सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्, इति । पुरुष एवेदꣳ सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति, इति । एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाꣳश्च पूरुषः ( १) । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि, इति । त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि, इति । तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः (२), इति । यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्याऽऽसीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः, इति । सप्तास्याऽऽसन्परिधयः । त्रिःसप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम्, इति । तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः (३) । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये, इति । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । संभृतं पृषदाज्यम् । पशूꣳस्ताꣳश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये, इति । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत (४), इति । तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः, इति । यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते, इति । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः ( ५) । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्याम् शूद्रो अजायत, इति । चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत, इति । नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकाꣳ अकल्पयन् ( ६), इति । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते, इति । धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । तमेवं विद्वानमृतं इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते, इति । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ( ७), इति । पूरुषः पुरोऽग्रतोऽजायत कृतोऽकल्पयन्नासन्द्वे च ।।
sahasraśīrṣā puruṣaḥ | sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā | atyatiṣṭhaddaśāṅgulam, iti | puruṣa evedam̐ sarvam | yadbhūtaṃ yacca bhavyam | utāmṛtatvasyeśānaḥ | yadannenātirohati, iti | etāvānasya mahimā | ato jyāyām̐śca pūruṣaḥ ( 1) | pādo'sya viśvā bhūtāni | tripādasyāmṛtaṃ divi, iti | tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ | pādo'syehā'bhavātpunaḥ | tato viṣvaṅvyakrāmat | sāśanānaśane abhi, iti | tasmādvirāḍajāyata | virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata | paścādbhūmimatho puraḥ (2), iti | yatpuruṣeṇa haviṣā | devā yajñamatanvata | vasanto asyā''sīdājyam | grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ, iti | saptāsyā''sanparidhayaḥ | triḥsapta samidhaḥ kṛtāḥ | devā yadyajñaṃ tanvānāḥ | abadhnanpuruṣaṃ paśum, iti | taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan | puruṣaṃ jātamagrataḥ (3) | tena devā ayajanta | sādhyā ṛṣayaśca ye, iti | tasmādyajñātsarvahutaḥ | saṃbhṛtaṃ pṛṣadājyam | paśūm̐stām̐ścakre vāyavyān | āraṇyāngrāmyāśca ye, iti | tasmādyajñātsarvahutaḥ | ṛcaḥ sāmāni jajñire | chandām̐si jajñire tasmāt | yajustasmādajāyata (4), iti | tasmādaśvā ajāyanta | ye ke cobhayādataḥ | gāvo ha jajñire tasmāt | tasmājjātā ajāvayaḥ, iti | yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ | katidhā vyakalpayan | mukhaṃ kimasya kau bāhū | kāvūrū pādāvucyete, iti | brāhmaṇo'sya mukhamāsīt | bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ ( 5) | ūrū tadasya yadvaiśyaḥ | padbhyām śūdro ajāyata, iti | candramā manaso jātaḥ | cakṣoḥ sūryo ajāyata | mukhādindraścāgniśca | prāṇādvāyurajāyata, iti | nābhyā āsīdantarikṣam | śīrṣṇo dyauḥ samavartata | padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt | tathā lokām̐ akalpayan ( 6), iti | vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam | ādityavarṇaṃ tamasastu pāre | sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ | nāmāni kṛtvā'bhivadanyadāste, iti | dhātā purastādyamudājahāra | śakraḥ pravidvānpradiśaścatasraḥ | tamevaṃ vidvānamṛtaṃ iha bhavati | nānyaḥ panthā ayanāya vidyate, iti | yajñena yajñamayajanta devāḥ | tāni dharmāṇi prathamānyāsan | te ha nākaṃ mahimānaḥ sacante | yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ( 7), iti | pūruṣaḥ puro'grato'jāyata kṛto'kalpayannāsandve ca ||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.