त्रिविधा भावाश् चिन्त्यन्ते । तत्र केचित् सांसिद्धिकाः, केचित् प्राकृतिकाः, केचिद् वैकृताः । तत्र सांसिद्धिकास् तावत् --- यथा कपिलस्य भगवतः परमर्षेर् आदिसर्गे उत्पन्नस्येमे चत्वारो भावाः सहोत्पन्ना धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् इति । एते सांसिद्धिका उच्यन्ते । प्राकृतिका नाम ब्रह्मणः पुत्राः किल सनकादयो बभूवुः । तेषाम् उत्पन्नकार्यकारणानां शरीरवतां षोडशवर्षाणाम् एवैते चत्वारो भावा अकस्माद् एवोत्पन्ना निधिदर्शनवत् । एते च प्राकृतिका भावा उच्यन्ते । वैकृतिका यथा --- आचार्यादिमूर्तिम् अधिकृत्य उत्पन्ना वैकृतिका इत्य् उच्यन्ते । आचार्यं निमित्तं कृत्वा ज्ञानम् उत्पद्यते । ज्ञानाद् वैराग्यं, वैराग्याद् धर्मो, धर्माद् ऐश्वर्यम् । एवम् एते चत्वारो भावा अस्मदादिष्व् अपि वर्तन्ते । तद् एव वैकृता इत्य् उच्यन्ते । एवम् एते त्रिधा भावा व्याख्याता यैर् अधिवासितं महदादि लिङ्गं संसरति । अत्राह --- धर्मो, ज्ञानम्, वैराग्यम् ऐश्वर्यम्, अधर्मो ऽज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् । एवम् एते ऽष्टौ भावाः क्व वर्तन्ते? पूर्वर्षिभिः दृष्टाः करणाश्रयिणः । करणान्य्(प्।४४) उच्यन्ते बुद्धिकर्मान्तःकरणभेदात् त्रयोदश । तान्य् आश्रित्याष्टौ भावाः प्रवर्तन्ते । उक्तं हि "अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम्" इत्य् एवमादि । किं चान्यत् --- कार्याश्रयिणश् च कललाद्याः । यथा सूक्ष्मशरीरम् उत्पत्तिकाले मातुर् उदरं प्रविशति । मातुः रुधिरं पितुः शुक्रं तस्य सूक्ष्मशरीरस्योपचय कुरुते । कललबुद्बुदघनमांसपेशीगर्भकुमारयौवनस्थाविरादयो ऽन्नपानरसनिमित्ता उत्पद्यन्ते । तत्र उच्यते --- "कार्याश्रयिणश् च कललाद्या" इति । कललग्रहणं विरागनिमित्तम्
trividhā bhāvāś cintyante | tatra kecit sāṃsiddhikāḥ, kecit prākṛtikāḥ, kecid vaikṛtāḥ | tatra sāṃsiddhikās tāvat --- yathā kapilasya bhagavataḥ paramarṣer ādisarge utpannasyeme catvāro bhāvāḥ sahotpannā dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam iti | ete sāṃsiddhikā ucyante | prākṛtikā nāma brahmaṇaḥ putrāḥ kila sanakādayo babhūvuḥ | teṣām utpannakāryakāraṇānāṃ śarīravatāṃ ṣoḍaśavarṣāṇām evaite catvāro bhāvā akasmād evotpannā nidhidarśanavat | ete ca prākṛtikā bhāvā ucyante | vaikṛtikā yathā --- ācāryādimūrtim adhikṛtya utpannā vaikṛtikā ity ucyante | ācāryaṃ nimittaṃ kṛtvā jñānam utpadyate | jñānād vairāgyaṃ, vairāgyād dharmo, dharmād aiśvaryam | evam ete catvāro bhāvā asmadādiṣv api vartante | tad eva vaikṛtā ity ucyante | evam ete tridhā bhāvā vyākhyātā yair adhivāsitaṃ mahadādi liṅgaṃ saṃsarati | atrāha --- dharmo, jñānam, vairāgyam aiśvaryam, adharmo 'jñānam avairāgyam anaiśvaryam | evam ete 'ṣṭau bhāvāḥ kva vartante? pūrvarṣibhiḥ dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ | karaṇāny(p.44) ucyante buddhikarmāntaḥkaraṇabhedāt trayodaśa | tāny āśrityāṣṭau bhāvāḥ pravartante | uktaṃ hi "adhyavasāyo buddhir dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam" ity evamādi | kiṃ cānyat --- kāryāśrayiṇaś ca kalalādyāḥ | yathā sūkṣmaśarīram utpattikāle mātur udaraṃ praviśati | mātuḥ rudhiraṃ pituḥ śukraṃ tasya sūkṣmaśarīrasyopacaya kurute | kalalabudbudaghanamāṃsapeśīgarbhakumārayauvanasthāvirādayo 'nnapānarasanimittā utpadyante | tatra ucyate --- "kāryāśrayiṇaś ca kalalādyā" iti | kalalagrahaṇaṃ virāganimittam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.