आत्मन्य् अधिकृत्य प्रवर्तन्ते ताश् चतस्रस् तुष्टयः । प्रकृतितुष्टिर् उपादानतुष्टिः कालतुष्टिः भाग्यतुष्टिश् चेति । यथा कश्चित् प्रकृतिमात्रं वेत्ति, न तु जानीते सगुणागुणत्वनित्यानित्यत्वचेतनाचेतनत्वसर्वगतत्वधर्मान् अस्याः केवलं प्रकृत्यस्तित्वमात्रज्ञानेनाहं जानामीति तुष्टः प्रव्रजितस् तस्य नास्ति मोक्षः । एषा प्रकृतितुष्टिः । कश्चित् त्रिदण्डकुण्डिकाक्षमालाकृष्णाजिनोपादानमात्रेणैवाहं मुक्त इत्य् अभिमानी ब्रूते । तेन मम मोक्षो भावीति । एतावन्मात्रेण तुष्टो ज्ञानाधिगमे न प्रवर्तते । तस्यापि न मोक्ष इत्य् एषा उपादानतुष्टिः । कश्चिद् एवं ब्रूते कालेन स्वयं मोक्षो भावी किं तत्त्वविज्ञानेनेति । ज्ञाने प्रवृत्त्यैव तुष्टः । तस्यापि न मोक्ष इति कालतुष्टिः । कश्चिद् एव महाभाग्येनैव मुक्तो भवति । तस्माज् ज्ञानम् असाधकं मुक्तेः स्याद् इति तावता तुष्टः तस्य न मोक्ष एषा भाग्यतुष्टिः । एवम् एता आत्मन्य् अधिकृत्य जायन्ते इत्य् आध्यात्मिक्यश् चतस्रस् तुष्टयः । बाह्यास् तु पञ्च तुष्टयः । पञ्चानां विषयाणाम् उपरमाद् भवन्ति, अर्जनरक्षणक्षयातृप्तिहिंसादोषान् भावयतः पञ्च । एवम् उभयत्र नव तुष्टयः । तत्रार्जनं नाम विषयाणां तदर्थं कृषिपाशुपाल्यादिव्यवसायदुःखम् अवधार्य तेभ्य एवोपरतस् तुष्टिं लभते । एषा पञ्चमी तुष्टिः । अर्जितानाम् अपि राजचौरादिभ्यो दुःखं विषयाणां रक्षणं कर्तुं तस्मान् न विषयैः कार्यम् इत्य् उपरतस् तुष्टिं लभते, सा षष्ठी तुष्टिः । रक्षणे ऽपि कृत उपभुज्यमानास् ते क्षीयन्त इति न तैः कार्यम् इत्य् उपरतस् तुष्टिं लभते, एषा सप्तमी । तथार्जनक्षयादिप्रतीकारैर् अपि कृतैर् नास्तीतीन्द्रियाणां वैतृष्ण्यम्, तस्मान् न तैः कार्यम् इत्य् उपरतस्याष्टमी तुष्टिः । प्रोक्तानां प्रतीकारे कृते ऽप्य् अर्जनादिप्रवृत्तेन हिंसाम् अन्तरेण भूतोपरोधं विनामी न प्राप्यन्ते तस्मान् न तैः कार्यम् इत्य् उपरतः तुष्टिं लभते । एषा नवामी तुष्टिः । एवम् एताः पञ्च बाह्यास् तुष्टयः । उभयं नव भवन्ति । (एवम् एताभिस् तुष्टिभिर् ज्ञानं विना मोक्षो ऽस्तीति केवलेन वैराग्येण तुष्टः ।) आसां नवानाम् अपि तुष्टीनां ग्रन्थान्तरे संज्ञान्तराणि । तद् यथा --- (प्।४९) अम्भः सलिलम् ओघो वृष्टिः तारं सुतारं सुनेत्रं सुमरीचम् उत्तमाम्भसिकम् इति । आसां विपरीता अतुष्टयो ऽनम्भ इत्याद्याः । एवं तुष्ट्यतुष्टयो व्याख्याताः
ātmany adhikṛtya pravartante tāś catasras tuṣṭayaḥ | prakṛtituṣṭir upādānatuṣṭiḥ kālatuṣṭiḥ bhāgyatuṣṭiś ceti | yathā kaścit prakṛtimātraṃ vetti, na tu jānīte saguṇāguṇatvanityānityatvacetanācetanatvasarvagatatvadharmān asyāḥ kevalaṃ prakṛtyastitvamātrajñānenāhaṃ jānāmīti tuṣṭaḥ pravrajitas tasya nāsti mokṣaḥ | eṣā prakṛtituṣṭiḥ | kaścit tridaṇḍakuṇḍikākṣamālākṛṣṇājinopādānamātreṇaivāhaṃ mukta ity abhimānī brūte | tena mama mokṣo bhāvīti | etāvanmātreṇa tuṣṭo jñānādhigame na pravartate | tasyāpi na mokṣa ity eṣā upādānatuṣṭiḥ | kaścid evaṃ brūte kālena svayaṃ mokṣo bhāvī kiṃ tattvavijñāneneti | jñāne pravṛttyaiva tuṣṭaḥ | tasyāpi na mokṣa iti kālatuṣṭiḥ | kaścid eva mahābhāgyenaiva mukto bhavati | tasmāj jñānam asādhakaṃ mukteḥ syād iti tāvatā tuṣṭaḥ tasya na mokṣa eṣā bhāgyatuṣṭiḥ | evam etā ātmany adhikṛtya jāyante ity ādhyātmikyaś catasras tuṣṭayaḥ | bāhyās tu pañca tuṣṭayaḥ | pañcānāṃ viṣayāṇām uparamād bhavanti, arjanarakṣaṇakṣayātṛptihiṃsādoṣān bhāvayataḥ pañca | evam ubhayatra nava tuṣṭayaḥ | tatrārjanaṃ nāma viṣayāṇāṃ tadarthaṃ kṛṣipāśupālyādivyavasāyaduḥkham avadhārya tebhya evoparatas tuṣṭiṃ labhate | eṣā pañcamī tuṣṭiḥ | arjitānām api rājacaurādibhyo duḥkhaṃ viṣayāṇāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ tasmān na viṣayaiḥ kāryam ity uparatas tuṣṭiṃ labhate, sā ṣaṣṭhī tuṣṭiḥ | rakṣaṇe 'pi kṛta upabhujyamānās te kṣīyanta iti na taiḥ kāryam ity uparatas tuṣṭiṃ labhate, eṣā saptamī | tathārjanakṣayādipratīkārair api kṛtair nāstītīndriyāṇāṃ vaitṛṣṇyam, tasmān na taiḥ kāryam ity uparatasyāṣṭamī tuṣṭiḥ | proktānāṃ pratīkāre kṛte 'py arjanādipravṛttena hiṃsām antareṇa bhūtoparodhaṃ vināmī na prāpyante tasmān na taiḥ kāryam ity uparataḥ tuṣṭiṃ labhate | eṣā navāmī tuṣṭiḥ | evam etāḥ pañca bāhyās tuṣṭayaḥ | ubhayaṃ nava bhavanti | (evam etābhis tuṣṭibhir jñānaṃ vinā mokṣo 'stīti kevalena vairāgyeṇa tuṣṭaḥ |) āsāṃ navānām api tuṣṭīnāṃ granthāntare saṃjñāntarāṇi | tad yathā --- (p.49) ambhaḥ salilam ogho vṛṣṭiḥ tāraṃ sutāraṃ sunetraṃ sumarīcam uttamāmbhasikam iti | āsāṃ viparītā atuṣṭayo 'nambha ityādyāḥ | evaṃ tuṣṭyatuṣṭayo vyākhyātāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.