridaṇḍam iti | āptaśrutir āptavacanaṃ tu | tṛtīyaṃ pramāṇam | āptā brahmādaya ācāryāḥ, śrutir vedas tad etad ubhayam āptavacanam | āptiḥ sākṣādarthaprāptir yathārthopalambhaḥ tayā vartata ity āptaḥ sākṣātkṛtadharmā yathārthāptyā śrutārthagrāhī tad uktam āptavacanam | tatrāpi prasiddhilakṣaṇāguṇayogāt tisraḥ śabdavṛttayaḥ | tatra lakṣaṇātraividhyam | jahallakṣaṇājahallakṣaṇā jahadajahallakṣaṇā cetyādi pramāṇaśāstreṣu bahutaraḥ prapañca āste | tatra prakrāntam eva tāvad abhidhīyate bhagavataḥ kapilasya matam | āgamo hy āptavacanam āptaṃ doṣakṣayād viduḥ / kṣīṇadoṣo 'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyād dhetvasambhavāt // svakarmaṇy abhiyukto yo rāgadveṣavivarjitaḥ / pūjitas tadvidhair nityam āpto jñeyaḥ sa tādṛśaḥ // tad evam etat trividhaṃ pramāṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.