Śukranīti (as far as the page goes) 4.2

अथ कोशप्रकरणं ब्रुवे मिश्रे द्वितीयकम् । एकार्थसमुदायो यः स कोशः स्यात् पृथक् पृथक्

atha kośaprakaraṇaṃ bruve miśre dvitīyakam | ekārthasamudāyo yaḥ sa kośaḥ syāt pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन केन प्रकारेण धनं सञ्चिनुयात् नृपः । तेन संरक्षयेद्राष्ट्रं बलं यज्ञादिकाः क्रियाः

yena kena prakāreṇa dhanaṃ sañcinuyāt nṛpaḥ | tena saṃrakṣayedrāṣṭraṃ balaṃ yajñādikāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलप्रजारक्षणार्थं यज्ञार्थं कोशसङ्ग्रहः । परत्रेह च सुखदो नृपस्यान्यश्च दुःखदः

balaprajārakṣaṇārthaṃ yajñārthaṃ kośasaṅgrahaḥ | paratreha ca sukhado nṛpasyānyaśca duḥkhadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीपुत्रार्थं कृतो यश्च स्वोपभोगाय केवलम् । नरकायैव स ज्ञेयो न परत्र सुखप्रदः

strīputrārthaṃ kṛto yaśca svopabhogāya kevalam | narakāyaiva sa jñeyo na paratra sukhapradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यायेनार्जितो यस्माद् येन तत् पापभाक् च सः । सुपात्रतो गृहीतं यद् दत्तं वा वर्द्धते च तत्

anyāyenārjito yasmād yena tat pāpabhāk ca saḥ | supātrato gṛhītaṃ yad dattaṃ vā varddhate ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वागमी सद्व्ययी पात्रमपात्रं विपरीतकम् । अपात्रस्य हरेत् सर्वं धनं राजा न दोषभाक्

svāgamī sadvyayī pātramapātraṃ viparītakam | apātrasya haret sarvaṃ dhanaṃ rājā na doṣabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधर्मशीलात् नृपतिः सर्वशः संहरेद्धनम् । छलाद् बलाद् दस्युवृत्त्या परराष्ट्राद्धरेत् तथा

adharmaśīlāt nṛpatiḥ sarvaśaḥ saṃhareddhanam | chalād balād dasyuvṛttyā pararāṣṭrāddharet tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा नीतिबलं स्वीयप्रजापीडनतो धनम् । सञ्चितं येन तत्तस्य सराज्यं शत्रुसाद्भवेत्

tyaktvā nītibalaṃ svīyaprajāpīḍanato dhanam | sañcitaṃ yena tattasya sarājyaṃ śatrusādbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डभूभागशुल्कानामाधिक्यात् कोशवर्द्धनम् । अनापदि न कुर्वीत तीर्थदेवकरग्रहात्

daṇḍabhūbhāgaśulkānāmādhikyāt kośavarddhanam | anāpadi na kurvīta tīrthadevakaragrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा शत्रुविनाशार्थं बलसंरक्षणोद्यतः । विशिष्टदण्डशुल्कादि धनं लोकात् तदा हरेत्

yadā śatruvināśārthaṃ balasaṃrakṣaṇodyataḥ | viśiṣṭadaṇḍaśulkādi dhanaṃ lokāt tadā haret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनिकेभ्यो भृतिं दत्त्वा स्वापत्तौ तद्धनं हरेत् । राजा स्वापत्समुत्तीर्णस्तत् स्वं दद्यात् सवृद्धिकम्

dhanikebhyo bhṛtiṃ dattvā svāpattau taddhanaṃ haret | rājā svāpatsamuttīrṇastat svaṃ dadyāt savṛddhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजान्यथा हीयते च राज्यं कोशो नृपस्तथा । हीनाः प्रबलदण्डेन सुरथाद्या नृपा यतः

prajānyathā hīyate ca rājyaṃ kośo nṛpastathā | hīnāḥ prabaladaṇḍena surathādyā nṛpā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डभूभागशुल्कैस्तु विना कोशाद् बलस्य च । संरक्षणं भवेत् सम्यग् यावद्विशतिवत्सरम् । तथा कोणस्तु सन्धार्य्यः स्वप्रजारक्षणक्षमः

daṇḍabhūbhāgaśulkaistu vinā kośād balasya ca | saṃrakṣaṇaṃ bhavet samyag yāvadviśativatsaram | tathā koṇastu sandhāryyaḥ svaprajārakṣaṇakṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलमूलो भवेत् कोशः कोशमूलं बलं स्मृतम् । बलसंरक्षणात् कोशराष्ट्रवृद्धिररिक्षयः

balamūlo bhavet kośaḥ kośamūlaṃ balaṃ smṛtam | balasaṃrakṣaṇāt kośarāṣṭravṛddhirarikṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते तत् त्रयं स्वर्गः प्रजासंरक्षणेन वै

jāyate tat trayaṃ svargaḥ prajāsaṃrakṣaṇena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञार्थं द्रव्यमुत्पन्नं यज्ञः स्वर्गसुखायुषे । अर्य्यभावो बलं कोशो राष्ट्रवृद्धयै त्रयं त्विदम्

yajñārthaṃ dravyamutpannaṃ yajñaḥ svargasukhāyuṣe | aryyabhāvo balaṃ kośo rāṣṭravṛddhayai trayaṃ tvidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वृद्धिर्नीतिनैपुण्यात् क्षमाशीलनृपस्य च । जायतेऽतो यतेतैव यावत् बुद्धिबलोदयम्

tad vṛddhirnītinaipuṇyāt kṣamāśīlanṛpasya ca | jāyate'to yatetaiva yāvat buddhibalodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालाकारस्य वृत्त्यैव स्वप्रजारक्षणेन च । शत्रुं हि करदीकृत्य तद्धनैः कोशवर्द्धनम्

mālākārasya vṛttyaiva svaprajārakṣaṇena ca | śatruṃ hi karadīkṛtya taddhanaiḥ kośavarddhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोति स नृपश्रेष्ठो मध्यमो वैश्यवृत्तितः । अधमः सेवया दण्डतीर्थदेवकरग्रहैः

karoti sa nṛpaśreṣṭho madhyamo vaiśyavṛttitaḥ | adhamaḥ sevayā daṇḍatīrthadevakaragrahaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजा हीनधना रक्ष्या भृत्या मध्यधनाः सदा । यथाधिकृत् प्रतिभुवोऽधिकद्रव्यास्तथोत्तमाः

prajā hīnadhanā rakṣyā bhṛtyā madhyadhanāḥ sadā | yathādhikṛt pratibhuvo'dhikadravyāstathottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनिकाश्चोत्तमधना न हीना नाधिका नृपैः

dhanikāścottamadhanā na hīnā nādhikā nṛpaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाब्दप्रपूरं यद्धनं तन्नीचसंज्ञकम् । पर्याप्तं षोडशाब्दानां मध्यमं तद्धनं स्मृतम् । त्रिंशदब्दप्रपूरं यत् कुटुम्बस्योत्तमं धनम्

dvādaśābdaprapūraṃ yaddhanaṃ tannīcasaṃjñakam | paryāptaṃ ṣoḍaśābdānāṃ madhyamaṃ taddhanaṃ smṛtam | triṃśadabdaprapūraṃ yat kuṭumbasyottamaṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमादर्थं रक्षयेद् वा स्वापत्तौ नृप एषु वै

kramādarthaṃ rakṣayed vā svāpattau nṛpa eṣu vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलैर्व्यवहरन्त्यघैर्न वृद्धया वणिजः क्वचित् । विक्रीणन्ति महार्घे तु हीनार्घे सञ्चयन्ति हि

mūlairvyavaharantyaghairna vṛddhayā vaṇijaḥ kvacit | vikrīṇanti mahārghe tu hīnārghe sañcayanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारे धृतं वैश्यैस्तद्धनेन विना सदा । अन्यथा स्वप्रजातापो नृपं दहति सान्वयम्

vyavahāre dhṛtaṃ vaiśyaistaddhanena vinā sadā | anyathā svaprajātāpo nṛpaṃ dahati sānvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यानां सङ्ग्रहः कार्य्यो वत्सरत्रयपूर्त्तिदः । तत्तत्काले स्वराष्ट्रार्थं नृपेणात्महिताय च । चिरस्थायी समृद्धानामधिको वापि चेष्यते

dhānyānāṃ saṅgrahaḥ kāryyo vatsaratrayapūrttidaḥ | tattatkāle svarāṣṭrārthaṃ nṛpeṇātmahitāya ca | cirasthāyī samṛddhānāmadhiko vāpi ceṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपुष्टं कान्तिमज्जातिश्रेष्ठं शुष्कं नवीनकम् । ससुगन्धवर्णरसं धान्यं संवीक्ष्य रक्षयेत् । सुसमृद्धं चिरस्थायि महार्घमपि नान्यथा

supuṣṭaṃ kāntimajjātiśreṣṭhaṃ śuṣkaṃ navīnakam | sasugandhavarṇarasaṃ dhānyaṃ saṃvīkṣya rakṣayet | susamṛddhaṃ cirasthāyi mahārghamapi nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषवह्निहिमव्याप्तं कीटजुष्टं न धारयेत् । निःसारतां न हि प्राप्तं व्यये तावन्नियोजयेत्

viṣavahnihimavyāptaṃ kīṭajuṣṭaṃ na dhārayet | niḥsāratāṃ na hi prāptaṃ vyaye tāvanniyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्ययीभूतं तु यद् दृष्ट्वा तत्तुल्यं तु नवीनकम् । गृह्णीयात् सुप्रयत्नेन वत्सरे वत्सरे नृपः

vyayībhūtaṃ tu yad dṛṣṭvā tattulyaṃ tu navīnakam | gṛhṇīyāt suprayatnena vatsare vatsare nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओषधीनां च धातूनां तृणकाष्ठादिकस्य च । यन्त्रशस्त्रास्त्राग्निचूर्णभाण्डादेर्वाससां तथा

oṣadhīnāṃ ca dhātūnāṃ tṛṇakāṣṭhādikasya ca | yantraśastrāstrāgnicūrṇabhāṇḍādervāsasāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यच्च साधकं द्रव्यं यद्यत्कार्य्ये भवेत् सदा । सङ्ग्रहस्तस्य तस्यापि कर्त्तव्यः कार्य्यसिद्धिदः

yadyacca sādhakaṃ dravyaṃ yadyatkāryye bhavet sadā | saṅgrahastasya tasyāpi karttavyaḥ kāryyasiddhidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षयेत् प्रयत्नेन सङ्‌गृहीतं धनादिकम् । आर्जने तु महद् दुःखं रक्षणे तच्चतुर्गुणम्

rakṣayet prayatnena saṅ‌gṛhītaṃ dhanādikam | ārjane tu mahad duḥkhaṃ rakṣaṇe taccaturguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणं चोपेक्षितं यत्तद्विनाशं द्राक् समाप्नुयात्

kṣaṇaṃ copekṣitaṃ yattadvināśaṃ drāk samāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्जकस्यैव दुःखं स्यात् तथार्जितविनाशने । स्त्रीपुत्राणामपि तथा नान्येषां तु कथं भवेत्

ārjakasyaiva duḥkhaṃ syāt tathārjitavināśane | strīputrāṇāmapi tathā nānyeṣāṃ tu kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकार्य्ये शिथिलो यः स्यात् किमन्ये न भवन्ति हि । जागरूकः स्वकार्य्ये यस्तत् सहायाश्च तत्समाः

svakāryye śithilo yaḥ syāt kimanye na bhavanti hi | jāgarūkaḥ svakāryye yastat sahāyāśca tatsamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो जानात्यर्जितुं सम्यगर्जितं न हि रक्षितुम् । नातः परतरो मूर्खो वृथा तस्यार्जनश्रमः

yo jānātyarjituṃ samyagarjitaṃ na hi rakṣitum | nātaḥ parataro mūrkho vṛthā tasyārjanaśramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन्नधिकारे तु यो द्वावधिकरोति सः । मूर्खो जीवद् द्विभार्य्यश्च ह्यतिविस्रम्भवांस्तथा

ekasminnadhikāre tu yo dvāvadhikaroti saḥ | mūrkho jīvad dvibhāryyaśca hyativisrambhavāṃstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाधनाशो ह्यलसः स्त्रीभिर्निर्जित एव हि । तथा यः साक्षितां पृच्छेच्चोरजाराततायिषु

mahādhanāśo hyalasaḥ strībhirnirjita eva hi | tathā yaḥ sākṣitāṃ pṛccheccorajārātatāyiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरक्षयेत् कृपणवत् काले दद्याद्विरक्तवत् ।नमूर्खत्वमन्यथा याति स्वधनव्ययतोऽपि च

saṃrakṣayet kṛpaṇavat kāle dadyādviraktavat |namūrkhatvamanyathā yāti svadhanavyayato'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुयाथात्म्यविज्ञाने स्वयमेव यतेत् सदा । परीक्षकैः स्वयं राजा रत्नादीन् वीक्ष्य रक्षयेत्

vastuyāthātmyavijñāne svayameva yatet sadā | parīkṣakaiḥ svayaṃ rājā ratnādīn vīkṣya rakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रं मुक्ता प्रवालं च गोमेदश्चन्द्रनीलकः । वैदूर्य्यं पुष्परागश्च पाचिर्माणिक्यमेव च । महारत्नानि चैतानि नव प्रोक्तानि सूरिभिः

vajraṃ muktā pravālaṃ ca gomedaścandranīlakaḥ | vaidūryyaṃ puṣparāgaśca pācirmāṇikyameva ca | mahāratnāni caitāni nava proktāni sūribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रवेः प्रियं रक्तवर्णं माणिक्यं त्विन्द्रगोपरुक् । रक्तपीतसितश्यामच्छविर्मुक्ता प्रिया विधोः

raveḥ priyaṃ raktavarṇaṃ māṇikyaṃ tvindragoparuk | raktapītasitaśyāmacchavirmuktā priyā vidhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपीतरक्तरुग्भौमप्रियं विद्रुममुत्तमम् । मयूरचाषपत्राभा पाचिर्बुधहिता हरित्

sapītaraktarugbhaumapriyaṃ vidrumamuttamam | mayūracāṣapatrābhā pācirbudhahitā harit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णच्छविः पुष्परागः पीतवर्णो गुरुप्रियः । अत्यन्तविशदं वज्रं तारकाभं कवेः प्रियम्

svarṇacchaviḥ puṣparāgaḥ pītavarṇo gurupriyaḥ | atyantaviśadaṃ vajraṃ tārakābhaṃ kaveḥ priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितः शनेरिन्द्रनीलो ह्यसितो घनमेघरुक् । गोमेदः प्रियकृद्राहोरीषत्पीतारुणप्रभः

hitaḥ śanerindranīlo hyasito ghanamegharuk | gomedaḥ priyakṛdrāhorīṣatpītāruṇaprabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओत्वक्ष्याभश्चलत्तन्तुवैदूर्य्यः केतुप्रीतिकृत्

otvakṣyābhaścalattantuvaidūryyaḥ ketuprītikṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नश्रेष्ठतरं वज्रं नीचे गोमेदविद्रुमे । गारुत्मतं तु माणिक्यं मौक्तिकं श्रेष्ठमेव हि । इन्द्रनीलं पुष्परागो वैदूर्य्यं मध्यमं स्मृतम्

ratnaśreṣṭhataraṃ vajraṃ nīce gomedavidrume | gārutmataṃ tu māṇikyaṃ mauktikaṃ śreṣṭhameva hi | indranīlaṃ puṣparāgo vaidūryyaṃ madhyamaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नश्रेष्ठो दुर्लभश्च महाद्युतिरहेर्मणिः

ratnaśreṣṭho durlabhaśca mahādyutirahermaṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजालगर्भं सद्वर्णं रेखाविन्दुविवर्जितम् । सत्कोणं सुप्रभं रत्नं श्रेष्ठं रत्नविदो जगुः

ajālagarbhaṃ sadvarṇaṃ rekhāvinduvivarjitam | satkoṇaṃ suprabhaṃ ratnaṃ śreṣṭhaṃ ratnavido jaguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्कराभं दलाभञ्च चिपिटं वर्तुलं हि तत् । वर्णाः प्रभाः सिता रक्ताः पीतकृष्णास्तु रत्नजाः

śarkarābhaṃ dalābhañca cipiṭaṃ vartulaṃ hi tat | varṇāḥ prabhāḥ sitā raktāḥ pītakṛṣṇāstu ratnajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथावर्णं यथाच्छायं रत्नं यद् दोषवर्जितम् । श्रीपुष्टिकीर्त्तिशौर्य्यायुः करमन्यदसत् स्मृतम्

yathāvarṇaṃ yathācchāyaṃ ratnaṃ yad doṣavarjitam | śrīpuṣṭikīrttiśauryyāyuḥ karamanyadasat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णमाक्रमते छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी

varṇamākramate chāyā prabhā varṇaprakāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मरागस्तु माणिक्यभेदः कोकनदच्छविः । न धारयेत् पुत्रकामा नारी वज्रं कदाचन

padmarāgastu māṇikyabhedaḥ kokanadacchaviḥ | na dhārayet putrakāmā nārī vajraṃ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन हीनं भवति मौक्तिकं विद्रुमं धृतम् । गुरुत्वात् प्रभया वर्णाद् विस्तारादाश्रयादपि

kālena hīnaṃ bhavati mauktikaṃ vidrumaṃ dhṛtam | gurutvāt prabhayā varṇād vistārādāśrayādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृत्या चाधिमूल्यं स्याद्रत्नं यद्दोषवर्जितम् । नायसोल्लिख्यते रत्नं विना मौक्तिकविद्रुमात् । पाषाणेनापि च प्राय इति रत्नविदो जगुः

ākṛtyā cādhimūlyaṃ syādratnaṃ yaddoṣavarjitam | nāyasollikhyate ratnaṃ vinā mauktikavidrumāt | pāṣāṇenāpi ca prāya iti ratnavido jaguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूल्याधिक्याय भवति यद्रत्नं लघुविस्तृतम् । गुर्वल्पं हीनमौल्याय स्याद्रनं त्वपि सद्‌गुणम्

mūlyādhikyāya bhavati yadratnaṃ laghuvistṛtam | gurvalpaṃ hīnamaulyāya syādranaṃ tvapi sad‌guṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्कराभं हीनमौल्यं चिपिटं मध्यमं स्मृतम् । दलाभं श्रेष्ठमूल्यं स्याद् यथाकामात्तु वर्तुलम्

śarkarābhaṃ hīnamaulyaṃ cipiṭaṃ madhyamaṃ smṛtam | dalābhaṃ śreṣṭhamūlyaṃ syād yathākāmāttu vartulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जरां यान्ति रत्नानि विद्रुमं मौक्तिकं विना । राजदौष्ट्याच्च रत्नानां मूल्यं हीनाधिकं भवेत्

na jarāṃ yānti ratnāni vidrumaṃ mauktikaṃ vinā | rājadauṣṭyācca ratnānāṃ mūlyaṃ hīnādhikaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्याहिशङ्खवाराहवेणुजीमूतशुक्तितः जायते मौक्तिकं तेषु भूरि शुक्त्युद्भवं स्मृतम्

matsyāhiśaṅkhavārāhaveṇujīmūtaśuktitaḥ jāyate mauktikaṃ teṣu bhūri śuktyudbhavaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णं सितं पीतरक्तं द्विचतुःसप्तकञ्चुकम् । त्रिपञ्चसप्तावरणमुत्तरोत्तरमुत्तमम्

kṛṣṇaṃ sitaṃ pītaraktaṃ dvicatuḥsaptakañcukam | tripañcasaptāvaraṇamuttarottaramuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णं सितं क्रमाद्रक्तं पीतन्तु जरठं विदुः । कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं क्रमाच्छुक्त्युद्भवं विदुः

kṛṣṇaṃ sitaṃ kramādraktaṃ pītantu jaraṭhaṃ viduḥ | kaniṣṭhaṃ madhyamaṃ śreṣṭhaṃ kramācchuktyudbhavaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव हि भवेद् वेध्यमवेध्यानीतराणि च । कुर्वन्ति कृत्रिमं तद्वत् सिंहलद्वीपवासिनः

tadeva hi bhaved vedhyamavedhyānītarāṇi ca | kurvanti kṛtrimaṃ tadvat siṃhaladvīpavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सन्देहविनाशार्थं मौक्तिकं सुपरीक्षयेत् । उष्णे सलवणस्नेहे जले निश्युषितं हि तत्

tatsandehavināśārthaṃ mauktikaṃ suparīkṣayet | uṣṇe salavaṇasnehe jale niśyuṣitaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीहिभिर्मर्दितं नेयाद् वैवर्यं तदकृत्रिमम् । श्रेष्ठाभं शुक्तिजं विद्यान्मध्याभं त्वितरद् विदुः

vrīhibhirmarditaṃ neyād vaivaryaṃ tadakṛtrimam | śreṣṭhābhaṃ śuktijaṃ vidyānmadhyābhaṃ tvitarad viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुलाकल्पितमूल्यं स्याद्रत्नं गोमेदकं विना

tulākalpitamūlyaṃ syādratnaṃ gomedakaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुमाविंशतिभी रक्ती रत्नानां मौक्तिकं विना । रक्तित्रयं तु मुक्तायाश्चतुः कृष्णलकैर्भवेत्

kṣumāviṃśatibhī raktī ratnānāṃ mauktikaṃ vinā | raktitrayaṃ tu muktāyāścatuḥ kṛṣṇalakairbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विंशतिभिस्ताभी रत्नटङ्कस्तु रक्तिभिः । टङ्कैश्चतुर्भिस्तोलः स्यात् स्वर्णविद्रुमयोः सदा

caturviṃśatibhistābhī ratnaṭaṅkastu raktibhiḥ | ṭaṅkaiścaturbhistolaḥ syāt svarṇavidrumayoḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यैव हि वज्रस्य त्वेकरक्तिमितस्य च । सुविस्तृतदलस्यैव मूल्यं पञ्चसुवर्णकम्

ekasyaiva hi vajrasya tvekaraktimitasya ca | suvistṛtadalasyaiva mūlyaṃ pañcasuvarṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तिकादलविस्ताराच्छ्रेष्ठं पञ्चगुणं यदि । यथा यथा भवेन्न्यूनं हीनमौल्यं तथा तथा

raktikādalavistārācchreṣṭhaṃ pañcaguṇaṃ yadi | yathā yathā bhavennyūnaṃ hīnamaulyaṃ tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राष्टरक्तिको माषो दशमाषैः सुवर्णकः । स्वर्णस्य तत् पञ्चमूल्यं राजताशीतिकर्षकम्

atrāṣṭaraktiko māṣo daśamāṣaiḥ suvarṇakaḥ | svarṇasya tat pañcamūlyaṃ rājatāśītikarṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा गुरुतरं वज्रं तन्मूल्यं रक्तिवर्गतः । तृतीयांशविहीनन्तु चिपिटस्य प्रकीर्त्तितम्

yathā gurutaraṃ vajraṃ tanmūlyaṃ raktivargataḥ | tṛtīyāṃśavihīnantu cipiṭasya prakīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्द्धन्तु शर्कराभस्य चोत्तमं मूल्यमीरितम् । रक्तिकायाश्च द्वे वज्रे तदर्द्धं मूल्यमर्हतः

arddhantu śarkarābhasya cottamaṃ mūlyamīritam | raktikāyāśca dve vajre tadarddhaṃ mūlyamarhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्द्धं बहवोऽर्हन्ति मध्या हीना यथा गुणैः । उत्तमार्घं तदर्द्धं वा हीरका गुणहानतः

tadarddhaṃ bahavo'rhanti madhyā hīnā yathā guṇaiḥ | uttamārghaṃ tadarddhaṃ vā hīrakā guṇahānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्गरक्तिषु सन्धार्य्यं कलानां नवकं पृथक् । तथांशपञ्चकं पूर्वं त्रिंशद्भिस्तद्भजेत् ततः

vargaraktiṣu sandhāryyaṃ kalānāṃ navakaṃ pṛthak | tathāṃśapañcakaṃ pūrvaṃ triṃśadbhistadbhajet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धं कलासु संयोज्यं कलानां षोडशांशकैः । मुक्तानां कल्पयेन्मूल्यं हीनमध्योत्तमं यथा

labdhaṃ kalāsu saṃyojyaṃ kalānāṃ ṣoḍaśāṃśakaiḥ | muktānāṃ kalpayenmūlyaṃ hīnamadhyottamaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्त्रादधिके मुक्तारक्तिवर्गशते शते । कलात्रिंशतकं त्यक्त्वा शेषान्मूल्यं प्रकल्पयेत्

sahastrādadhike muktāraktivargaśate śate | kalātriṃśatakaṃ tyaktvā śeṣānmūlyaṃ prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतादूर्ध्वं रक्तिवर्गाद्ध्रसो विंशतिरक्तिकाः । प्रतिशतात् तु वज्रस्य सुविस्तृतदलस्य च । तथैव चिपिटस्यापि विस्तृतस्य च ह्रासयेत्

śatādūrdhvaṃ raktivargāddhraso viṃśatiraktikāḥ | pratiśatāt tu vajrasya suvistṛtadalasya ca | tathaiva cipiṭasyāpi vistṛtasya ca hrāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्कराभस्य पञ्चाशच्चत्वारिंशच्च वैकतः

śarkarābhasya pañcāśaccatvāriṃśacca vaikataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नं न धारयेत् कृष्णरक्तविन्दुयुतं सदा

ratnaṃ na dhārayet kṛṣṇaraktavinduyutaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गारुत्मतं तूत्तमं चेन्माणिक्यं मूल्यमर्हतः । सुवर्णं रक्तिमात्रं चेद् यथा रक्तिस्तथा गुरु

gārutmataṃ tūttamaṃ cenmāṇikyaṃ mūlyamarhataḥ | suvarṇaṃ raktimātraṃ ced yathā raktistathā guru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तिमात्रः पुष्परागो नीलः स्वर्णार्घमर्हतः । चलत्त्रिसूत्रो वैदूर्य्यश्चोत्तमं मूल्यमर्हति

raktimātraḥ puṣparāgo nīlaḥ svarṇārghamarhataḥ | calattrisūtro vaidūryyaścottamaṃ mūlyamarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवालं तोलकमितं स्वर्णार्द्धं मूल्यमर्हति । अत्यल्पमूल्यो गोमेदो नोन्मानन्तु यतोऽर्हति

pravālaṃ tolakamitaṃ svarṇārddhaṃ mūlyamarhati | atyalpamūlyo gomedo nonmānantu yato'rhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्यातः स्वल्परत्नानां मूल्यं स्याद्धीरका‌द्विना । अत्यन्तरमणीयानां दुर्लभानां च कामतः । भवेन्मूल्यं न मानेन तथातिगुणशालिनाम्

saṃkhyātaḥ svalparatnānāṃ mūlyaṃ syāddhīrakā‌dvinā | atyantaramaṇīyānāṃ durlabhānāṃ ca kāmataḥ | bhavenmūlyaṃ na mānena tathātiguṇaśālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्य‌ङ्घ्रिचतुर्दशहतो वर्गो मौक्तिकरक्तिजः । चतुर्विंशतिभिर्भक्तो लब्धान्मूल्यं प्रकल्पयेत्

vya‌ṅghricaturdaśahato vargo mauktikaraktijaḥ | caturviṃśatibhirbhakto labdhānmūlyaṃ prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमन्तु सुवर्णार्घमूनमूनं यथागुणम्

uttamantu suvarṇārghamūnamūnaṃ yathāguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तं पीतं वर्तुलं चेन्मौक्तिकं चोत्तमं सितम् । अधमं चिपिटं शर्कराभमन्यत् तु मध्यमम्

raktaṃ pītaṃ vartulaṃ cenmauktikaṃ cottamaṃ sitam | adhamaṃ cipiṭaṃ śarkarābhamanyat tu madhyamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्ने स्वाभाविका दोषाः सन्ति धातुषु कृत्रिमाः । अतो धातून् सम्परीक्ष्य तन्मूल्यं कल्पयेद् बुधः

ratne svābhāvikā doṣāḥ santi dhātuṣu kṛtrimāḥ | ato dhātūn samparīkṣya tanmūlyaṃ kalpayed budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णं रजतं ताम्रं वङ्गं सीसञ्च रङ्गकम् । लोहं च धातवः सप्त ह्येषामन्ये तु सङ्कराः

suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ vaṅgaṃ sīsañca raṅgakam | lohaṃ ca dhātavaḥ sapta hyeṣāmanye tu saṅkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथापूर्वं तु श्रेष्ठं स्यात् स्वर्णं श्रेष्ठतरं मतम् । वङ्गताम्रभवं कांस्यं पित्तलं ताम्ररङ्गजम्

yathāpūrvaṃ tu śreṣṭhaṃ syāt svarṇaṃ śreṣṭhataraṃ matam | vaṅgatāmrabhavaṃ kāṃsyaṃ pittalaṃ tāmraraṅgajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानसममपि स्वर्णं तनु स्यात् पृथुलाः परे

mānasamamapi svarṇaṃ tanu syāt pṛthulāḥ pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकच्छिद्रसमाकृष्टे समखण्डे द्वयोर्यदा । धातोः सूत्रं मानसमं निर्दुष्टस्य भवेत् तदा

ekacchidrasamākṛṣṭe samakhaṇḍe dvayoryadā | dhātoḥ sūtraṃ mānasamaṃ nirduṣṭasya bhavet tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्रशस्त्रास्त्ररूपं यन्महामूल्यं भवेदयः । रजतं षोडशगुणं भवेत् स्वर्णस्य मूल्यकम्

yantraśastrāstrarūpaṃ yanmahāmūlyaṃ bhavedayaḥ | rajataṃ ṣoḍaśaguṇaṃ bhavet svarṇasya mūlyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रं रजतमूल्यं स्यात् प्रायोऽशीतिगुणं तथा । ताम्राधिकं सार्द्धगुणं वङ्गं वङ्गात् तथा परे

tāmraṃ rajatamūlyaṃ syāt prāyo'śītiguṇaṃ tathā | tāmrādhikaṃ sārddhaguṇaṃ vaṅgaṃ vaṅgāt tathā pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गसीसे द्वित्रिगुणे ताम्राल्लोहन्तु षड्गुणम् । मूल्यमेतद्विशिष्टन्तु ह्युक्तं प्राङ्मूल्यकल्पनम्

raṅgasīse dvitriguṇe tāmrāllohantu ṣaḍguṇam | mūlyametadviśiṣṭantu hyuktaṃ prāṅmūlyakalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशृङ्गवर्णा सुदुघा बहुदुग्धा सुवत्सका । तरुण्यल्पा वा महती मूल्याधिक्याय गौर्भवेत्

suśṛṅgavarṇā sudughā bahudugdhā suvatsakā | taruṇyalpā vā mahatī mūlyādhikyāya gaurbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतवत्सा प्रष्ठदुग्धा तन्मूल्यं राजतं पलम् । अजायाश्च गवार्द्धं स्यान्मेष्या मूल्यमजार्द्धकम्

pītavatsā praṣṭhadugdhā tanmūlyaṃ rājataṃ palam | ajāyāśca gavārddhaṃ syānmeṣyā mūlyamajārddhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढस्य युद्धशीलस्य पलं मेषस्य राजतम् । दश वाष्टौ पलं मूल्यं राजतं तूत्तमं गवाम्

dṛḍhasya yuddhaśīlasya palaṃ meṣasya rājatam | daśa vāṣṭau palaṃ mūlyaṃ rājataṃ tūttamaṃ gavām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलं मेष्या अवेश्चापि राजतं मूल्यमुत्तमम् । गवां समं सार्द्धगुणं महिष्या मूल्यमुत्तमम्

palaṃ meṣyā aveścāpi rājataṃ mūlyamuttamam | gavāṃ samaṃ sārddhaguṇaṃ mahiṣyā mūlyamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशृङ्गवर्णबलिनो वोढुः शीघ्रगमस्य च । अष्टतालवृषस्यैव मूल्यं षष्टिपलं स्मृतम्

suśṛṅgavarṇabalino voḍhuḥ śīghragamasya ca | aṣṭatālavṛṣasyaiva mūlyaṃ ṣaṣṭipalaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महिषस्योत्तमं मूल्यं सप्त चाष्टौ पलानि च । द्वित्रिचतुःसहस्त्रं वा मूल्यं श्रेष्ठं गजाश्वयोः

mahiṣasyottamaṃ mūlyaṃ sapta cāṣṭau palāni ca | dvitricatuḥsahastraṃ vā mūlyaṃ śreṣṭhaṃ gajāśvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्ट्रस्य माहिषसमं मूल्यमुत्तममीरितम्

uṣṭrasya māhiṣasamaṃ mūlyamuttamamīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योजनानां शतं गन्ता चैकेनाह्नाश्व उत्तमः । मूल्यं तस्य सुवर्णानां श्रेष्ठं पञ्चशतानि हि

yojanānāṃ śataṃ gantā caikenāhnāśva uttamaḥ | mūlyaṃ tasya suvarṇānāṃ śreṣṭhaṃ pañcaśatāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशद्योजनगन्ता वै उष्ट्रः श्रेष्ठस्तु तस्य वै । पलानां तु शतं मूल्यं राजतं परिकीर्त्तितम्

triṃśadyojanagantā vai uṣṭraḥ śreṣṭhastu tasya vai | palānāṃ tu śataṃ mūlyaṃ rājataṃ parikīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलेनोच्चेन युद्धेन मदेनाप्रतिमो गजः । यस्तस्य मूल्यं निष्काणां द्विसहस्त्रं प्रकीर्त्तितम्

balenoccena yuddhena madenāpratimo gajaḥ | yastasya mūlyaṃ niṣkāṇāṃ dvisahastraṃ prakīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्माषमितं स्वर्णं निष्क इत्यभिधीयते । पञ्चरक्तिमितो माषो गजमौल्ये प्रकीर्त्तितः

caturmāṣamitaṃ svarṇaṃ niṣka ityabhidhīyate | pañcaraktimito māṣo gajamaulye prakīrttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नभूतन्तु तत्तत् स्याद् यद्यदप्रतिमं भुवि । यथादेशं यथाकालं मूल्यं सर्वस्य कल्पयेत्

ratnabhūtantu tattat syād yadyadapratimaṃ bhuvi | yathādeśaṃ yathākālaṃ mūlyaṃ sarvasya kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मूल्यं गुणहीनस्य व्यवहाराक्षमस्य च । नीचमध्योत्तमत्वन्तु सर्वस्मिन् मूल्यकल्पने । चिन्तनीयं बुधैर्लोकाद् वस्तुजातस्य सर्वदा

na mūlyaṃ guṇahīnasya vyavahārākṣamasya ca | nīcamadhyottamatvantu sarvasmin mūlyakalpane | cintanīyaṃ budhairlokād vastujātasya sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रेतृक्रेतृतो राजभागः शुल्कमुदाहृतम् । शुल्कदेशा हट्टमार्गाः करसीमाः प्रकीर्त्तिताः

vikretṛkretṛto rājabhāgaḥ śulkamudāhṛtam | śulkadeśā haṭṭamārgāḥ karasīmāḥ prakīrttitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुजातस्यैकवारं शुल्कं ग्राह्यं प्रयत्नतः । क्वच्चिन्नैवासकृच्छुल्कं राष्ट्रे ग्राह्यं नृपैश्छलात्

vastujātasyaikavāraṃ śulkaṃ grāhyaṃ prayatnataḥ | kvaccinnaivāsakṛcchulkaṃ rāṣṭre grāhyaṃ nṛpaiśchalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वात्रिंशांशं हरेद्राजा विक्रेतुः क्रेतुरेव वा । विंशांशं वा षोडशांशं शुल्कं मूल्याविरोधकम्

dvātriṃśāṃśaṃ haredrājā vikretuḥ kretureva vā | viṃśāṃśaṃ vā ṣoḍaśāṃśaṃ śulkaṃ mūlyāvirodhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हीनसममूल्याद्धि शुल्कं विक्रेतृतो हरेत् । लाभं दृष्ट्वा हरेच्छुल्कं क्रेतृतश्च सदा नृपः

na hīnasamamūlyāddhi śulkaṃ vikretṛto haret | lābhaṃ dṛṣṭvā harecchulkaṃ kretṛtaśca sadā nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुमध्याल्पफलितां भुवं मानमितां सदा । ज्ञात्वा पूर्वं भागमिच्छुः पश्चाद्भागं विकल्पयेत्

bahumadhyālpaphalitāṃ bhuvaṃ mānamitāṃ sadā | jñātvā pūrvaṃ bhāgamicchuḥ paścādbhāgaṃ vikalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेच्च कर्षकाद्भागं यथा नष्टो भवेन्न सः । मालाकार इव ग्राह्यो भागो नाङ्गारकारवत्

harecca karṣakādbhāgaṃ yathā naṣṭo bhavenna saḥ | mālākāra iva grāhyo bhāgo nāṅgārakāravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुमध्याल्पफलतस्तारतम्यं विमृश्य च । राजभागादिव्ययतो द्विगुणं लभ्यते यतः । कृषिकृत्यन्तु तच्छ्रेष्ठं तन्न्यूनं दुःखदं नृणाम्

bahumadhyālpaphalatastāratamyaṃ vimṛśya ca | rājabhāgādivyayato dviguṇaṃ labhyate yataḥ | kṛṣikṛtyantu tacchreṣṭhaṃ tannyūnaṃ duḥkhadaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तडागवापिकाकूपमातृकाद्देवमातृकात् । देशान्नदीमातृकात् तु राजानुक्रमतः सदा

taḍāgavāpikākūpamātṛkāddevamātṛkāt | deśānnadīmātṛkāt tu rājānukramataḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयांशं चतुर्थांशभर्द्धांशन्तु हरेत् फलम् । षष्ठांशमूषरात् तद्वत् पाषाणादिसमाकुलात्

tṛtīyāṃśaṃ caturthāṃśabharddhāṃśantu haret phalam | ṣaṣṭhāṃśamūṣarāt tadvat pāṣāṇādisamākulāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजभागस्तु रजतशतकर्षमितो यतः । कर्षकाल्लभ्यते तस्मै विंशांशमुत्सृजेन्नृपः

rājabhāgastu rajataśatakarṣamito yataḥ | karṣakāllabhyate tasmai viṃśāṃśamutsṛjennṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णादर्द्धं च रजतात् तृतीयांशञ्च ताम्रतः । चतुर्थांशन्तु षष्ठांशं लोहाद् वङ्गाच्च सीसकात्

svarṇādarddhaṃ ca rajatāt tṛtīyāṃśañca tāmrataḥ | caturthāṃśantu ṣaṣṭhāṃśaṃ lohād vaṅgācca sīsakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नार्द्धं चैव क्षारार्द्धं खनिजाद् व्ययशेषतः । लाभाधिक्यं कर्षकादेर्यथा दृष्ट्वा हरेत् फलम् । त्रिधा वा पञ्चधा कृत्वा सप्तधा दशधापि वा

ratnārddhaṃ caiva kṣārārddhaṃ khanijād vyayaśeṣataḥ | lābhādhikyaṃ karṣakāderyathā dṛṣṭvā haret phalam | tridhā vā pañcadhā kṛtvā saptadhā daśadhāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणकाष्ठादिहरकाद् विंशत्यंशं हरेत् फलम् । अजाविगोमहिष्याश्ववृ‌द्धितोऽष्टांशमाहरेत् । महिष्यजाविगोदुग्धात् षोडशांशं हरेन्नृपः

tṛṇakāṣṭhādiharakād viṃśatyaṃśaṃ haret phalam | ajāvigomahiṣyāśvavṛ‌ddhito'ṣṭāṃśamāharet | mahiṣyajāvigodugdhāt ṣoḍaśāṃśaṃ harennṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.