Somadeva: Kathasaritsagara 9.6

अत्रान्तरे स्वनगरे दमयन्ती सरोवरम् । भीमात्मजा जलक्रीडाहेतोरवततार सा

atrāntare svanagare damayantī sarovaram / bhīmātmajā jalakrīḍāhetoravatatāra sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकं राजहंसं सा दृष्ट्वा दष्टोत्पलाम्बुजम् । बबन्ध क्रीडया बाला युक्तिक्षिप्तोत्तरीयका

tatraikaṃ rājahaṃsaṃ sā dṛṣṭvā daṣṭotpalāmbujam / babandha krīḍayā bālā yuktikṣiptottarīyakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स बद्धो दिव्यहंसस्ताम् उवाच व्यक्तया गिरा । राजपुत्र्युपकारं ते करिष्यामि विमुञ्च माम्

sa baddho divyahaṃsastām uvāca vyaktayā girā / rājaputryupakāraṃ te kariṣyāmi vimuñca mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैषधो ऽस्ति नलो नाम राजा हृदि वहन्ति यम् । सद्गुणैर् गुम्फितं हारम् इव दिव्याङ्गना अपि

naiṣadho 'sti nalo nāma rājā hṛdi vahanti yam / sadguṇair gumphitaṃ hāram iva divyāṅganā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य त्वं सदृशी भार्या भर्ता स सदृशस्तव । तद् अत्र तुल्यसंयोगे कामदूतो भवामि वाम्

tasya tvaṃ sadṛśī bhāryā bhartā sa sadṛśastava / tad atra tulyasaṃyoge kāmadūto bhavāmi vām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा दिव्यहंसं सा मत्वा सत्याभिभाषिणम् । मुमोच दमयन्ती तम् एवमस्त्विति वादिनी

tac chrutvā divyahaṃsaṃ sā matvā satyābhibhāṣiṇam / mumoca damayantī tam evamastviti vādinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मया वरणीयो ऽन्यो नलादिति जगाद च । श्रुतिमार्गप्रविष्टेन तेनापहृतमानसा

na mayā varaṇīyo 'nyo nalāditi jagāda ca / śrutimārgapraviṣṭena tenāpahṛtamānasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च हंसस्ततो गत्वा निषेधष्वाशु शिश्रिये । जलक्रीडाप्रवृत्तेन नलेनाध्यासितं सरः

sa ca haṃsastato gatvā niṣedhaṣvāśu śiśriye / jalakrīḍāpravṛttena nalenādhyāsitaṃ saraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नलः स राजा दृष्ट्वा तं राजहंसं मनोरमम् । बबन्ध स्वोत्तरीयेण लीलाक्षिप्तेन कौतुकात्

nalaḥ sa rājā dṛṣṭvā taṃ rājahaṃsaṃ manoramam / babandha svottarīyeṇa līlākṣiptena kautukāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽथ हंसो ऽब्रवीन्मुञ्च नृपते मामहं यतः । इह त्वदुपकारार्थमागतः शृणु वच्मि ते

so 'tha haṃso 'bravīnmuñca nṛpate māmahaṃ yataḥ / iha tvadupakārārthamāgataḥ śṛṇu vacmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदर्भेष्व् अस्ति भीमस्य राज्ञः क्षितितिलोत्तमा । दमयन्तीति दुहिता स्पृहणीया सुरैर् अपि

vidarbheṣv asti bhīmasya rājñaḥ kṣititilottamā / damayantīti duhitā spṛhaṇīyā surair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वम् एव च मदाख्यातगुणो बद्धानुरागया । तया भर्ता वृतस्तच् च तवाहं वक्तुमागतः

tvam eva ca madākhyātaguṇo baddhānurāgayā / tayā bhartā vṛtastac ca tavāhaṃ vaktumāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हंसोत्तमस्यास्य वचोभिः सत्फलोज्ज्वलैः । विशिखैश् च स पुष्पेषोर्नलः सममविध्यत

iti haṃsottamasyāsya vacobhiḥ satphalojjvalaiḥ / viśikhaiś ca sa puṣpeṣornalaḥ samamavidhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवीत्स च हंसं तं धन्यो ऽहं विहगोत्तम । यो मनोरथसंपत्त्या मूर्तयेव वृतस्तया

abravītsa ca haṃsaṃ taṃ dhanyo 'haṃ vihagottama / yo manorathasaṃpattyā mūrtayeva vṛtastayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा तेन मुक्तः स हंसो गत्वा शशंस तत् । दमयन्त्यै यथावस्तु यथाकामं जगाम च

ity uktvā tena muktaḥ sa haṃso gatvā śaśaṃsa tat / damayantyai yathāvastu yathākāmaṃ jagāma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती च सोत्कण्ठा युक्त्या मातृमुखेन सा । पितुः स्वात्प्रार्थयाम् आस नलप्राप्त्यै स्वयंवरम्

damayantī ca sotkaṇṭhā yuktyā mātṛmukhena sā / pituḥ svātprārthayām āsa nalaprāptyai svayaṃvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमन्य स तस्याश् च स्वयंवरकृते पिता । भीमः पृथिव्यां सर्वेषां राज्ञां दूतान्विसृष्टवान्

anumanya sa tasyāś ca svayaṃvarakṛte pitā / bhīmaḥ pṛthivyāṃ sarveṣāṃ rājñāṃ dūtānvisṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तदूताश् च निखिला विदर्भान् प्रति भूमिपाः । व्रजन्ति स्म नलो ऽप्य् उत्को रथारूढश् चचाल सः

prāptadūtāś ca nikhilā vidarbhān prati bhūmipāḥ / vrajanti sma nalo 'py utko rathārūḍhaś cacāla saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च दमयन्त्यास्तौ नलप्रेमस्वयंवरौ । इन्द्रादयो लोकपालाः शुश्रुवुर्नारदान्मुनेः

tataś ca damayantyāstau nalapremasvayaṃvarau / indrādayo lokapālāḥ śuśruvurnāradānmuneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां च बलभिद्वायुयमाग्निवरुणास् ततः । संमन्त्र्य दमयन्त्य् उक्त्वा नलस्यैवान्तिकं ययुः

teṣāṃ ca balabhidvāyuyamāgnivaruṇās tataḥ / saṃmantrya damayanty uktvā nalasyaivāntikaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊचुश् च प्राप्य तं प्रह्वं विदर्भान् प्रस्थितं पथि । गत्वास्मद्वचनाद् ब्रूहि दमयन्तीम् इदं नृप

ūcuś ca prāpya taṃ prahvaṃ vidarbhān prasthitaṃ pathi / gatvāsmadvacanād brūhi damayantīm idaṃ nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चानां वरयैकं नः किं मर्त्येन नलेन ते । मर्त्या मरणधर्माणस्त्रिदशास्त्वमरा इति

pañcānāṃ varayaikaṃ naḥ kiṃ martyena nalena te / martyā maraṇadharmāṇastridaśāstvamarā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मद्वराच् च तत्पार्श्वमदृष्टो ऽन्यैः प्रवेक्ष्यसि । तथेत्येतां च देवाज्ञां प्रतिपेदे नलो ऽथ सः

asmadvarāc ca tatpārśvamadṛṣṭo 'nyaiḥ pravekṣyasi / tathetyetāṃ ca devājñāṃ pratipede nalo 'tha saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा चान्तःपुरं तस्याः प्रविश्यादृष्ट एव च । दमयन्त्याः शशंसैव देवादेशं तथैव तम्

gatvā cāntaḥpuraṃ tasyāḥ praviśyādṛṣṭa eva ca / damayantyāḥ śaśaṃsaiva devādeśaṃ tathaiva tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तं श्रुत्वाब्रवीत्साध्वी देवास्ते सन्तु तादृशाः । तथापि मे नलो भर्ता न कार्यं त्रिदशैर् मम

sā taṃ śrutvābravītsādhvī devāste santu tādṛśāḥ / tathāpi me nalo bhartā na kāryaṃ tridaśair mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सम्यग्वचस्तस्याः श्रुत्वात्मानं प्रकाश्य च । नलो गत्वा तथैवैतदिन्द्रादिभ्यः शशंस सः

iti samyagvacastasyāḥ śrutvātmānaṃ prakāśya ca / nalo gatvā tathaivaitadindrādibhyaḥ śaśaṃsa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वश्या वयमिदानीं ते स्मृतमात्रोपगामिनः । तथ्यवादिन्निति च ते तुष्टास्तस्मै दुदुर्वरान्

vaśyā vayamidānīṃ te smṛtamātropagāminaḥ / tathyavādinniti ca te tuṣṭāstasmai dudurvarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हृष्टे नले याते विदर्भान्वञ्चनेप्सुभिः । दमयन्त्याः सुरेशाद्यैर् नलरूपमकारि तैः

tato hṛṣṭe nale yāte vidarbhānvañcanepsubhiḥ / damayantyāḥ sureśādyair nalarūpamakāri taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा च भीमस्य सभां मर्त्यधर्मानुपाश्रिताः । स्वयंवरे प्रस्तुते ते नलान्तिक उपाविशन्

gatvā ca bhīmasya sabhāṃ martyadharmānupāśritāḥ / svayaṃvare prastute te nalāntika upāviśan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैत्य दमयन्ती सा भ्रात्रा स्वेनैकशो नृपान् । आवेद्यमानान् उज्झन्ती क्रमात्पाप नलान्तिकम्

athaitya damayantī sā bhrātrā svenaikaśo nṛpān / āvedyamānān ujjhantī kramātpāpa nalāntikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा छायानिमेषादिगुणांस् तत्र च षण्नलान् । सा भ्रातरि समुद्भ्रान्ते व्याकुला समचिन्तयत्

dṛṣṭvā chāyānimeṣādiguṇāṃs tatra ca ṣaṇnalān / sā bhrātari samudbhrānte vyākulā samacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं मे लोकपालैस्तैर् मायेयं पञ्चभिः कृता । षष्ठं मन्ये नलं त्वत्र न चान्यत्रास्ति मे गतिः

nūnaṃ me lokapālaistair māyeyaṃ pañcabhiḥ kṛtā / ṣaṣṭhaṃ manye nalaṃ tvatra na cānyatrāsti me gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यालोच्यैव साध्वी सा नलैकासक्तमानसा । आदित्याभिमुखी भूत्वा दमयन्त्येवम् अब्रवीत्

ityālocyaiva sādhvī sā nalaikāsaktamānasā / ādityābhimukhī bhūtvā damayantyevam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भो लोकपालाः स्वप्ने ऽपि नलादन्यत्र चेन्न मे । मनस्तत्तेन सत्येन स्वं दर्शयत मे वपुः

bho lokapālāḥ svapne 'pi nalādanyatra cenna me / manastattena satyena svaṃ darśayata me vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरात्पूर्ववृताच्चान्ये कन्यायाः परपूरुषाः । परदाराश् च सा तेषां तत्कथं मोह एष वः

varātpūrvavṛtāccānye kanyāyāḥ parapūruṣāḥ / paradārāś ca sā teṣāṃ tatkathaṃ moha eṣa vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतत्पञ्च शक्राद्याः स्वेन रूपेण ते ऽभवन् । षष्ठः सत्यनलश्चाभूत्स्वरूपस्थः स भूपतिः

śrutvaitatpañca śakrādyāḥ svena rūpeṇa te 'bhavan / ṣaṣṭhaḥ satyanalaścābhūtsvarūpasthaḥ sa bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्सा दमयन्ती तां फुल्लेन्दीवरसुन्दरीम् । दृशं वरणमालां च हृष्टा राज्ञि नले न्यधात्

tasminsā damayantī tāṃ phullendīvarasundarīm / dṛśaṃ varaṇamālāṃ ca hṛṣṭā rājñi nale nyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पपात पुष्पवृष्टिश् च नभोमध्यात्ततो नृपः । विवाहमङ्गलं भीमश्चक्रे तस्य नलस्य च

papāta puṣpavṛṣṭiś ca nabhomadhyāttato nṛpaḥ / vivāhamaṅgalaṃ bhīmaścakre tasya nalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहितोचितपूजाश् च तेन वैदर्भभूभृता । नृपा यथागतं जग्मुर्देवाः शक्रादयश् च ते

vihitocitapūjāś ca tena vaidarbhabhūbhṛtā / nṛpā yathāgataṃ jagmurdevāḥ śakrādayaś ca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्रादयस्तु ददृशुर्द्वौ कलिद्वापरौ पथि । बुद्ध्वा च दमयन्त्यर्थमागतौ तौ च ते ऽब्रुवन्

śakrādayastu dadṛśurdvau kalidvāparau pathi / buddhvā ca damayantyarthamāgatau tau ca te 'bruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गन्तव्यं विदर्भेषु तत एवागता वयम् । वृत्तः स्वयंवरो राजा दमयन्त्या नलो वृतः

na gantavyaṃ vidarbheṣu tata evāgatā vayam / vṛttaḥ svayaṃvaro rājā damayantyā nalo vṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वैवोचतुः पापौ तौ कलिद्वापरौ रुषा । देवान् भवादृशांस् त्यक्त्वा यत् स मर्त्यो वृतस् तया

tac chrutvaivocatuḥ pāpau tau kalidvāparau ruṣā / devān bhavādṛśāṃs tyaktvā yat sa martyo vṛtas tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदवश्यं करिष्यावो वियोगमुभयोस्तयोः । एवं कृतप्रतिज्ञौ तौ निवर्त्य ययतुस् ततः

tadavaśyaṃ kariṣyāvo viyogamubhayostayoḥ / evaṃ kṛtapratijñau tau nivartya yayatus tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नलश् च सप्त दिवसान्स्थित्वा श्वशुरवेश्मनि । दमयन्त्या समं वध्वा कृतार्थो निषधानगात्

nalaś ca sapta divasānsthitvā śvaśuraveśmani / damayantyā samaṃ vadhvā kṛtārtho niṣadhānagāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रासीत्प्रेम दंपत्योर्गौरीशर्वाधिकं तयोः । शर्वस्य गौरी देहार्धं तस्य त्वात्मैव साभवत्

tatrāsītprema daṃpatyorgaurīśarvādhikaṃ tayoḥ / śarvasya gaurī dehārdhaṃ tasya tvātmaiva sābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन चेन्रसेनाख्यं दमयन्ती नलात्सुतम् । प्रसूते स्म तदन्वेकामिन्द्रसेनां च कन्यकाम्

kālena cenrasenākhyaṃ damayantī nalātsutam / prasūte sma tadanvekāmindrasenāṃ ca kanyakām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच् च स कलिश् छिद्रं तस्यानुच्छास्त्रवर्तिनः । नलस्यासीच् चिरं चिन्वन् प्रतिज्ञातार्थनिश्चितः

tāvac ca sa kaliś chidraṃ tasyānucchāstravartinaḥ / nalasyāsīc ciraṃ cinvan pratijñātārthaniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैकदानुपास्यैव संध्यामक्षालिताङ्घ्रिकः । स सुष्वाप नलः पानमदेन मुषितस्मृतिः

athaikadānupāsyaiva saṃdhyāmakṣālitāṅghrikaḥ / sa suṣvāpa nalaḥ pānamadena muṣitasmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिद्रमेतदवाप्यैव दत्तदृष्टिर्दिवानिशम् । कलिस् तस्य शरीरान्तर्नलस्य प्रविवेश सः

chidrametadavāpyaiva dattadṛṣṭirdivāniśam / kalis tasya śarīrāntarnalasya praviveśa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन देहप्रविष्टेन कलिना स नलो नृपः । विहाय धर्म्यमाचारमाचचार यथारुचि

tena dehapraviṣṭena kalinā sa nalo nṛpaḥ / vihāya dharmyamācāramācacāra yathāruci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षैर् अदीव्यद् दासीभिर् अरंस्तासत्यम् अब्रवीत् । असेवत दिवा स्वप्नं स जजागर रात्रिषु

akṣair adīvyad dāsībhir araṃstāsatyam abravīt / asevata divā svapnaṃ sa jajāgara rātriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चकाराकारणं कोपमन्यायेनार्थमाददे । अवमानं सतां चक्रे संमानमसतां च सः

cakārākāraṇaṃ kopamanyāyenārthamādade / avamānaṃ satāṃ cakre saṃmānamasatāṃ ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भ्रातरं पुष्कराख्यं तथैवोत्क्रान्तसत्पथम् । छिद्रं प्राप्य शरीरान्तःप्रविष्टो द्वापरो व्यधात्

tadbhrātaraṃ puṣkarākhyaṃ tathaivotkrāntasatpatham / chidraṃ prāpya śarīrāntaḥpraviṣṭo dvāparo vyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचित् पुष्कराख्यस् य गृहे तस्यानुजस्य सः । नलो ददर्श दान्ताख्यं सुन्दरं धवलं वृषम्

kadācit puṣkarākhyas ya gṛhe tasyānujasya saḥ / nalo dadarśa dāntākhyaṃ sundaraṃ dhavalaṃ vṛṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभान्मृगयमानाय तं तस्मै ज्यायसे न सः । द्वापरग्रस्ततद्भक्तिः पुष्कराख्यो वृषं ददौ

lobhānmṛgayamānāya taṃ tasmai jyāyase na saḥ / dvāparagrastatadbhaktiḥ puṣkarākhyo vṛṣaṃ dadau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगाद तं च यद्यस्ति वाञ्छास्मिन्वृषभे तव । तद्द्यूतेन विजित्यैनं मत्तः स्वीकुरु मा चिरम्

jagāda taṃ ca yadyasti vāñchāsminvṛṣabhe tava / taddyūtena vijityainaṃ mattaḥ svīkuru mā ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा स नलो मोहात्प्रतिपेदे तथेति तत् । ततः प्रववृते द्यूतं तयोर् भात्रोः परस्परम्

tac chrutvā sa nalo mohātpratipede tatheti tat / tataḥ pravavṛte dyūtaṃ tayor bhātroḥ parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्कराख्यस् य स वृषो नलस्येभादयः पणः । जिगाय पुष्कराख्यश् च नलो मुहुरजीयत

puṣkarākhyas ya sa vṛṣo nalasyebhādayaḥ paṇaḥ / jigāya puṣkarākhyaś ca nalo muhurajīyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनैर् द्वित्रैर् बले कोषे हारिते ऽपि दुरोदरात् । न नलो वार्यमाणो ऽपि चचाल कलिविप्लुतः

dinair dvitrair bale koṣe hārite 'pi durodarāt / na nalo vāryamāṇo 'pi cacāla kaliviplutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन मत्वा गतं राज्यं दमयन्ती निजौ शिशू । रथोत्तमं समारोप्य प्राहिणोत्स्वपितुर् गृहम्

tena matvā gataṃ rājyaṃ damayantī nijau śiśū / rathottamaṃ samāropya prāhiṇotsvapitur gṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावन्नलेन राज्यं स्वं समग्रम् अपिहारितम् । ततः स पुष्कराख्येन जगदे जितकाशिना

tāvannalena rājyaṃ svaṃ samagram apihāritam / tataḥ sa puṣkarākhyena jagade jitakāśinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयान्यद्धारितं सर्वं तत्तस्योक्ष्णः पणस्य मे । दमयन्तीमिदानीं त्वं द्यूते प्रतिपणं कुरु

tvayānyaddhāritaṃ sarvaṃ tattasyokṣṇaḥ paṇasya me / damayantīmidānīṃ tvaṃ dyūte pratipaṇaṃ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तिवात्यया तस्य नलो ऽनल इव ज्वलन् । न चाकाले ऽब्रवीत्किंचिन्न च चक्रे पणक्रियाम्

ity uktivātyayā tasya nalo 'nala iva jvalan / na cākāle 'bravītkiṃcinna ca cakre paṇakriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स पुष्कराख्यस् तमवादीन्न करोषि चेत् । भार्यां पणं तदस्मान्मे देशान्निर्याहि तत्सखः

tataḥ sa puṣkarākhyas tamavādīnna karoṣi cet / bhāryāṃ paṇaṃ tadasmānme deśānniryāhi tatsakhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वैव नलो देशाद्दमयन्त्या समं ततः । निरगाद्राजपुरुषैर् आ सीमान्तं प्रवासितः

tac chrutvaiva nalo deśāddamayantyā samaṃ tataḥ / niragādrājapuruṣair ā sīmāntaṃ pravāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा नलस्यापि यत्रेदृगवस्था कलिना कृता । तत्रोच्यतां किमन्येषां क्रिमीणाम् इव देहिनाम्

hā nalasyāpi yatredṛgavasthā kalinā kṛtā / tatrocyatāṃ kimanyeṣāṃ krimīṇām iva dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिग्धिङ्निर्धर्म निःस्नेहं राजर्षीणामपीदृशाम् । विपदामास्पदं द्यूतं कलिद्वापरजीवितम्

dhigdhiṅnirdharma niḥsnehaṃ rājarṣīṇāmapīdṛśām / vipadāmāspadaṃ dyūtaṃ kalidvāparajīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भ्रातृहृतैश्वर्यो विदेशं स नलो ब्रजन् । दमयन्त्या सह प्राप क्षुधाक्लान्तो वनान्तरम्

atha bhrātṛhṛtaiśvaryo videśaṃ sa nalo brajan / damayantyā saha prāpa kṣudhāklānto vanāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साकं तया दर्भभिन्नपेशलपादया । स विश्रान्तः सरस्तीरे हंसौ द्वावैक्षतागतौ

tatra sākaṃ tayā darbhabhinnapeśalapādayā / sa viśrāntaḥ sarastīre haṃsau dvāvaikṣatāgatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारार्थं च स तयोर् ग्रहणायोत्तरीयकम् । चिक्षेप तच् च हृत्वैव हंसौ तौ तस्य जग्मतुः

āhārārthaṃ ca sa tayor grahaṇāyottarīyakam / cikṣepa tac ca hṛtvaiva haṃsau tau tasya jagmatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसरूपेण तावेतावक्षौ वासो ऽप्य् उपेत्य ते । हृत्वा गताविति नलः स वाचं चाशृणोद्दिवः

haṃsarūpeṇa tāvetāvakṣau vāso 'py upetya te / hṛtvā gatāviti nalaḥ sa vācaṃ cāśṛṇoddivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविश्यैकवस्त्रो ऽथ स युक्त्या विमना नृपः । पन्थानं दर्शयाम् आस दमयन्त्याः पितुर् गृहे

upaviśyaikavastro 'tha sa yuktyā vimanā nṛpaḥ / panthānaṃ darśayām āsa damayantyāḥ pitur gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं मार्गो विदर्भेषु प्रिये पितृगृहे इव । अयमङ्गेषु मार्गो ऽयमपरः कोशलेषु च

ayaṃ mārgo vidarbheṣu priye pitṛgṛhe iva / ayamaṅgeṣu mārgo 'yamaparaḥ kośaleṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा दमयन्ती सा शङ्कितेवाभवत्तदा । त्यक्ष्यन्निवार्य पुत्रो मे मार्गं किं वक्त्य् असाव् इति

tac chrutvā damayantī sā śaṅkitevābhavattadā / tyakṣyannivārya putro me mārgaṃ kiṃ vakty asāv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तौ फलमूलान्नौ वने तत्र निशागमे । श्रान्तौ संविशतः स्मोभौ दंपती कुशसंस्तरे

tatas tau phalamūlānnau vane tatra niśāgame / śrāntau saṃviśataḥ smobhau daṃpatī kuśasaṃstare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती शनैर् निद्रामध्वखिन्ना जगाम सा । नलो गन्तुमनास्त्वासीदनिद्रः कलिमोहितः

damayantī śanair nidrāmadhvakhinnā jagāma sā / nalo gantumanāstvāsīdanidraḥ kalimohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थाय चैकवस्त्रां तां दमयन्तीं विमुच्य सः । छिन्नं तदुत्तरीयार्धं प्रावृत्य च ततो ययौ

utthāya caikavastrāṃ tāṃ damayantīṃ vimucya saḥ / chinnaṃ taduttarīyārdhaṃ prāvṛtya ca tato yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती च रात्र्यन्ते प्रबुद्धा तं पतिं वने । अपश्यन्ती गतं त्यक्त्वा विललाप विचिन्त्य सा

damayantī ca rātryante prabuddhā taṃ patiṃ vane / apaśyantī gataṃ tyaktvā vilalāpa vicintya sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हार्यपुत्र महासत्त्व रिपावपि कृपापर । हा मद्वत्सल केनासि मयि निष्करुणीकृतः

hāryaputra mahāsattva ripāvapi kṛpāpara / hā madvatsala kenāsi mayi niṣkaruṇīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाकी च कथं पद्भ्यामटवीषु प्रयास्यसि । कस् ते श्रमापनोदाय परिचर्यां करिष्यति

ekākī ca kathaṃ padbhyāmaṭavīṣu prayāsyasi / kas te śramāpanodāya paricaryāṃ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौलिमालापरागेण रञ्जितौ यौ महीभुजाम् । तौ ते पति कथं पादौ धूलिः कलुषयिष्यति

maulimālāparāgeṇa rañjitau yau mahībhujām / tau te pati kathaṃ pādau dhūliḥ kaluṣayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिचन्दनचूर्णेनाप्यालिप्तं सहते न यत् । अङ्गं सहिष्यते तत्ते मध्याह्नार्कातपं कथम्

haricandanacūrṇenāpyāliptaṃ sahate na yat / aṅgaṃ sahiṣyate tatte madhyāhnārkātapaṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं मे बालेन पुत्रेण किं दुहित्रा किमात्मना । तवैकस्य शिवं देवाः कुर्वतां यद्यहं सती

kiṃ me bālena putreṇa kiṃ duhitrā kimātmanā / tavaikasya śivaṃ devāḥ kurvatāṃ yadyahaṃ satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येककानुशोचन्ती दमयन्ती नलं तदा । तत्पूर्वदर्शितेनैव प्रतस्थे सा ततः पथा

ityekakānuśocantī damayantī nalaṃ tadā / tatpūrvadarśitenaiva pratasthe sā tataḥ pathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथंचिच्चातिचक्राम नदीशैलवनाटवीः । नातिचक्राम भक्तिं तु सा भर्तरि कथंचन

kathaṃciccāticakrāma nadīśailavanāṭavīḥ / nāticakrāma bhaktiṃ tu sā bhartari kathaṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतीतेजश् च मार्गे तामरक्षद्येन लुब्धकः । भस्मीकृतो ऽहेस्त्रातायां तस्यां गतमनाः क्षणात्

satītejaś ca mārge tāmarakṣadyena lubdhakaḥ / bhasmīkṛto 'hestrātāyāṃ tasyāṃ gatamanāḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततौ दैवाद् वणिक्सार्थेनान्तरा मिलितेन सा । सह गत्वा पुरं प्राप सुबाह्वाख्यस्य भूपतेः

tatau daivād vaṇiksārthenāntarā militena sā / saha gatvā puraṃ prāpa subāhvākhyasya bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सा राजसुतया दुराद्दृष्ट्वैव हर्म्यतः । सौन्दर्यप्रीतयानाय्य स्वमात्रे प्राभृतीकृता

tatra sā rājasutayā durāddṛṣṭvaiva harmyataḥ / saundaryaprītayānāyya svamātre prābhṛtīkṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः पार्श्वे महादेव्याः सा तस्थौ च तदादृता । त्यक्त्वा गतो मां भर्तेति पृष्टा चैतावदब्रवीत्

tasyāḥ pārśve mahādevyāḥ sā tasthau ca tadādṛtā / tyaktvā gato māṃ bharteti pṛṣṭā caitāvadabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच् च तत्पिता भीमो नलोदन्तमवेत्य तम् । तयोर् अन्वेषणायाप्तान्नरान्दिक्षु विसृष्टवान्

tāvac ca tatpitā bhīmo nalodantamavetya tam / tayor anveṣaṇāyāptānnarāndikṣu visṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मध्याच् च सुषेणाख्य एकस्तत्सचिवो भ्रमन् । सुबाहो राजधानीं तां प्राप ब्राह्मणरूपभृत्

tanmadhyāc ca suṣeṇākhya ekastatsacivo bhraman / subāho rājadhānīṃ tāṃ prāpa brāhmaṇarūpabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र दमयन्तीं तामागन्तूंश्चिन्वतीं सदा । अद्राक्षीत्साप्य् अपश्यत्तं दुःखिता पितृमन्त्रिणम्

sa tatra damayantīṃ tāmāgantūṃścinvatīṃ sadā / adrākṣītsāpy apaśyattaṃ duḥkhitā pitṛmantriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यं प्रत्यभिज्ञाय समेत्य रुदतः स्म तौ । तथा यथात्र राज्ञी सा सुबाहोस्तदबुध्यत

anyonyaṃ pratyabhijñāya sametya rudataḥ sma tau / tathā yathātra rājñī sā subāhostadabudhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच् चानाय्य सा देवी तौ यथावस्तु पृच्छति । बुबुधे दमयन्तीम् तां तावत् स्वभगिनीसुताम्

yāvac cānāyya sā devī tau yathāvastu pṛcchati / bubudhe damayantīm tāṃ tāvat svabhaginīsutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सा भर्तुरावेद्य तां संमान्य पितुर् गृहम् । रथे ऽधिरोप्य व्यसृजत् ससुषेणां ससैनिकाम्

tataḥ sā bharturāvedya tāṃ saṃmānya pitur gṛham / rathe 'dhiropya vyasṛjat sasuṣeṇāṃ sasainikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सा दमयन्त्यासीत्प्राप्तापत्यद्वया ततः । पित्रापि दृश्यमाना सा भर्तुर्वार्तां विचिन्वती

tatra sā damayantyāsītprāptāpatyadvayā tataḥ / pitrāpi dṛśyamānā sā bharturvārtāṃ vicinvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पिता व्यसृजच्चारानन्वेष्टुं तं च तत्पतिम् । सुदूस्यन्दनविद्याभ्यां दिव्याभ्याम् उपलक्षितम्

tatpitā vyasṛjaccārānanveṣṭuṃ taṃ ca tatpatim / sudūsyandanavidyābhyāṃ divyābhyām upalakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालां वने प्रसुप्तां नृशंस संत्यज्य कुमुदिनीकान्ताम् । प्राप्यैवाम्बरखण्डं चन्द्रादृश्यः क्व यातो ऽसि

bālāṃ vane prasuptāṃ nṛśaṃsa saṃtyajya kumudinīkāntām / prāpyaivāmbarakhaṇḍaṃ candrādṛśyaḥ kva yāto 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भवद्भिर् वक्तव्यं स्थितः शङ्क्येत यत्र सः । इत्यादिदेश चारांस्तान्स च भीमो महीपतिः

evaṃ bhavadbhir vaktavyaṃ sthitaḥ śaṅkyeta yatra saḥ / ityādideśa cārāṃstānsa ca bhīmo mahīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे स राजा च नलस्तस्मिन्वने निशि । प्रावृतार्धपटो दूरं गत्वा दावाग्निमैक्षत

atrāntare sa rājā ca nalastasminvane niśi / prāvṛtārdhapaṭo dūraṃ gatvā dāvāgnimaikṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भो महासत्त्व यावन्न दह्ये ऽहमबलो ऽमुना । अपसारय मां तावद्दावाग्नेर्निकटादितः

bho mahāsattva yāvanna dahye 'hamabalo 'munā / apasāraya māṃ tāvaddāvāgnernikaṭāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यत्र तद्वचः श्रुत्वा दत्तदृष्टिर्ददर्श सः । आबद्धमण्डलं नागं नलो दावानलान्तिके

ityatra tadvacaḥ śrutvā dattadṛṣṭirdadarśa saḥ / ābaddhamaṇḍalaṃ nāgaṃ nalo dāvānalāntike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फणारत्नप्रभाजालजटिलं वनवह्निना । गृहीतम् इव तेनोग्रहेतिहस्तेन मूर्धनि

phaṇāratnaprabhājālajaṭilaṃ vanavahninā / gṛhītam iva tenograhetihastena mūrdhani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेत्य कृपयांसे तं कृत्वा नीत्वा च दूरतः । त्यक्तुमिच्छति यावत् स तावन्नागो ऽब्रवीत्स तम्

upetya kṛpayāṃse taṃ kṛtvā nītvā ca dūrataḥ / tyaktumicchati yāvat sa tāvannāgo 'bravītsa tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणयित्वा दशान्यानि पदानि नय मामितः । ततः स प्रययावेवं पदानि गणयन्नलः

gaṇayitvā daśānyāni padāni naya māmitaḥ / tataḥ sa prayayāvevaṃ padāni gaṇayannalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं द्वे त्रीणि चत्वारि पञ्च षट् सप्त शृण्वहे । अष्टौ नव दशेत्य् उक्तवन्तमुक्तिच्छलेन तम्

ekaṃ dve trīṇi catvāri pañca ṣaṭ sapta śṛṇvahe / aṣṭau nava daśety uktavantamukticchalena tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नलं स्कन्धस्थितो नागो ललाटान्ते ददंश सः । तेन हस्वभुजः कृष्णो विरूपः सो ऽभवन्नृपः

nalaṃ skandhasthito nāgo lalāṭānte dadaṃśa saḥ / tena hasvabhujaḥ kṛṣṇo virūpaḥ so 'bhavannṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽवतार्य स्कन्धात्तं स राजा पृष्टवान् अहिम् । को भवान् का कृता चेयं त्वया मे प्रत्युपक्रिया

tato 'vatārya skandhāttaṃ sa rājā pṛṣṭavān ahim / ko bhavān kā kṛtā ceyaṃ tvayā me pratyupakriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् नलवचः श्रुत्वा स नागः प्रत्युवाच तम् । राजन् कार्कोटनामानं नागराजम् अवेहि माम्

etan nalavacaḥ śrutvā sa nāgaḥ pratyuvāca tam / rājan kārkoṭanāmānaṃ nāgarājam avehi mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दंशो गुणाय च मया दत्तस् ते तच् च वेत्स्यसि । गूढवासे च वैरूप्यं महतां कार्यसिद्धये

daṃśo guṇāya ca mayā dattas te tac ca vetsyasi / gūḍhavāse ca vairūpyaṃ mahatāṃ kāryasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहाण चाग्निशौचाख्यमिदं वस्त्रयुगं मम । अनेन प्रावृतेनैव स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे

gṛhāṇa cāgniśaucākhyamidaṃ vastrayugaṃ mama / anena prāvṛtenaiva svaṃ rūpaṃ pratipatsyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा दत्ततद्वस्त्रयुगे कार्कोटके गते । नलस्तस्माद्वनाद्गत्वा क्रमेण प्राप कोशलान्

ity uktvā dattatadvastrayuge kārkoṭake gate / nalastasmādvanādgatvā krameṇa prāpa kośalān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशलाधिपतेस् तत्र ऋतुपर्णस्य भूपतेः । स ह्रस्वबाहुनामा सन्सूदत्वं शिश्रिये गृहे

kośalādhipates tatra ṛtuparṇasya bhūpateḥ / sa hrasvabāhunāmā sansūdatvaṃ śiśriye gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनानि च यत् तस्य चक्रे दिव्यरसानि सः । तेन प्रसिद्धिं प्रापात्र रथविज्ञानतस् तथा

bhojanāni ca yat tasya cakre divyarasāni saḥ / tena prasiddhiṃ prāpātra rathavijñānatas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रस्थे ह्रस्वबाह्वाख्ये नले तस्मिन् कदाचन । विदर्भराजचारेषु तेष्व् एको ऽत्र किलाययौ

tatrasthe hrasvabāhvākhye nale tasmin kadācana / vidarbharājacāreṣu teṣv eko 'tra kilāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वबाहुरितीहास्ति स्वविद्यारथविद्ययोः । नलतुल्यो नवः सूद इति चारो ऽत्र सो ऽशृणोत्

hrasvabāhuritīhāsti svavidyārathavidyayoḥ / nalatulyo navaḥ sūda iti cāro 'tra so 'śṛṇot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नलं संभाव्य तं बुद्ध्या चास्थाने नृपतेः स्थितम् । युक्त्या स तत्र गत्वैतां पपाठार्यां प्रभूदिताम्

nalaṃ saṃbhāvya taṃ buddhyā cāsthāne nṛpateḥ sthitam / yuktyā sa tatra gatvaitāṃ papāṭhāryāṃ prabhūditām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालां वने प्रसुप्तां नृशंस संत्यज्य कुमुदिनीकान्ताम् । प्राप्यैवाम्बरखण्डं चन्द्रादृश्यः क्व यातो ऽसि

bālāṃ vane prasuptāṃ nṛśaṃsa saṃtyajya kumudinīkāntām / prāpyaivāmbarakhaṇḍaṃ candrādṛśyaḥ kva yāto 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वोन्मत्तवाख्याभं तत्रस्था अवजज्ञिरे । सूदच्छद्मस्थितस्त्वत्र स नलः प्रत्युवाच तम्

tac chrutvonmattavākhyābhaṃ tatrasthā avajajñire / sūdacchadmasthitastvatra sa nalaḥ pratyuvāca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणो ऽम्बरैकदेशं चन्द्रः प्राप्यान्यमण्डलं प्रविशन् । कुमुदिन्या यददृश्यो जातस्तत्का नृशंसता तस्य

kṣīṇo 'mbaraikadeśaṃ candraḥ prāpyānyamaṇḍalaṃ praviśan / kumudinyā yadadṛśyo jātastatkā nṛśaṃsatā tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.