Śukranīti (as far as the page goes) 2

विविक्तदर्शनं चास्य रहस्येनं न शङ्कते। ज्ञायेत हृष्टवदनः श्रुत्वा तस्य च तत्कथाम्

viviktadarśanaṃ cāsya rahasyenaṃ na śaṅkate| jñāyeta hṛṣṭavadanaḥ śrutvā tasya ca tatkathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियाण्यपि चान्यानि तद्युक्तान्यभिमन्यते । उपायनञ्च गृह्णाति स्तोकसम्पादनैस्तथा । कथान्तरेषु स्मरति प्रहृष्टवदनस्तथा

apriyāṇyapi cānyāni tadyuktānyabhimanyate | upāyanañca gṛhṇāti stokasampādanaistathā | kathāntareṣu smarati prahṛṣṭavadanastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति रक्तस्य वै लक्ष्यं कर्त्तव्यं तस्य सेवनम्

iti raktasya vai lakṣyaṃ karttavyaṃ tasya sevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दत्तवस्त्रभूषादिचिह्न सन्धारयेत् सदा । न्यूनाधिक्यं स्वाधिकारकायें नित्यं निवेदयेत् । तदर्थां तत्कृतां वार्ता शृणुयाद्वापि कीर्त्तयेत्

taddattavastrabhūṣādicihna sandhārayet sadā | nyūnādhikyaṃ svādhikārakāyeṃ nityaṃ nivedayet | tadarthāṃ tatkṛtāṃ vārtā śṛṇuyādvāpi kīrttayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारसूचकदोषेण त्वन्यथा यद्वदेन्नृपः । शृणुयान्मौनमाश्रित्य तथ्यवन्नानुमोदयेत्

cārasūcakadoṣeṇa tvanyathā yadvadennṛpaḥ | śṛṇuyānmaunamāśritya tathyavannānumodayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपद्गतं सुभर्त्तारं कदापि न परित्यजेत्

āpadgataṃ subharttāraṃ kadāpi na parityajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकवारमप्यशितं यस्यान्नं ह्यादरेण च। तदिष्टं चिन्तयेन्नित्यं पालकस्याञ्जसा न किम् ?

ekavāramapyaśitaṃ yasyānnaṃ hyādareṇa ca| tadiṣṭaṃ cintayennityaṃ pālakasyāñjasā na kim ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रधानः प्रधानः स्यात् काले चात्यन्तसेवनात् । प्रधानोऽप्यप्रधानः स्यात् सेवालस्यादिना यतः

apradhānaḥ pradhānaḥ syāt kāle cātyantasevanāt | pradhāno'pyapradhānaḥ syāt sevālasyādinā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं संसेवनरतो भृत्यो राज्ञः प्रियो भवेत् । स्वस्वाधिकारकार्यं यद्वाक् कुर्य्यात् सुमना यतः

nityaṃ saṃsevanarato bhṛtyo rājñaḥ priyo bhavet | svasvādhikārakāryaṃ yadvāk kuryyāt sumanā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कुर्य्यात् सहसा कार्य्य नीचं राजापि नो दिशेत् । तत्कार्य्यकारकाभावे राज्ञः कार्यं सदैव हि

na kuryyāt sahasā kāryya nīcaṃ rājāpi no diśet | tatkāryyakārakābhāve rājñaḥ kāryaṃ sadaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काले यदुचितं कर्तुं नीचमप्युत्तमोऽर्हति । यस्मिन् प्रीतो भवेद्राजा तदनिष्टं न चिन्तयेत्

kāle yaducitaṃ kartuṃ nīcamapyuttamo'rhati | yasmin prīto bhavedrājā tadaniṣṭaṃ na cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दर्शयेत् स्वाधिकारगौरवन्तु कदाचन

na darśayet svādhikāragauravantu kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परं नाभ्यसूयुर्न भेदं प्राप्नुयुः कदा । राज्ञा चाधिकृताः सन्तो स्वस्वाधिकारगुप्तये

parasparaṃ nābhyasūyurna bhedaṃ prāpnuyuḥ kadā | rājñā cādhikṛtāḥ santo svasvādhikāraguptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारिगणो राजा सवृत्तौ यत्र तिष्ठतः । उभौ तत्र स्थिरा लक्ष्मीर्विपुला सम्मुखी भवेत्

adhikārigaṇo rājā savṛttau yatra tiṣṭhataḥ | ubhau tatra sthirā lakṣmīrvipulā sammukhī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्याधिकारवृत्तन्तु न ब्रूयाच्छ्रतमप्युत । राजा न श्रणुयादन्यमुखतस्तु कदाचन

anyādhikāravṛttantu na brūyācchratamapyuta | rājā na śraṇuyādanyamukhatastu kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बोधयन्ति च हितमहितं चाधिकारिणः। प्रच्छन्नवैरिणस्ते तु दास्यरूपमुपाश्रिताः

na bodhayanti ca hitamahitaṃ cādhikāriṇaḥ| pracchannavairiṇaste tu dāsyarūpamupāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिताहितं न शृणोति राजा मन्त्रिमुखाच्च यः । स दस्यू राजरूपेण प्रजानां धनहारकः

hitāhitaṃ na śṛṇoti rājā mantrimukhācca yaḥ | sa dasyū rājarūpeṇa prajānāṃ dhanahārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपृष्टव्यवहारा ये राजपुत्रैश्च मन्त्रिणः । विरुध्यन्ति च तैः साकं ते तु प्रच्छन्नतस्कराः

supṛṣṭavyavahārā ye rājaputraiśca mantriṇaḥ | virudhyanti ca taiḥ sākaṃ te tu pracchannataskarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाला हृह्यपि राजपुत्रा नावमान्यास्तु मन्त्रिभिः । सदा सुबहुवचनैः सम्बोध्यास्ते प्रयत्नतः

bālā hṛhyapi rājaputrā nāvamānyāstu mantribhiḥ | sadā subahuvacanaiḥ sambodhyāste prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असदाचरितं तेषां क्वचिद्राज्ञे न दर्शयेत् । स्त्रीपुत्रमोहो बलवान् न निन्दा श्रेयसे तयोः

asadācaritaṃ teṣāṃ kvacidrājñe na darśayet | strīputramoho balavān na nindā śreyase tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञोऽवश्यतरं कार्यं प्राणसंशयितञ्च यत् । आज्ञापयाग्रतश्चाहं करिष्ये तत्तु निश्चितम् । इति विज्ञाप्य द्राक् कर्तुं प्रयतेत स्वशक्तितः

rājño'vaśyataraṃ kāryaṃ prāṇasaṃśayitañca yat | ājñāpayāgrataścāhaṃ kariṣye tattu niścitam | iti vijñāpya drāk kartuṃ prayateta svaśaktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणानपि च सन्दद्यान्महत्कार्ये नृपाय च । भृत्यः कुटुम्बपुष्ट्यर्थं नान्यथा तु कदाचन

prāṇānapi ca sandadyānmahatkārye nṛpāya ca | bhṛtyaḥ kuṭumbapuṣṭyarthaṃ nānyathā tu kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्या धनहराः सर्वे युक्त्या प्राणहरो नृपः

bhṛtyā dhanaharāḥ sarve yuktyā prāṇaharo nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धादौ सुमहत्कायें भृत्या प्राणान् हरेन्नृपः। नान्यथा भृतिरूपेण भृत्यो राजधनं हरेत्

yuddhādau sumahatkāyeṃ bhṛtyā prāṇān harennṛpaḥ| nānyathā bhṛtirūpeṇa bhṛtyo rājadhanaṃ haret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा हरतस्तौ तु भवतश्च स्वनाशकौ

anyathā haratastau tu bhavataśca svanāśakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजानु युवराजस्तु मान्योऽमात्यादिकैः सदा । तन्यूनामात्यनवकं तन्न्यूनाधिकृतो गणः । मन्त्रितुल्यश्चायुतिको न्यूनः साहस्रिको मतः

rājānu yuvarājastu mānyo'mātyādikaiḥ sadā | tanyūnāmātyanavakaṃ tannyūnādhikṛto gaṇaḥ | mantritulyaścāyutiko nyūnaḥ sāhasriko mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न क्रीडयेद्राजसमं क्रीडिते तं विशेषयेत् । नावमान्या राजपत्नी कन्या हापि च मन्त्रिभिः

na krīḍayedrājasamaṃ krīḍite taṃ viśeṣayet | nāvamānyā rājapatnī kanyā hāpi ca mantribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसम्बन्धिनः पूज्याः सुहृदश्च यथार्हतः । नृपाहूतस्तुरं गच्छेत् त्यक्त्वा कार्य्यशतं महत्

rājasambandhinaḥ pūjyāḥ suhṛdaśca yathārhataḥ | nṛpāhūtasturaṃ gacchet tyaktvā kāryyaśataṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रायापि न वक्तव्यं राजकार्यं सुमन्त्रितम् । भृतिं विना राजद्रव्यमदत्तं नाभिलाषयेत्

mitrāyāpi na vaktavyaṃ rājakāryaṃ sumantritam | bhṛtiṃ vinā rājadravyamadattaṃ nābhilāṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाज्ञया विना नेच्छेत् कार्य्यमाध्यस्थिक्रीं भृतिम् । न निहन्याद् द्रव्यलोभात् सत्कार्यं यस्य कस्यचित्

rājājñayā vinā necchet kāryyamādhyasthikrīṃ bhṛtim | na nihanyād dravyalobhāt satkāryaṃ yasya kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्त्रीपुत्रधनप्राणैः काले संरक्षयेन्नृपम् । उत्कोचं नैव गृह्णीयान्नान्यथा बोधयेन्नृपम्

svastrīputradhanaprāṇaiḥ kāle saṃrakṣayennṛpam | utkocaṃ naiva gṛhṇīyānnānyathā bodhayennṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा दण्डकं भूपं नित्यं प्रबलदण्डकम् । निगृह्य बोधयेत् सम्यगेकान्ते राज्यगुप्तये

anyathā daṇḍakaṃ bhūpaṃ nityaṃ prabaladaṇḍakam | nigṛhya bodhayet samyagekānte rājyaguptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं राज्ञश्चाहितं यल्लोकानां तन्न कारयेत् । नवीनकरशुल्काद्यैलोंक उद्विजते ततः

hitaṃ rājñaścāhitaṃ yallokānāṃ tanna kārayet | navīnakaraśulkādyailoṃka udvijate tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणनीतिबलद्वेषी कुलभूतोऽप्यधार्मिकः । नृपो यदि भवेत् तन्तु त्यजेद्राष्ट्रविनाशकम्

guṇanītibaladveṣī kulabhūto'pyadhārmikaḥ | nṛpo yadi bhavet tantu tyajedrāṣṭravināśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पदे तस्य कुलजं गुणयुक्तं पुरोहितः । प्रकृत्यनुमतिं कृत्वा स्थापयेद्राज्यगुप्तये

tatpade tasya kulajaṃ guṇayuktaṃ purohitaḥ | prakṛtyanumatiṃ kṛtvā sthāpayedrājyaguptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सास्त्रो दूरं नृपात् तिष्ठेदस्त्रपाताद् बहिः सदा। सशस्त्रो दशहस्तन्तु यथादिष्टं नृपप्रियाः

sāstro dūraṃ nṛpāt tiṣṭhedastrapātād bahiḥ sadā| saśastro daśahastantu yathādiṣṭaṃ nṛpapriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चहस्तं वसेयुर्वै मन्त्रिणो लेखकाः सदा। सेनपैस्तु विना नैव सशस्त्रास्त्रो विशेत् सभाम्

pañcahastaṃ vaseyurvai mantriṇo lekhakāḥ sadā| senapaistu vinā naiva saśastrāstro viśet sabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोहितः श्रेष्ठतरः श्रेष्ठः सेनापतिः स्मृतः । समः सुहच्च सम्बन्धी ह्युत्तमा मन्त्रिणः स्मृताः

purohitaḥ śreṣṭhataraḥ śreṣṭhaḥ senāpatiḥ smṛtaḥ | samaḥ suhacca sambandhī hyuttamā mantriṇaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारिगणो मध्योऽधमौ दर्शकलेखकौ । ज्ञेयोऽधमतमौ भृत्यः परिचारगणः सदा । परिचारगणान्न्यूनो विज्ञेयो नीचसाधकः

adhikārigaṇo madhyo'dhamau darśakalekhakau | jñeyo'dhamatamau bhṛtyaḥ paricāragaṇaḥ sadā | paricāragaṇānnyūno vijñeyo nīcasādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोगमनमुत्यानं स्वासने सन्निवेशनम् । कुर्य्यात् स कुशलप्रश्नं क्रमात् सुस्मितदर्शनम्

purogamanamutyānaṃ svāsane sanniveśanam | kuryyāt sa kuśalapraśnaṃ kramāt susmitadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजापुरोहितादीनां त्वन्येषां स्नेहदर्शनम् । अधिकारिगणादीनां सभास्थश्च निरालसः

rājāpurohitādīnāṃ tvanyeṣāṃ snehadarśanam | adhikārigaṇādīnāṃ sabhāsthaśca nirālasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यावत्सु शरच्चन्द्रो निदाघाकों द्विषत्सु च। प्रजासु च वसन्तार्क इव स्यात् त्रिविधो नृपः

vidyāvatsu śaraccandro nidāghākoṃ dviṣatsu ca| prajāsu ca vasantārka iva syāt trividho nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ब्राह्मणभिन्नेषु मृदुत्वं धारयेन्नृपः । परिभवन्ति तं नीचा यथा हस्तिपका गजम्

yadi brāhmaṇabhinneṣu mṛdutvaṃ dhārayennṛpaḥ | paribhavanti taṃ nīcā yathā hastipakā gajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्याद्यौर्यन्न कर्त्तव्याः परिहासाश्च क्रीडनम्। अपमानास्पदे ते तु राज्ञो नित्यं भयावहे

bhṛtyādyauryanna karttavyāḥ parihāsāśca krīḍanam| apamānāspade te tu rājño nityaṃ bhayāvahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् पृथग् व्यापयन्ति स्वार्थसिद्धयै नृपाय ते। स्वाकार्य्य गुणवत् कृत्वा सर्वे स्वार्थपरा यतः

pṛthak pṛthag vyāpayanti svārthasiddhayai nṛpāya te| svākāryya guṇavat kṛtvā sarve svārthaparā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पन्तेऽवमन्यन्ति लङ्घयन्ति च तद्वचः । राजभोज्यानि भुञ्जन्ति न तिष्ठन्ति स्वके पदे

vikalpante'vamanyanti laṅghayanti ca tadvacaḥ | rājabhojyāni bhuñjanti na tiṣṭhanti svake pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्त्रंसयन्ति तन्मन्त्रं विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् । भवन्ति नृपवेशा हि वञ्चयन्ति नृपं सदा

vistraṃsayanti tanmantraṃ vivṛṇvanti ca duṣkṛtam | bhavanti nṛpaveśā hi vañcayanti nṛpaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् स्त्रियं सज्जयन्ति स्म राज्ञि कुद्धे हसन्ति च। व्याहरन्ति च निर्लज्जा हेलयन्ति नृपं क्षणात्

tat striyaṃ sajjayanti sma rājñi kuddhe hasanti ca| vyāharanti ca nirlajjā helayanti nṛpaṃ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आज्ञामुल्लङ्घयन्ति स्म न भयं यान्त्यकर्म्मणि। एते दोषाः परीहासक्षमाक्रीडोद्भवा नृपे

ājñāmullaṅghayanti sma na bhayaṃ yāntyakarmmaṇi| ete doṣāḥ parīhāsakṣamākrīḍodbhavā nṛpe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कार्यं भृतकः कुर्य्यान्नृपलेखाद्विना क्वचित् । नाज्ञापयेल्लेखनेन विनाल्पं वा महन्नृपः

na kāryaṃ bhṛtakaḥ kuryyānnṛpalekhādvinā kvacit | nājñāpayellekhanena vinālpaṃ vā mahannṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वाल्लेख्यं निर्णायकं परम्। अलेख्यमाज्ञापयति हह्यलेख्यं यत् करोति यः । राजकृत्यमुभौ चौरौ तौ भृत्यनृपती सदा

bhrānteḥ puruṣadharmatvāllekhyaṃ nirṇāyakaṃ param| alekhyamājñāpayati hahyalekhyaṃ yat karoti yaḥ | rājakṛtyamubhau caurau tau bhṛtyanṛpatī sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपसञ्चिह्नितं लेख्यं नृपस्तन्न नृपो नृपः

nṛpasañcihnitaṃ lekhyaṃ nṛpastanna nṛpo nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रलिखितं राज्ञा लेख्यं तच्चोत्तमोत्तमम् । उत्तमं राजलिखितं मध्यं मन्यादिभिः कृतम् । पौरलेख्यं कनिष्ठं स्यात् सर्वं संसाधनक्षमम्

samudralikhitaṃ rājñā lekhyaṃ taccottamottamam | uttamaṃ rājalikhitaṃ madhyaṃ manyādibhiḥ kṛtam | pauralekhyaṃ kaniṣṭhaṃ syāt sarvaṃ saṃsādhanakṣamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् यस्मिन् हि कृत्ये तु राज्ञा योऽधिकृतो नरः । सामात्ययुवराजादिर्यथानुक्रमतश्च सः

yasmin yasmin hi kṛtye tu rājñā yo'dhikṛto naraḥ | sāmātyayuvarājādiryathānukramataśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैनिकं मासिकं वृत्तं वार्षिकं बहुवार्षिकम् । तत्कार्य्यजातलेख्यन्तु राज्ञे सम्य‌ङ्निवेदयेत्

dainikaṃ māsikaṃ vṛttaṃ vārṣikaṃ bahuvārṣikam | tatkāryyajātalekhyantu rājñe samya‌ṅnivedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाद्यङ्कितलेख्यस्य धारयेत् स्मृतिपत्रकम् । कालेऽतीते विस्मृतिर्वा भ्रान्तिः सञ्जायते नृणाम्

rājādyaṅkitalekhyasya dhārayet smṛtipatrakam | kāle'tīte vismṛtirvā bhrāntiḥ sañjāyate nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूतस्य स्मृत्यर्थं लिखितं निर्मितं पुरा। यत्नाच्च ब्रह्मणा वाचां वर्णस्वरविचिह्नितम्

anubhūtasya smṛtyarthaṃ likhitaṃ nirmitaṃ purā| yatnācca brahmaṇā vācāṃ varṇasvaravicihnitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तलेख्यं तथा चायव्ययलेख्यमिति द्विधा । व्यवहारक्रियाभेदादुभयं बहुतां गतम्

vṛttalekhyaṃ tathā cāyavyayalekhyamiti dvidhā | vyavahārakriyābhedādubhayaṃ bahutāṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोपन्यस्तसाध्यार्थसंयुक्तं सोत्तरक्रियम् । सावधारणकञ्चैव जयपत्रकमुच्यते

yathopanyastasādhyārthasaṃyuktaṃ sottarakriyam | sāvadhāraṇakañcaiva jayapatrakamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामन्तेष्वथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु यत् । कार्य्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते

sāmanteṣvatha bhṛtyeṣu rāṣṭrapālādikeṣu yat | kāryyamādiśyate yena tadājñāpatramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋत्विक् पुराहिताचार्य्यमन्येष्वभ्यर्चितेषु च। कार्यं निवेद्यते येन पत्रं प्रज्ञापनाय तत्

ṛtvik purāhitācāryyamanyeṣvabhyarciteṣu ca| kāryaṃ nivedyate yena patraṃ prajñāpanāya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे शृणुत कर्त्तव्यमाज्ञया मम निश्चितम् । स्वहस्तकालसम्पन्नं शासनं पत्रमेव तत्

sarve śṛṇuta karttavyamājñayā mama niścitam | svahastakālasampannaṃ śāsanaṃ patrameva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशाधिकं यस्य राजा लिखितेन प्रयच्छति। सेवाशौर्य्यादिभिस्तुष्टः प्रसादलिखितं हि तत्

deśādhikaṃ yasya rājā likhitena prayacchati| sevāśauryyādibhistuṣṭaḥ prasādalikhitaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगपत्रन्तु करदीकृतं चोपायनीकृतम् । पुरुषावधिकं तत्तु कालावधिकमेव वा

bhogapatrantu karadīkṛtaṃ copāyanīkṛtam | puruṣāvadhikaṃ tattu kālāvadhikameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभक्ता ये च भ्रात्राद्याः स्वरुच्या तु परस्परम् । विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तदुच्यते

vibhaktā ye ca bhrātrādyāḥ svarucyā tu parasparam | vibhāgapatraṃ kurvanti bhāgalekhyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहभूम्यादिकं दत्त्वा पत्रं कुर्य्यात् प्रकाशकम् । अनुच्छेद्यमनाहार्य्यं दानलेख्यं तदुच्यते

gṛhabhūmyādikaṃ dattvā patraṃ kuryyāt prakāśakam | anucchedyamanāhāryyaṃ dānalekhyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्यप्रमाणयुक् । पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते

gṛhakṣetrādikaṃ krītvā tulyamūlyapramāṇayuk | patraṃ kārayate yattu krayalekhyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्गमस्थावरं बन्धं कृत्वा लेख्यं करोति यत् । गोप्यभोग्यक्रियायुक्तं सादिलेख्यं तदुच्यते

jaṅgamasthāvaraṃ bandhaṃ kṛtvā lekhyaṃ karoti yat | gopyabhogyakriyāyuktaṃ sādilekhyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामो देशश्च यत् कुर्य्यात् सत्यलेख्यं परस्परम् । राजाविरोधिधर्मार्थं संवित्पत्रं तदुच्यते

grāmo deśaśca yat kuryyāt satyalekhyaṃ parasparam | rājāvirodhidharmārthaṃ saṃvitpatraṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धयै धनं गृहीत्वा तु कृतं वा कारितञ्च यत्। सुसाक्षिमच्च तत् प्रोक्तमृणलेख्यं मनीषिभिः

vṛddhayai dhanaṃ gṛhītvā tu kṛtaṃ vā kāritañca yat| susākṣimacca tat proktamṛṇalekhyaṃ manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते बुधैः । दत्तं लेख्यं साक्षिमद्यच्छुद्धिपत्रं तदुच्यते

abhiśāpe samuttīrṇe prāyaścitte kṛte budhaiḥ | dattaṃ lekhyaṃ sākṣimadyacchuddhipatraṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेलयित्वा स्वधनांशान् व्यवहाराय साधकाः । कुर्वन्ति लेख्यपत्रं यत् तच्च सामयिकं स्मृतम्

melayitvā svadhanāṃśān vyavahārāya sādhakāḥ | kurvanti lekhyapatraṃ yat tacca sāmayikaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभ्याधिकारिप्रकृतिसभासद्भिर्न यः कृतः । तत्पत्रं वादिमान्यं चेज्ज्ञेयं सम्मतिसंज्ञकम्

sabhyādhikāriprakṛtisabhāsadbhirna yaḥ kṛtaḥ | tatpatraṃ vādimānyaṃ cejjñeyaṃ sammatisaṃjñakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकीयवृत्तज्ञानार्थं लिख्यते यत् परस्परम् । श्रीमङ्गलपदाढ्यं वा सपूर्वोत्तरपक्षकम्

svakīyavṛttajñānārthaṃ likhyate yat parasparam | śrīmaṅgalapadāḍhyaṃ vā sapūrvottarapakṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असन्दिग्धमगूढार्थं स्पष्टाक्षरपदं सदा । अन्यव्यावर्त्तकस्वात्मपरपित्रादिनामयुक्

asandigdhamagūḍhārthaṃ spaṣṭākṣarapadaṃ sadā | anyavyāvarttakasvātmaparapitrādināmayuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकद्विबहुवचनैर्यथार्हस्तुतिसंयुतम् । समामासतदर्द्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम्

ekadvibahuvacanairyathārhastutisaṃyutam | samāmāsatadarddhāharnāmajātyādicihnitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्य्यबोधि सुसम्बन्धं नत्याशीर्वादपूर्वकम् । स्वाम्यसेवकसेव्यार्थं क्षेमपत्रं तु तत् स्मृतम्

kāryyabodhi susambandhaṃ natyāśīrvādapūrvakam | svāmyasevakasevyārthaṃ kṣemapatraṃ tu tat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिरेव गुणैर्युक्तं स्वाधर्षकविबोधकम् । भाषापत्रं तु तज्ज्ञेयमथवा वेदनार्थकम्

ebhireva guṇairyuktaṃ svādharṣakavibodhakam | bhāṣāpatraṃ tu tajjñeyamathavā vedanārthakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदर्शितं वृत्तलेख्यं समासाल्लक्षणान्वितम् । समासात् कथ्यते चान्यच्छेषायव्ययबोधकम्

pradarśitaṃ vṛttalekhyaṃ samāsāllakṣaṇānvitam | samāsāt kathyate cānyaccheṣāyavyayabodhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याप्यव्यापकभेदैश्च मूल्यमानादिभिः पृथक् । विशिष्टसंज्ञितैस्तद्धि यथार्थैर्बहुभेदयुक्

vyāpyavyāpakabhedaiśca mūlyamānādibhiḥ pṛthak | viśiṣṭasaṃjñitaistaddhi yathārthairbahubhedayuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सरे वत्सरे वापि मासि मासि दिने दिने । हिरण्यपशुधान्यादि स्वाधीनं त्वायसंज्ञकम् । पराधीनं कृतं यत्तु व्ययसंज्ञं धनं च तत्

vatsare vatsare vāpi māsi māsi dine dine | hiraṇyapaśudhānyādi svādhīnaṃ tvāyasaṃjñakam | parādhīnaṃ kṛtaṃ yattu vyayasaṃjñaṃ dhanaṃ ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साद्यस्कश्चैव प्राचीन आयः सञ्चितसंज्ञकः । व्ययो द्विधा चोपभुक्तस्तथा विनिमयात्मकः

sādyaskaścaiva prācīna āyaḥ sañcitasaṃjñakaḥ | vyayo dvidhā copabhuktastathā vinimayātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चितान्यस्वामिकं चानिश्चितस्वामिकं तथा। स्वस्वत्वनिश्चितं चेति त्रिविधं सञ्चितं मतम्

niścitānyasvāmikaṃ cāniścitasvāmikaṃ tathā| svasvatvaniścitaṃ ceti trividhaṃ sañcitaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चितान्यस्वामिकं यद्धनं तु त्रिविधं हि तत्। औपनिध्यं याचितकमौत्तमर्णिकमेव च

niścitānyasvāmikaṃ yaddhanaṃ tu trividhaṃ hi tat| aupanidhyaṃ yācitakamauttamarṇikameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रम्भान्निहितं सद्भिर्यदौपनिधिकं हि तत् । अवृद्धिकं गृहीतान्यालङ्कारादि च याचितम्

viśrambhānnihitaṃ sadbhiryadaupanidhikaṃ hi tat | avṛddhikaṃ gṛhītānyālaṅkārādi ca yācitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवृद्धिकं गृहीतं यदृणं तच्चौत्तमर्णिकम् । निध्यादिकं च मार्गादौ प्राप्तमज्ञातस्वामिकम्

savṛddhikaṃ gṛhītaṃ yadṛṇaṃ taccauttamarṇikam | nidhyādikaṃ ca mārgādau prāptamajñātasvāmikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहजिकं चाधिकं च द्विधा स्वस्वविनिश्वितम्

sāhajikaṃ cādhikaṃ ca dvidhā svasvaviniśvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पद्यते यो नियतो दिने मासि च वत्सरे। आयः साहजिकः सैव दायाद्यश्च स्ववृत्तितः

utpadyate yo niyato dine māsi ca vatsare| āyaḥ sāhajikaḥ saiva dāyādyaśca svavṛttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दायः परिग्रहो यत्तु प्रकृष्टं तत् स्वभावजम् । मौल्याधिक्यं कुसीदञ्च गृहीतं याजनादिभिः

dāyaḥ parigraho yattu prakṛṣṭaṃ tat svabhāvajam | maulyādhikyaṃ kusīdañca gṛhītaṃ yājanādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारितोष्यं भृतिप्राप्तं विजिताद्यं धनञ्च यत् । स्वस्वत्वेऽधिकसंज्ञं तदन्यत् साहजिकं स्मृतम्

pāritoṣyaṃ bhṛtiprāptaṃ vijitādyaṃ dhanañca yat | svasvatve'dhikasaṃjñaṃ tadanyat sāhajikaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववत्सरशेषञ्च वर्तमानाब्दसम्भवम् । स्वाधीनं सञ्चितं द्वेधा धनं सर्वं प्रकीर्त्तितम्

pūrvavatsaraśeṣañca vartamānābdasambhavam | svādhīnaṃ sañcitaṃ dvedhā dhanaṃ sarvaṃ prakīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेधाधिकं साहजिकं पार्थिवेतरभेदतः । भूमिभागसमुद्भूत आयः पार्थिव उच्यते

dvedhādhikaṃ sāhajikaṃ pārthivetarabhedataḥ | bhūmibhāgasamudbhūta āyaḥ pārthiva ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स देवकृत्रिमजलैर्देशग्रामपुरैः पृथक् । बहुमध्यात्पफलतो भिद्यते भूविभागतः

sa devakṛtrimajalairdeśagrāmapuraiḥ pṛthak | bahumadhyātpaphalato bhidyate bhūvibhāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुल्कदण्डाकरकरभाटकोपायनादिभिः । इतरः कीर्त्तितस्तज्ज्ञैरायो लेखविशारदैः

śulkadaṇḍākarakarabhāṭakopāyanādibhiḥ | itaraḥ kīrttitastajjñairāyo lekhaviśāradaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्निमित्ततो भवेदायो व्ययस्तन्नामपूर्वकः । व्ययश्चैवं समुद्दिष्टो व्याप्यव्यापकसंयुतः

yannimittato bhavedāyo vyayastannāmapūrvakaḥ | vyayaścaivaṃ samuddiṣṭo vyāpyavyāpakasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरावर्त्तकः स्वत्वनिवर्त्तक इति द्विधा। व्ययो यन्निध्युपनिधीकृतो विनिमयीकृतः । सकुसीदाकुसीदाधमर्णिकश्चावृतः स्मृतः

punarāvarttakaḥ svatvanivarttaka iti dvidhā| vyayo yannidhyupanidhīkṛto vinimayīkṛtaḥ | sakusīdākusīdādhamarṇikaścāvṛtaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निधिर्भूमौ विनिहितोऽन्यस्मिन्नुपनिधिः स्थितः । दत्तमूल्यादिसम्प्राप्तः सैव विनिमयीकृतः

nidhirbhūmau vinihito'nyasminnupanidhiḥ sthitaḥ | dattamūlyādisamprāptaḥ saiva vinimayīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धावृद्धया च यो दत्तः स वै स्यादाधमर्णिकः । सवृद्धिकमृर्ण दत्तमकुसीदं तु याचितम्

vṛddhāvṛddhayā ca yo dattaḥ sa vai syādādhamarṇikaḥ | savṛddhikamṛrṇa dattamakusīdaṃ tu yācitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वत्वनिर्वर्त्तको द्वेधा त्वैहिकः पारलौकिकः

svatvanirvarttako dvedhā tvaihikaḥ pāralaukikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिदानं पारितोष्यं वेतनं भोग्यमैहिकः । चतुर्विधस्तथा पारलौकिकोऽनन्तभेदभाक्

pratidānaṃ pāritoṣyaṃ vetanaṃ bhogyamaihikaḥ | caturvidhastathā pāralaukiko'nantabhedabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषं संयोजयेन्नित्यं पुनरावर्त्तको व्ययः । मूल्यत्वेन च यद् दत्तं प्रतिदानं स्मृतं हि तत्

śeṣaṃ saṃyojayennityaṃ punarāvarttako vyayaḥ | mūlyatvena ca yad dattaṃ pratidānaṃ smṛtaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेवाशौर्य्यादिसन्तुष्टैर्दत्तं तत् पारितोषिकम् । भृतिरूपेण सन्दत्तं वेतनं तत् प्रकीर्त्तितम्

sevāśauryyādisantuṣṭairdattaṃ tat pāritoṣikam | bhṛtirūpeṇa sandattaṃ vetanaṃ tat prakīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यवस्त्रगृहारामगोगजादिरथार्थकम् । विद्याराज्याद्यर्जनार्थं धनाद्यर्थं तथैव च । व्ययीकृतं रक्षणार्थमुपभोग्यं तदुच्यते

dhānyavastragṛhārāmagogajādirathārthakam | vidyārājyādyarjanārthaṃ dhanādyarthaṃ tathaiva ca | vyayīkṛtaṃ rakṣaṇārthamupabhogyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णरत्नरजतनिष्कशालास्तथैव च। रथाश्वगोगजोष्ट्राजावीनशालाः पृथक् पृथक्

suvarṇaratnarajataniṣkaśālāstathaiva ca| rathāśvagogajoṣṭrājāvīnaśālāḥ pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाद्यशखास्ववस्त्राणां धान्यसम्भारयोस्तथा । मन्त्रिशिल्पनाट्यवैद्यमृगाणां पाकपक्षिणाम् । शाला भोग्ये निविष्टास्तु तद्व्ययो भोग्य उच्यते

vādyaśakhāsvavastrāṇāṃ dhānyasambhārayostathā | mantriśilpanāṭyavaidyamṛgāṇāṃ pākapakṣiṇām | śālā bhogye niviṣṭāstu tadvyayo bhogya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपहोमार्चनैर्दानैश्चतुर्धा पारलौकिकः । पुनर्याती निवृत्तश्च विशेषायव्ययौ च तौ। आवर्त्तको निवर्ती च व्ययायौ तु पृथग् द्विया

japahomārcanairdānaiścaturdhā pāralaukikaḥ | punaryātī nivṛttaśca viśeṣāyavyayau ca tau| āvarttako nivartī ca vyayāyau tu pṛthag dviyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवर्त्तकविहीनौ तु व्ययायौ लेखको लिखेत्

āvarttakavihīnau tu vyayāyau lekhako likhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रयाधमर्णघटनान्यस्थलाप्तो विवर्त्तकः । द्रव्यं लिखित्वा दद्यात्तु गृहीत्वा विलिखेत् स्वयम्

krayādhamarṇaghaṭanānyasthalāpto vivarttakaḥ | dravyaṃ likhitvā dadyāttu gṛhītvā vilikhet svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीयते वर्द्धते नैवमायव्ययविलेखकः

hīyate varddhate naivamāyavyayavilekhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुप्रमाणसम्बन्धकार्य्याङ्गव्याप्यव्यापकैः । आयाश्व बहुधा भिन्ना व्ययाः शेषं पृथक् पृथक् । मानेन संख्यया चैवोन्मानेन परिमाणकैः

hetupramāṇasambandhakāryyāṅgavyāpyavyāpakaiḥ | āyāśva bahudhā bhinnā vyayāḥ śeṣaṃ pṛthak pṛthak | mānena saṃkhyayā caivonmānena parimāṇakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित् संख्या क्वचिन्भानमुन्मानं परिमाणकम् । समाहारः क्वचिच्चेष्टो व्यवहाराय तद्विदाम्

kvacit saṃkhyā kvacinbhānamunmānaṃ parimāṇakam | samāhāraḥ kvacicceṣṭo vyavahārāya tadvidām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गलाद्यं स्मृतं मानमुन्मानं तु तुला स्मृता । परिमाणं पात्रमानं संख्यैकद्वादिसंज्ञिका

aṅgalādyaṃ smṛtaṃ mānamunmānaṃ tu tulā smṛtā | parimāṇaṃ pātramānaṃ saṃkhyaikadvādisaṃjñikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यादृम् व्यवहारस्तत्र तादृक् प्रकल्पयेत्

yatra yādṛm vyavahārastatra tādṛk prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजतस्वर्णताप्रादि व्यवहारार्थमुद्रितम् । व्यवहार्य्य वराटाद्यं रत्नान्तं द्रव्यमीरितम् । सपशुधान्यवस्त्रादितृणान्तं धनसंज्ञिकम्

rajatasvarṇatāprādi vyavahārārthamudritam | vyavahāryya varāṭādyaṃ ratnāntaṃ dravyamīritam | sapaśudhānyavastrāditṛṇāntaṃ dhanasaṃjñikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारे चाधिकृतं स्वर्णाद्यं मूल्यतामियात्

vyavahāre cādhikṛtaṃ svarṇādyaṃ mūlyatāmiyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणादिसमायोगात् पदार्थस्तु भवेद्भुवि । येन व्ययेन संसिद्धस्तद्व्ययस्तस्य मूल्यकम्

kāraṇādisamāyogāt padārthastu bhavedbhuvi | yena vyayena saṃsiddhastadvyayastasya mūlyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुलभासुलभत्वाच्वागुणत्वगुणसंश्रयैः । यथाकामात् पदार्थानामधं हीनाधिकं भवेत्

sulabhāsulabhatvācvāguṇatvaguṇasaṃśrayaiḥ | yathākāmāt padārthānāmadhaṃ hīnādhikaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हीनं मणिधातूनां क्वचिन्मूल्यं प्रकल्पयेत्। मूल्यहानिस्तु चैतेषां राजदौष्ट्वेन जायते

na hīnaṃ maṇidhātūnāṃ kvacinmūlyaṃ prakalpayet| mūlyahānistu caiteṣāṃ rājadauṣṭvena jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्धे चतुर्भागभूतपत्रे तिर्य्यग्गतावलिः । त्र्यंशगाभ्यन्तरगता चार्द्धगा पादगापि वा। कार्य्या व्यापकव्याप्यानां लेखने पदसंज्ञिका

dīrdhe caturbhāgabhūtapatre tiryyaggatāvaliḥ | tryaṃśagābhyantaragatā cārddhagā pādagāpi vā| kāryyā vyāpakavyāpyānāṃ lekhane padasaṃjñikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेष्ठाभ्यन्तरगा तासु वामतः त्र्यंशगाप्यनु । दक्षत्र्यंशगता चानु ह्यर्द्धगा पादगा ततः

śreṣṭhābhyantaragā tāsu vāmataḥ tryaṃśagāpyanu | dakṣatryaṃśagatā cānu hyarddhagā pādagā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.