यथेमां रङ्गगतां नर्तकीं सर्वास्व् अवस्थासु वर्तमानां दृष्ट्वा विरमति रङ्गात् प्रेक्षकः दृष्टा मयेत्य् उपेक्षक एकः केवलः शुद्धः पुरुषः । तथा प्रकृतिर् अपि --- "अनेनाहं दृष्टा" इति निवृत्ता । एका त्रैलोक्यस्यापि प्रधानकारणभूता न द्वितीया प्रकृतिर् अस्ति । नर्तक्य् अपि --- "अहम् अनेन दृष्टा" इत्य् उपरमते नृत्यात्, एवं पुरुषो ऽपि "दृष्टा मयेयं ज्ञानचक्षुषा प्रकृतिः" इति प्रेक्षकवद् उपरमते मोक्षं गच्छतीत्य् अर्थः । तथा प्रकृतिर् अपि दृष्टाहम् अनेनेति स्वव्यापाराद् उपरमत्य् एव । अत्राह --- पुंप्रकृत्योः सर्वगतत्वात् सर्वनिषेधो न शक्यते वक्तुम् । तद् अस्य संसारसर्गस्य विनिवृत्तिर् एव । तत् कथम् इदं साधनं समीचीनम् इति । अत्रोच्यते --- सति संयोगे ऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्येति । यद्य् अपि प्रधानपुरुषयोः सर्वगतयोः संयोगो भवत्य् एव । तस्मिंश् च सति सर्गसम्भवस् तथापि नासौ सर्गः स्यात् प्रयोजनाभावात् । यस्मात् प्रधानस्य पुरुषार्था प्रवृत्तिः । स च पुरुषार्थो द्विविधः । शब्दाद्युपलब्धिर् आदिर् गुणपुरुषान्तरोपलब्धिर् अन्तश् च । ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु पुरुषः शब्दादिभिर् विषयैर् योजयितव्यः । अन्ते च गुणपुरुषान्तरोपलब्ध्या मोक्षयितव्यः । एवं पुरुषदर्शनार्थं सम्प्रयोगः कृतः । एवं प्रकृतिपुरुषयोस् तयोः शरीरोत्पत्तिर् नास्ति पुनः ऋणिकधारिणकवद् यथेह लोके ऋणिकधारिणकौ उत्तमाधमर्णौ देवदत्तयज्ञदत्तौ यो ऽस्मिन् ऋणं धारयति स उत्तमर्णस् तेनाधमर्णाक्तः --- "ऋणं मे देही" इति । ततस् तेन तद्दत्तम् । ततस् तौ कृतप्रयोजनौ परस्परम् अर्थेन सन्त्यक्ताव् अथ तयोर् भूयः संयोगो भवति । तथापि नार्थकृत्यं प्रयोजनाभावात् । यथा वा वृद्धसंयोगाद् अपत्यं न भवति, प्रयोजनाभावात् । तथा प्रधानपुरुषयोः कृतप्रयोजनयोः प्रयोजनं नास्तीति सिद्धम्
yathemāṃ raṅgagatāṃ nartakīṃ sarvāsv avasthāsu vartamānāṃ dṛṣṭvā viramati raṅgāt prekṣakaḥ dṛṣṭā mayety upekṣaka ekaḥ kevalaḥ śuddhaḥ puruṣaḥ | tathā prakṛtir api --- "anenāhaṃ dṛṣṭā" iti nivṛttā | ekā trailokyasyāpi pradhānakāraṇabhūtā na dvitīyā prakṛtir asti | nartaky api --- "aham anena dṛṣṭā" ity uparamate nṛtyāt, evaṃ puruṣo 'pi "dṛṣṭā mayeyaṃ jñānacakṣuṣā prakṛtiḥ" iti prekṣakavad uparamate mokṣaṃ gacchatīty arthaḥ | tathā prakṛtir api dṛṣṭāham aneneti svavyāpārād uparamaty eva | atrāha --- puṃprakṛtyoḥ sarvagatatvāt sarvaniṣedho na śakyate vaktum | tad asya saṃsārasargasya vinivṛttir eva | tat katham idaṃ sādhanaṃ samīcīnam iti | atrocyate --- sati saṃyoge 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasyeti | yady api pradhānapuruṣayoḥ sarvagatayoḥ saṃyogo bhavaty eva | tasmiṃś ca sati sargasambhavas tathāpi nāsau sargaḥ syāt prayojanābhāvāt | yasmāt pradhānasya puruṣārthā pravṛttiḥ | sa ca puruṣārtho dvividhaḥ | śabdādyupalabdhir ādir guṇapuruṣāntaropalabdhir antaś ca | brahmādisthāvarānteṣu puruṣaḥ śabdādibhir viṣayair yojayitavyaḥ | ante ca guṇapuruṣāntaropalabdhyā mokṣayitavyaḥ | evaṃ puruṣadarśanārthaṃ samprayogaḥ kṛtaḥ | evaṃ prakṛtipuruṣayos tayoḥ śarīrotpattir nāsti punaḥ ṛṇikadhāriṇakavad yatheha loke ṛṇikadhāriṇakau uttamādhamarṇau devadattayajñadattau yo 'smin ṛṇaṃ dhārayati sa uttamarṇas tenādhamarṇāktaḥ --- "ṛṇaṃ me dehī" iti | tatas tena taddattam | tatas tau kṛtaprayojanau parasparam arthena santyaktāv atha tayor bhūyaḥ saṃyogo bhavati | tathāpi nārthakṛtyaṃ prayojanābhāvāt | yathā vā vṛddhasaṃyogād apatyaṃ na bhavati, prayojanābhāvāt | tathā pradhānapuruṣayoḥ kṛtaprayojanayoḥ prayojanaṃ nāstīti siddham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.