पुरुषार्थः कर्तव्य इति प्रधानस्य तावत् प्रवृत्तिः । स चार्थो द्विविधः । शब्दाद्युपलब्धिलक्षणो गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणश् च । शब्दाद्युपलब्धिर् ब्रह्मलोकादिषु भोगावाप्तिर् गुणपुरुषान्तरोपलब्धिर् मोक्ष इति । तस्माद् उक्तम् --- पुरुषार्थहेतुकम् इदं सूक्ष्मशरीरम् इति । किं चान्यत् --- निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन(प्।४३) । तत्र निमित्तं धर्माद्यष्टविधम् । तत् पुरस्तात् वक्ष्यामः "धर्मेण गमनम् ऊर्ध्वम्" इत्यादि । प्रकृतिः प्रधानम् । विभुत्वं प्रभुत्वं तस्य योगात्(तद्विभुत्वयोगात्) । यथा कश्चिद् राजा प्रभुत्वयोगेन स्वराष्ट्रे यद् यद् इच्छति तत् तत् करोति । एवं प्रधानम् अपि प्रभुत्वयोगेन मानुष्यं वा दैवं वा तैर्यग्योन्यं वा कुरुते । एवं सूक्ष्मशरीरं त्रयोदशविधेन करणेन संयुक्तं हस्तिन्या उदर प्रविश्य हस्ती भवति । स्त्रीशरीरं प्रविश्य मनुष्यो भवति । पशुर् भवति । तस्मात् नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम्
puruṣārthaḥ kartavya iti pradhānasya tāvat pravṛttiḥ | sa cārtho dvividhaḥ | śabdādyupalabdhilakṣaṇo guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaś ca | śabdādyupalabdhir brahmalokādiṣu bhogāvāptir guṇapuruṣāntaropalabdhir mokṣa iti | tasmād uktam --- puruṣārthahetukam idaṃ sūkṣmaśarīram iti | kiṃ cānyat --- nimittanaimittikaprasaṅgena(p.43) | tatra nimittaṃ dharmādyaṣṭavidham | tat purastāt vakṣyāmaḥ "dharmeṇa gamanam ūrdhvam" ityādi | prakṛtiḥ pradhānam | vibhutvaṃ prabhutvaṃ tasya yogāt(tadvibhutvayogāt) | yathā kaścid rājā prabhutvayogena svarāṣṭre yad yad icchati tat tat karoti | evaṃ pradhānam api prabhutvayogena mānuṣyaṃ vā daivaṃ vā tairyagyonyaṃ vā kurute | evaṃ sūkṣmaśarīraṃ trayodaśavidhena karaṇena saṃyuktaṃ hastinyā udara praviśya hastī bhavati | strīśarīraṃ praviśya manuṣyo bhavati | paśur bhavati | tasmāt naṭavad vyavatiṣṭhate liṅgam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.