Taittirīya Brāhmaṇa (unaccented text) 3

वैश्वदेवो वा अश्वः । तं यत्प्राजापत्यं कुर्यात् । या देवता अपिभागाः । ता भागधेयेन व्यर्धयेत् । देवताभ्यः समदं दध्यात् । स्तेगान्दꣳ ष्ट्राभ्यां मण्डूकाञ्जम्भ्येभिरिति । आज्यमवदानं कृत्वा प्रतिसंख्यायमाहुतीर्जुहोति । या एव देवता अपिभागाः । ता भागधेयेन समर्धयति । न देवताभ्यः समदं दधाति १ चतुर्दशैताननुवाकाञ्जुहोत्यनन्तरित्यै । प्रयासाय स्वाहेति पञ्चदशम् । पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः । अर्धमासशः संवत्सर आप्यते । देवासुराः संयत्ता आसन् । तेऽब्रुवन्नग्नयः स्विष्टकृतः । अश्वस्य मेध्यस्य वयमुद्धारमुद्धरामहै । अथैतानभिभवामेति । ते लोहितमुदहरन्त । ततो देवा अभवन् २ परासुराः । यत्स्विष्टकृद्भ्यो लोहितं जुहोति भ्रातृव्याभिभूत्यै । भवत्यात्मना । परास्य भ्रातृव्यो भवति । गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुतिं जुहोति । पशवो वै गोमृगः । रुद्रो ऽग्निः स्विष्टकृत् । रुद्रा देव पशूनन्तर्दधाति । अथो यत्रैषाहुतिर्हूयते । न तत्र रुद्र ः! पशूनभिमन्यते ३ अश्वशफेन द्वितीयामाहुतिं जुहोति । पशवो वा एकशफम् । रुद्रो ऽग्निः स्विष्टकृत् । रुद्रा देव पशूनन्तर्दधाति । अथो यत्रैषाहुतिर्हूयते । न तत्र रुद्रः पशूनभिमन्यते । अयस्मयेन कमण्डलुना तृतीयामाहुतिं जुहोत्यायास्यो वै प्रजाः । रुद्रो ऽग्निः स्विष्टकृत् । रुद्रा देव प्रजा अन्तर्दधाति । अथो यत्रैषाहुतिर्हूयते । न तत्र रुद्र ः! प्रजा अभिमन्यते ४

vaiśvadevo vā aśvaḥ | taṃ yatprājāpatyaṃ kuryāt | yā devatā apibhāgāḥ | tā bhāgadheyena vyardhayet | devatābhyaḥ samadaṃ dadhyāt | stegāndam̐ ṣṭrābhyāṃ maṇḍūkāñjambhyebhiriti | ājyamavadānaṃ kṛtvā pratisaṃkhyāyamāhutīrjuhoti | yā eva devatā apibhāgāḥ | tā bhāgadheyena samardhayati | na devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti 1 caturdaśaitānanuvākāñjuhotyanantarityai | prayāsāya svāheti pañcadaśam | pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ | ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate | devāsurāḥ saṃyattā āsan | te'bruvannagnayaḥ sviṣṭakṛtaḥ | aśvasya medhyasya vayamuddhāramuddharāmahai | athaitānabhibhavāmeti | te lohitamudaharanta | tato devā abhavan 2 parāsurāḥ | yatsviṣṭakṛdbhyo lohitaṃ juhoti bhrātṛvyābhibhūtyai | bhavatyātmanā | parāsya bhrātṛvyo bhavati | gomṛgakaṇṭhena prathamāmāhutiṃ juhoti | paśavo vai gomṛgaḥ | rudro 'gniḥ sviṣṭakṛt | rudrā deva paśūnantardadhāti | atho yatraiṣāhutirhūyate | na tatra rudra ḥ! paśūnabhimanyate 3 aśvaśaphena dvitīyāmāhutiṃ juhoti | paśavo vā ekaśapham | rudro 'gniḥ sviṣṭakṛt | rudrā deva paśūnantardadhāti | atho yatraiṣāhutirhūyate | na tatra rudraḥ paśūnabhimanyate | ayasmayena kamaṇḍalunā tṛtīyāmāhutiṃ juhotyāyāsyo vai prajāḥ | rudro 'gniḥ sviṣṭakṛt | rudrā deva prajā antardadhāti | atho yatraiṣāhutirhūyate | na tatra rudra ḥ! prajā abhimanyate 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वस्य वा आलब्धस्य मेध उदक्रामत् । तदश्वस्तोमीयमभवत् । यदश्वस्तोमीयं जुहोति । समेधमेवैनमालभते । आज्येन जुहोति । मेधो वा आज्यम् । मेधोऽश्वस्तोमीयम् । मेधेनैवास्मिन्मेधं दधाति । षट्त्रिꣳ शतं जुहोति । षट्त्रिꣳ शदक्षरा बृहती १ बार्हताः पशवः । सा पशूनां मात्रा । पशूनेव मात्रया समर्धयति । ता यद्भूयसीर्वा कनीयसीर्वा जुहुयात् । पशून्मत्रया व्यर्धयेत् । षट्त्रिꣳ शतं जुहोति । षट्त्रिꣳ शदक्षरा बृहती । बार्हताः पशवः । सा पशूनां मात्रा । पशूनेव मात्रया समर्धयति २ अश्वस्तोमीयꣳ हुत्वा द्विपदा जुहोति । द्विपाद्वै पुरुषो द्विप्रतिष्ठः । तदेनं प्रतिष्ठया समर्धयति । तदाहुः । अश्वस्तोमीयं पूर्वꣳ होतव्या३ꣳ! द्विपदा३ इति । अश्वो वा अश्वस्तोमीयम् । पुरुषो द्विपदाः । अश्वस्तोमीयꣳ हुत्वा द्विपदा जुहोति । तस्माद्द्विपाच्चतुष्पादमत्ति । अथो द्विपद्येव चतुष्पदः प्रतिष्ठापयति । द्विपदा हुत्वा । नान्यामुत्तरामाहुतिं जुहुयात् । यदन्यामुत्तरामाहुतिं जुहुयात् । प्र प्रतिष्ठायाश्च्यवेत । द्विपदा अन्ततो जुहोति प्रतिष्ठित्यै ३

aśvasya vā ālabdhasya medha udakrāmat | tadaśvastomīyamabhavat | yadaśvastomīyaṃ juhoti | samedhamevainamālabhate | ājyena juhoti | medho vā ājyam | medho'śvastomīyam | medhenaivāsminmedhaṃ dadhāti | ṣaṭtrim̐ śataṃ juhoti | ṣaṭtrim̐ śadakṣarā bṛhatī 1 bārhatāḥ paśavaḥ | sā paśūnāṃ mātrā | paśūneva mātrayā samardhayati | tā yadbhūyasīrvā kanīyasīrvā juhuyāt | paśūnmatrayā vyardhayet | ṣaṭtrim̐ śataṃ juhoti | ṣaṭtrim̐ śadakṣarā bṛhatī | bārhatāḥ paśavaḥ | sā paśūnāṃ mātrā | paśūneva mātrayā samardhayati 2 aśvastomīyam̐ hutvā dvipadā juhoti | dvipādvai puruṣo dvipratiṣṭhaḥ | tadenaṃ pratiṣṭhayā samardhayati | tadāhuḥ | aśvastomīyaṃ pūrvam̐ hotavyā3m̐! dvipadā3 iti | aśvo vā aśvastomīyam | puruṣo dvipadāḥ | aśvastomīyam̐ hutvā dvipadā juhoti | tasmāddvipāccatuṣpādamatti | atho dvipadyeva catuṣpadaḥ pratiṣṭhāpayati | dvipadā hutvā | nānyāmuttarāmāhutiṃ juhuyāt | yadanyāmuttarāmāhutiṃ juhuyāt | pra pratiṣṭhāyāścyaveta | dvipadā antato juhoti pratiṣṭhityai 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिरश्वमेधमसृजत । सोऽस्मात्सृष्टोऽपाक्रामत् । तं यज्ञक्रतुभिरन्वैच्छत् । तं यज्ञक्रतुभिर्नान्वविन्दत् । तमिष्टिभिरन्वैच्छत् । तमिष्टिभिरन्वविन्दत् । तदिष्टीनामिष्टित्वम् । यत्संवत्सरमिष्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । सावित्रियो भवन्ति १ इयं वै सविता । यो वा अस्यां नश्यति यो निलयते । अस्यां वाव तं विन्दन्ति । न वा इमाम्कश्चनेत्याहुः । तिर्यङ्नोर्ध्वोऽत्येतुमर्हतीति । यत्सावित्रियो भवन्ति । सवितृप्रसूत एवैनमिच्छति । ईश्वरो वा अश्वः प्रमुक्तः परां परावतं गन्तोः । यत्सायं धृतीर्जुहोति । अश्वस्य यत्यै धृत्यै २ यत्प्रातरिष्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । यत्सायं धृतीर्जुहोति । अश्वस्यैव यत्यै धृत्यै । तस्मात्सायं प्रजाः क्षेम्या भवन्ति । यत्प्रात-रिष्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । तस्माद्दिवा नष्टैष एति । यत्प्रात-रिष्टिभिर्यजते सायं धृतीर्जुहोति । अहोरात्राभ्यामेवैनमन्विच्छति । अथो अहोरात्राभ्यामेवास्मै योगक्षेमं कल्पयति ३

prajāpatiraśvamedhamasṛjata | so'smātsṛṣṭo'pākrāmat | taṃ yajñakratubhiranvaicchat | taṃ yajñakratubhirnānvavindat | tamiṣṭibhiranvaicchat | tamiṣṭibhiranvavindat | tadiṣṭīnāmiṣṭitvam | yatsaṃvatsaramiṣṭibhiryajate | aśvameva tadanvicchati | sāvitriyo bhavanti 1 iyaṃ vai savitā | yo vā asyāṃ naśyati yo nilayate | asyāṃ vāva taṃ vindanti | na vā imāmkaścanetyāhuḥ | tiryaṅnordhvo'tyetumarhatīti | yatsāvitriyo bhavanti | savitṛprasūta evainamicchati | īśvaro vā aśvaḥ pramuktaḥ parāṃ parāvataṃ gantoḥ | yatsāyaṃ dhṛtīrjuhoti | aśvasya yatyai dhṛtyai 2 yatprātariṣṭibhiryajate | aśvameva tadanvicchati | yatsāyaṃ dhṛtīrjuhoti | aśvasyaiva yatyai dhṛtyai | tasmātsāyaṃ prajāḥ kṣemyā bhavanti | yatprāta-riṣṭibhiryajate | aśvameva tadanvicchati | tasmāddivā naṣṭaiṣa eti | yatprāta-riṣṭibhiryajate sāyaṃ dhṛtīrjuhoti | ahorātrābhyāmevainamanvicchati | atho ahorātrābhyāmevāsmai yogakṣemaṃ kalpayati 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्रं क्रामति । योऽश्वमेधेन यजते । ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायतः । श्रिया वा एतद्रू पम् । यद्वीणा । श्रियमेवास्मिन्तद्धत्तः । यदा खलु वै पुरुषः श्रियमश्नुते । वीणास्मै वाद्यते । तदाहुः । यदुभौ ब्राह्मणौ गायेताम् १ प्रभ्रꣳ शुकास्माच्छ्रीः स्यात् । न वै ब्राह्मणे श्री रमत इति । ब्राह्मणोऽन्यो गायेत् । राजन्योऽन्यः । ब्रह्म वै ब्राह्मणः । क्षत्रꣳ राजन्यः । तथा हास्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतः श्रीः परिगृहीता भवति । तदाहुः । यदुभौ दिवा गायेताम् । अपास्माद्रा ष्ट्रं क्रामेत् २ न वा ब्राह्मणे राष्ट्रꣳ रमत इति । यदा खलु वै राजा कामयते । अथ ब्राह्मणं जिनाति । दिवा ब्राह्मणो गायेत् । नक्तꣳ राजन्यः । ब्रह्मणो वै रूपमहः । क्षत्रस्य रात्रिः । तथा हास्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतो राष्ट्रं परिगृहीतं भवति । इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेत् । इष्टापूर्तं वै ब्राह्मणस्य ३ इष्टापूर्तेनैवैनꣳ स समर्धयति । इत्यजिना इत्ययुध्यथा इत्यमुꣳ संग्राममहन्निति राजन्यः । युद्धं वै राजन्यस्य । युद्धेनैवैनꣳ स समर्धयति । अक्ळ्प्ता वा एतस्यर्तव इत्याहुः । योऽश्वमेधेन यजत इति । तिस्रोऽन्यो गायति तिस्रोऽन्यः । षट्त्सम्पद्यन्ते । षड्वा ऋतवः । ऋतूनेवास्मै कल्पयतः । ताभ्याꣳ सꣳ स्थायाम् । अनोयुक्ते च शते च ददाति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रि यः । आयुष्येवेन्द्रि ये प्रतितिष्ठति ४

apa vā etasmācchrī rāṣṭraṃ krāmati | yo'śvamedhena yajate | brāhmaṇau vīṇāgāthinau gāyataḥ | śriyā vā etadrū pam | yadvīṇā | śriyamevāsmintaddhattaḥ | yadā khalu vai puruṣaḥ śriyamaśnute | vīṇāsmai vādyate | tadāhuḥ | yadubhau brāhmaṇau gāyetām 1 prabhram̐ śukāsmācchrīḥ syāt | na vai brāhmaṇe śrī ramata iti | brāhmaṇo'nyo gāyet | rājanyo'nyaḥ | brahma vai brāhmaṇaḥ | kṣatram̐ rājanyaḥ | tathā hāsya brahmaṇā ca kṣatreṇa cobhayataḥ śrīḥ parigṛhītā bhavati | tadāhuḥ | yadubhau divā gāyetām | apāsmādrā ṣṭraṃ krāmet 2 na vā brāhmaṇe rāṣṭram̐ ramata iti | yadā khalu vai rājā kāmayate | atha brāhmaṇaṃ jināti | divā brāhmaṇo gāyet | naktam̐ rājanyaḥ | brahmaṇo vai rūpamahaḥ | kṣatrasya rātriḥ | tathā hāsya brahmaṇā ca kṣatreṇa cobhayato rāṣṭraṃ parigṛhītaṃ bhavati | ityadadā ityayajathā ityapaca iti brāhmaṇo gāyet | iṣṭāpūrtaṃ vai brāhmaṇasya 3 iṣṭāpūrtenaivainam̐ sa samardhayati | ityajinā ityayudhyathā ityamum̐ saṃgrāmamahanniti rājanyaḥ | yuddhaṃ vai rājanyasya | yuddhenaivainam̐ sa samardhayati | akl̤ptā vā etasyartava ityāhuḥ | yo'śvamedhena yajata iti | tisro'nyo gāyati tisro'nyaḥ | ṣaṭtsampadyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ | ṛtūnevāsmai kalpayataḥ | tābhyām̐ sam̐ sthāyām | anoyukte ca śate ca dadāti | śatāyuḥ puruṣaḥ śatendri yaḥ | āyuṣyevendri ye pratitiṣṭhati 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषु वा एषु लोकेषु मृत्यवोऽन्वायत्ताः । तेभ्यो यदाहुतीर्न जुहुयात् । लोकेलोक एनं मृत्युर्विन्देत् । मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहेत्यभिपूर्वमा-हुतीर्जुहोति । लोकाल्लोकादेव मृत्युमवयजते । नैनं लोकेलोके मृत्यु-र्विन्दति । यदमुष्मै स्वाहामुष्मै स्वाहेति जुह्वत्संचक्षीत । बहुं मृत्युममित्रं कुर्वीत । मृत्यवे स्वाहेत्येकस्मा एवैकां जुहुयात् । एको वा अमुष्मिꣳ ल्लोके मृत्युः १ अशनयामृत्युरेव । तमेवामुष्मिꣳ ल्लोकेऽवयजते । भ्रूणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ आहुतिं जुहोति । भ्रूणहत्यामेवावयजते । तदाहुः । यद्भ्रूणहत्यापात्र्! याथ । कस्माद्यज्ञेऽपि क्रियत इति । अमृत्युर्वा अन्यो भ्रूणहत्याया इत्याहुः । भ्रूणहत्या वाव मृत्युरिति । यद्भ्रूणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ आहुतिं जुहोति २ मृत्युमेवाहुत्या तर्पयित्वा परिपाणं कृत्वा । भ्रूणघ्ने भेषजं करोति । एताꣳ ह वै मुण्डिभ औदन्यवः । भ्रूणहत्यायै प्रायश्चित्तिं विदां चकार । यो हास्यापि प्रजायां ब्राह्मणꣳ हन्ति । सर्वस्मै तस्मै भेषजं करोति । जुम्बकाय स्वाहेत्यवभृथ उत्तमामाहुतिं जुहोति । वरुणो वै जुम्बकः । अन्तत एव वरुणमवयजते । खलतेर्विक्लिधस्य शुक्लस्य पिङ्गाक्षस्य मूर्धन्जुहोति । एतद्वै वरुणस्य रूपं ।रूपेणैव वरुणमवयजते ३

sarveṣu vā eṣu lokeṣu mṛtyavo'nvāyattāḥ | tebhyo yadāhutīrna juhuyāt | lokeloka enaṃ mṛtyurvindet | mṛtyave svāhā mṛtyave svāhetyabhipūrvamā-hutīrjuhoti | lokāllokādeva mṛtyumavayajate | nainaṃ lokeloke mṛtyu-rvindati | yadamuṣmai svāhāmuṣmai svāheti juhvatsaṃcakṣīta | bahuṃ mṛtyumamitraṃ kurvīta | mṛtyave svāhetyekasmā evaikāṃ juhuyāt | eko vā amuṣmim̐ lloke mṛtyuḥ 1 aśanayāmṛtyureva | tamevāmuṣmim̐ lloke'vayajate | bhrūṇahatyāyai svāhetyavabhṛtha āhutiṃ juhoti | bhrūṇahatyāmevāvayajate | tadāhuḥ | yadbhrūṇahatyāpātr! yātha | kasmādyajñe'pi kriyata iti | amṛtyurvā anyo bhrūṇahatyāyā ityāhuḥ | bhrūṇahatyā vāva mṛtyuriti | yadbhrūṇahatyāyai svāhetyavabhṛtha āhutiṃ juhoti 2 mṛtyumevāhutyā tarpayitvā paripāṇaṃ kṛtvā | bhrūṇaghne bheṣajaṃ karoti | etām̐ ha vai muṇḍibha audanyavaḥ | bhrūṇahatyāyai prāyaścittiṃ vidāṃ cakāra | yo hāsyāpi prajāyāṃ brāhmaṇam̐ hanti | sarvasmai tasmai bheṣajaṃ karoti | jumbakāya svāhetyavabhṛtha uttamāmāhutiṃ juhoti | varuṇo vai jumbakaḥ | antata eva varuṇamavayajate | khalaterviklidhasya śuklasya piṅgākṣasya mūrdhanjuhoti | etadvai varuṇasya rūpaṃ |rūpeṇaiva varuṇamavayajate 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारुणो वा अश्वः । तं देवतया व्यर्धयति । यत्प्राजापत्यं करोति । नमो राज्ञे नमो वरुणायेत्याह । वारुणो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया समर्धयति । नमोऽश्वाय नमः प्रजापतय इत्याह । प्राजापत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया समर्धयति । नमोऽधिपतय इत्याह १ धर्मो वा अधिपतिः । धर्ममेवावरुन्धे । अधिपतिरस्यधिपतिं मा कुर्वधि-पतिरहं प्रजानां भूयासमित्याह । अधिपतिमेवैनꣳ समानानां करोति । मां धेहि मयि धेहीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । उपाकृताय स्वाहेत्युपाकृते जुहोति । आलब्धाय स्वाहेति नियुक्ते जुहोति । हुताय स्वाहेति हुते जुहोति । एषां लोकानामविजित्यै २ प्र वा एष एभ्यो लोकेभ्यश्च्यवते । योऽश्वमेधेन यजते । आग्नेयमैन्द्राग्नमाश्विनम् । तान्पशूनालभते प्रतिष्ठित्यै । यदाग्नेयो भवति । अग्निः सर्वा देवताः । देवता एवावरुन्धे । ब्रह्म वा अग्निः । क्षत्रमिन्द्रः । यदैन्द्राग्नो भवति ३ ब्रह्मक्षत्रे एवावरुन्धे । यदाश्विनो भवति । आशिषामवरुद्ध्यै । त्रयो भवन्ति । त्रय इमे लोकाः । एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठति । अग्नयेऽꣳहोमुचेऽष्टाकपाल इति दशहविषमिष्टिं निर्वपति । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे । अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस इति याज्यानुवाक्या भवन्ति सर्वत्वाय ४

vāruṇo vā aśvaḥ | taṃ devatayā vyardhayati | yatprājāpatyaṃ karoti | namo rājñe namo varuṇāyetyāha | vāruṇo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā samardhayati | namo'śvāya namaḥ prajāpataya ityāha | prājāpatyo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā samardhayati | namo'dhipataya ityāha 1 dharmo vā adhipatiḥ | dharmamevāvarundhe | adhipatirasyadhipatiṃ mā kurvadhi-patirahaṃ prajānāṃ bhūyāsamityāha | adhipatimevainam̐ samānānāṃ karoti | māṃ dhehi mayi dhehītyāha | āśiṣamevaitāmāśāste | upākṛtāya svāhetyupākṛte juhoti | ālabdhāya svāheti niyukte juhoti | hutāya svāheti hute juhoti | eṣāṃ lokānāmavijityai 2 pra vā eṣa ebhyo lokebhyaścyavate | yo'śvamedhena yajate | āgneyamaindrāgnamāśvinam | tānpaśūnālabhate pratiṣṭhityai | yadāgneyo bhavati | agniḥ sarvā devatāḥ | devatā evāvarundhe | brahma vā agniḥ | kṣatramindraḥ | yadaindrāgno bhavati 3 brahmakṣatre evāvarundhe | yadāśvino bhavati | āśiṣāmavaruddhyai | trayo bhavanti | traya ime lokāḥ | eṣveva lokeṣu pratitiṣṭhati | agnaye'm̐homuce'ṣṭākapāla iti daśahaviṣamiṣṭiṃ nirvapati | daśākṣarā virāṭ | annaṃ virāṭ | virājaivānnādyamavarundhe | agnermanve prathamasya pracetasa iti yājyānuvākyā bhavanti sarvatvāya 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यश्वमुपतपद्विन्देत् । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् । सौम्यं चरुम् । सावित्रमष्टाकपालम् । यदाग्नेयो भवति । अग्निः सर्वा देवताः । देवताभिरेवैनं भिषज्यति । यत्सौम्यो भवति । सोमो वा ओषधीनाꣳ राजा । याभ्य एवैनं विन्दति १ ताभिरेवैनं भिषज्यति । यत्सावित्रो भवति । सवितृप्रसूत एवैनं भिषज्यति । एताभिरेवैनं देवताभिर्भिषज्यति । अगदो हैव भवति । पौष्णं चरुं निर्वपेत् । यदि श्लोणः स्यात् । पूषा वै श्लौण्यस्य भिषक् । स एवैनं भिषज्यति । अश्लोणो हैव भवति २ रौद्रं चरुं निर्वपेत् । यदि महती देवताभिमन्येत । एतद्देवत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया भिषज्यति । अगदो हैव भवति । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मृगाखरे यदि नागच्छेत् । इयं वा अग्निर्वैश्वानरः । इयमेवैनमर्चिभ्यां परिरोधमानयति । आ हैव सुत्यमहर्गच्छति । यद्यधीयात् ३ अग्नयेऽꣳहोमुचेऽष्टाकपालः । सौर्यं पयः । वायव्य आज्यभागः । यजमानो वा अश्वः । अꣳहसा वा एष गृहीतः । यस्याश्वो मेधाय प्रोक्षितोऽध्येति । यदꣳहोमुचे निर्वपति । अꣳहस एव तेन मुच्यते । यजमानो वा अश्वः । रेतसा वा एष व्यृध्यते ४ यस्याश्वो मेधाय प्रोक्षितोऽध्येति । सौर्यꣳ रेतः । यत्सौर्यं पयो भवति । रेतसैवैनꣳ स समर्धयति । यजमानो वा अश्वः । गर्भैर्वा एष व्यृध्यते । यस्याश्वो मेधाय प्रोक्षितोऽध्येति । वायव्या गर्भाः । यद्वायव्य आज्यभागो भवति । गर्भैरेवैनꣳ स समर्धयति । अथो यस्यैषाश्वमेधे प्रायश्चितिः क्रियते । इष्ट्वा वसीयान्भवति ५

yadyaśvamupatapadvindet | āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet | saumyaṃ carum | sāvitramaṣṭākapālam | yadāgneyo bhavati | agniḥ sarvā devatāḥ | devatābhirevainaṃ bhiṣajyati | yatsaumyo bhavati | somo vā oṣadhīnām̐ rājā | yābhya evainaṃ vindati 1 tābhirevainaṃ bhiṣajyati | yatsāvitro bhavati | savitṛprasūta evainaṃ bhiṣajyati | etābhirevainaṃ devatābhirbhiṣajyati | agado haiva bhavati | pauṣṇaṃ caruṃ nirvapet | yadi śloṇaḥ syāt | pūṣā vai ślauṇyasya bhiṣak | sa evainaṃ bhiṣajyati | aśloṇo haiva bhavati 2 raudraṃ caruṃ nirvapet | yadi mahatī devatābhimanyeta | etaddevatyo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā bhiṣajyati | agado haiva bhavati | vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapenmṛgākhare yadi nāgacchet | iyaṃ vā agnirvaiśvānaraḥ | iyamevainamarcibhyāṃ parirodhamānayati | ā haiva sutyamahargacchati | yadyadhīyāt 3 agnaye'm̐homuce'ṣṭākapālaḥ | sauryaṃ payaḥ | vāyavya ājyabhāgaḥ | yajamāno vā aśvaḥ | am̐hasā vā eṣa gṛhītaḥ | yasyāśvo medhāya prokṣito'dhyeti | yadam̐homuce nirvapati | am̐hasa eva tena mucyate | yajamāno vā aśvaḥ | retasā vā eṣa vyṛdhyate 4 yasyāśvo medhāya prokṣito'dhyeti | sauryam̐ retaḥ | yatsauryaṃ payo bhavati | retasaivainam̐ sa samardhayati | yajamāno vā aśvaḥ | garbhairvā eṣa vyṛdhyate | yasyāśvo medhāya prokṣito'dhyeti | vāyavyā garbhāḥ | yadvāyavya ājyabhāgo bhavati | garbhairevainam̐ sa samardhayati | atho yasyaiṣāśvamedhe prāyaścitiḥ kriyate | iṣṭvā vasīyānbhavati 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । द्वादश ब्रह्मौदनान्त्सꣳस्थिते निर्वपेत् । द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति । यदिष्टिभिर्यजेत । उपनामुक एनं यज्ञः स्यात् । पापीयाꣳस्तु स्यात् । आप्तानि वा एतस्य छन्दाꣳ सि । य ईजानः । तानि क एतावदाशु पुनः प्रयुञ्जीतेति । सर्वा वै सꣳ स्थिते यज्ञे वागाप्यते १ साप्ता भवति यातयाम्नी ।क्रूरीकृतेव हि भवत्यरुष्कृता । सा न पुनः प्रयुज्येत्याहुः । द्वादशैव ब्रह्मौदनान्त्सꣳ स्थिते निर्वपेत् । प्रजापतिर्वा ओदनः । यज्ञः प्रजापतिः । उपनामुक एनं यज्ञो भवति । न पापीयान्भवति । द्वादश भवन्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सर एव प्रतितिष्ठति २

tadāhuḥ | dvādaśa brahmaudanāntsam̐sthite nirvapet | dvādaśabhirveṣṭibhiryajeteti | yadiṣṭibhiryajeta | upanāmuka enaṃ yajñaḥ syāt | pāpīyām̐stu syāt | āptāni vā etasya chandām̐ si | ya ījānaḥ | tāni ka etāvadāśu punaḥ prayuñjīteti | sarvā vai sam̐ sthite yajñe vāgāpyate 1 sāptā bhavati yātayāmnī |krūrīkṛteva hi bhavatyaruṣkṛtā | sā na punaḥ prayujyetyāhuḥ | dvādaśaiva brahmaudanāntsam̐ sthite nirvapet | prajāpatirvā odanaḥ | yajñaḥ prajāpatiḥ | upanāmuka enaṃ yajño bhavati | na pāpīyānbhavati | dvādaśa bhavanti | dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ | saṃvatsara eva pratitiṣṭhati 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष वै विभूर्नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र विभु भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै प्रभूर्नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र प्रभु भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वा ऊर्जस्वान्नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्रोर्जस्वद्भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै पयस्वान्नाम यज्ञः १ सर्वꣳ ह वै तत्र पयस्वद्भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै विधृतो नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र विधृतं भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै व्यावृत्तो नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र व्यावृत्तं भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै प्रतिष्ठितो नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र प्रतिष्ठितं भवति २ यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै तेजस्वी नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र तेजस्वि भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै ब्रह्मवर्चसी नाम यज्ञः । आ ह वै तत्र ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायते । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वा अतिव्याधी नाम यज्ञः । आ ह वै तत्र राजन्योऽतिव्याधी जायते । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै दीर्घो नाम यज्ञः । दीर्घायुषो ह वै तत्र मनुष्या भवन्ति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै क्ळ्प्तो नाम यज्ञः । कल्पते ह वै तत्र प्रजाभ्यो योगक्षेमः । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते ३

eṣa vai vibhūrnāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra vibhu bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai prabhūrnāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra prabhu bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vā ūrjasvānnāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatrorjasvadbhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai payasvānnāma yajñaḥ 1 sarvam̐ ha vai tatra payasvadbhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai vidhṛto nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra vidhṛtaṃ bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai vyāvṛtto nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra vyāvṛttaṃ bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai pratiṣṭhito nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra pratiṣṭhitaṃ bhavati 2 yatraitena yajñena yajante | eṣa vai tejasvī nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra tejasvi bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai brahmavarcasī nāma yajñaḥ | ā ha vai tatra brāhmaṇo brahmavarcasī jāyate | yatraitena yajñena yajante | eṣa vā ativyādhī nāma yajñaḥ | ā ha vai tatra rājanyo'tivyādhī jāyate | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai dīrgho nāma yajñaḥ | dīrghāyuṣo ha vai tatra manuṣyā bhavanti | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai kl̤pto nāma yajñaḥ | kalpate ha vai tatra prajābhyo yogakṣemaḥ | yatraitena yajñena yajante 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तार्प्येणाश्वꣳ संज्ञपयन्ति । यज्ञो वै तार्प्यम् । यज्ञेनैवैनꣳ समर्धयन्ति । यामेन साम्ना प्रस्तोतानूपतिष्ठते । यमलोकमेवैनं गमयति । तार्प्ये च कृत्यधीवासे चाश्वꣳ संज्ञपयन्ति । एतद्वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैव पशूनवरुन्धे । हिरण्यकशिपु भवति । तेजसोऽवरुद्ध्यै १ रुक्मो भवति । सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । अश्वो भवति । प्रजापतेराप्त्यै । अस्य वै लोकस्य रूपं तार्प्यम् । अन्तरिक्षस्य कृत्यधीवासः । दिवो हिरण्यकशिपु । आदित्यस्य रुक्मः । प्रजापतेरश्वः । इममेव लोकं तार्प्येणाप्नोति २ अन्तरिक्षं कृत्यधीवासेन । दिवꣳ हिरण्यकशिपुना । आदित्यꣳ रुक्मेण । अश्वेनैव मेध्येन प्रजापतेः सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नोति । एतासामेव देवतानाꣳ सायुज्यम् । सार्ष्टिताꣳ समानलोकतामाप्नोति । योऽश्वमेधेन यजते । य उ चैनमेवं वेद ३

tārpyeṇāśvam̐ saṃjñapayanti | yajño vai tārpyam | yajñenaivainam̐ samardhayanti | yāmena sāmnā prastotānūpatiṣṭhate | yamalokamevainaṃ gamayati | tārpye ca kṛtyadhīvāse cāśvam̐ saṃjñapayanti | etadvai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaiva paśūnavarundhe | hiraṇyakaśipu bhavati | tejaso'varuddhyai 1 rukmo bhavati | suvargasya lokasyānukhyātyai | aśvo bhavati | prajāpaterāptyai | asya vai lokasya rūpaṃ tārpyam | antarikṣasya kṛtyadhīvāsaḥ | divo hiraṇyakaśipu | ādityasya rukmaḥ | prajāpateraśvaḥ | imameva lokaṃ tārpyeṇāpnoti 2 antarikṣaṃ kṛtyadhīvāsena | divam̐ hiraṇyakaśipunā | ādityam̐ rukmeṇa | aśvenaiva medhyena prajāpateḥ sāyujyam̐ salokatāmāpnoti | etāsāmeva devatānām̐ sāyujyam | sārṣṭitām̐ samānalokatāmāpnoti | yo'śvamedhena yajate | ya u cainamevaṃ veda 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्याश्चाङ्गिरसश्च सुवर्गे लोकेऽस्पर्धन्त । तेऽङ्गिरस आदित्येभ्यः । अमुमादित्यमश्वꣳ श्वेतं भूतं दक्षिणामनयन् । तेऽब्रुवन् । यं नोऽनेष्ट । स वर्योऽभूदिति । तस्मादश्वꣳ सवर्येत्याह्वयन्ति । तस्माद्यज्ञे वरो दीयते । यत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादश्वो नाम १ यच्छ्वयदरुरासीत् । तस्मादर्वा नाम । यत्सद्यो वाजान्त्समजयत् । तस्माद्वाजी नाम । यदसुराणां लोकानादत्त । तस्मादादित्यो नाम । अग्निर्वा अश्वमेधस्य योनिरायतनम् । सूर्योऽग्नेर्योनिरायतनम् । यदश्वमेधेऽग्नौ चित्य उत्तरवेदिमुपवपति । योनिमन्तमेवैनमायतनवन्तं करोति २ योनिमानायतनवान्भवति । य एवं वेद । प्राणापानौ वा एतौ देवानाम् । यदर्काश्वमेधौ । प्राणापानावेवावरुन्धे । ओजो बलं वा एतौ देवानाम् । यदर्काश्वमेधौ । ओजो बलमेवावरुन्धे । अग्निर्वा अश्वमेधस्य योनिरायतनम् । सूर्योऽग्नेर्योनिरायतनम् । यदश्वमेधेऽग्नौ चित्य उत्तरवेदिं चिनोति । तावर्काश्वमेधौ । अर्काश्वमेधावेवावरुन्धे । अथो अर्काश्वमेधयोरेव प्रतितिष्ठति ३

ādityāścāṅgirasaśca suvarge loke'spardhanta | te'ṅgirasa ādityebhyaḥ | amumādityamaśvam̐ śvetaṃ bhūtaṃ dakṣiṇāmanayan | te'bruvan | yaṃ no'neṣṭa | sa varyo'bhūditi | tasmādaśvam̐ savaryetyāhvayanti | tasmādyajñe varo dīyate | yatprajāpatirālabdho'śvo'bhavat | tasmādaśvo nāma 1 yacchvayadarurāsīt | tasmādarvā nāma | yatsadyo vājāntsamajayat | tasmādvājī nāma | yadasurāṇāṃ lokānādatta | tasmādādityo nāma | agnirvā aśvamedhasya yonirāyatanam | sūryo'gneryonirāyatanam | yadaśvamedhe'gnau citya uttaravedimupavapati | yonimantamevainamāyatanavantaṃ karoti 2 yonimānāyatanavānbhavati | ya evaṃ veda | prāṇāpānau vā etau devānām | yadarkāśvamedhau | prāṇāpānāvevāvarundhe | ojo balaṃ vā etau devānām | yadarkāśvamedhau | ojo balamevāvarundhe | agnirvā aśvamedhasya yonirāyatanam | sūryo'gneryonirāyatanam | yadaśvamedhe'gnau citya uttaravediṃ cinoti | tāvarkāśvamedhau | arkāśvamedhāvevāvarundhe | atho arkāśvamedhayoreva pratitiṣṭhati 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिं वै देवाः पितरम् । पशुं भूतं मेधायालभन्त । तमालभ्योपावसन् । प्रातर्यष्टास्मह इति । एकं वा एतद्देवानामहः । यत्संवत्सरः । तस्मादश्वः पुरस्तात्संवत्सर आलभ्यते । यत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादश्वः । यत्सद्यो मेधोऽभवत् १ तस्मादश्वमेधः । वेदुकोऽश्वमाशुं भवति । य एवं वेद । यद्वै तत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादश्वः प्रजापतेः पशूनामनुरूपतमः । आस्य पुत्रः प्रतिरूपो जायते । य एवं वेद । सर्वाणि भूतानि सम्भृत्यालभते । समेनं देवास्तेजसे ब्रह्मवर्चसाय भरन्ति । योऽश्वमेधेन यजते २ य उ चैनमेवं वेद । एतद्वै तद्देवा एतां देवताम् । पशुं भूतं मेधायालभन्त । यज्ञमेव । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । कामप्रं यज्ञमकुर्वत । तेऽमृतत्वमकामयन्त । तेऽमृतत्वमगच्छन् । योऽश्वमेधेन यजते । देवानामेवायनेनैति ३ प्राजापत्येनैव यज्ञेन यजते कामप्रेण । अपुनर्मारमेव गच्छति । एतस्य वै रूपेण पुरस्तात्प्राजापत्यमृषभं तूपरं बहुरूपमालभते । सर्वेभ्यः कामेभ्यः । सर्वस्याप्त्यै । सर्वस्य जित्यै । सर्वमेव तेनाप्नोति । सर्वं जयति । योऽश्वमेधेन यजते । य उ चैनमेवं वेद ४

prajāpatiṃ vai devāḥ pitaram | paśuṃ bhūtaṃ medhāyālabhanta | tamālabhyopāvasan | prātaryaṣṭāsmaha iti | ekaṃ vā etaddevānāmahaḥ | yatsaṃvatsaraḥ | tasmādaśvaḥ purastātsaṃvatsara ālabhyate | yatprajāpatirālabdho'śvo'bhavat | tasmādaśvaḥ | yatsadyo medho'bhavat 1 tasmādaśvamedhaḥ | veduko'śvamāśuṃ bhavati | ya evaṃ veda | yadvai tatprajāpatirālabdho'śvo'bhavat | tasmādaśvaḥ prajāpateḥ paśūnāmanurūpatamaḥ | āsya putraḥ pratirūpo jāyate | ya evaṃ veda | sarvāṇi bhūtāni sambhṛtyālabhate | samenaṃ devāstejase brahmavarcasāya bharanti | yo'śvamedhena yajate 2 ya u cainamevaṃ veda | etadvai taddevā etāṃ devatām | paśuṃ bhūtaṃ medhāyālabhanta | yajñameva | yajñena yajñamayajanta devāḥ | kāmapraṃ yajñamakurvata | te'mṛtatvamakāmayanta | te'mṛtatvamagacchan | yo'śvamedhena yajate | devānāmevāyanenaiti 3 prājāpatyenaiva yajñena yajate kāmapreṇa | apunarmārameva gacchati | etasya vai rūpeṇa purastātprājāpatyamṛṣabhaṃ tūparaṃ bahurūpamālabhate | sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ | sarvasyāptyai | sarvasya jityai | sarvameva tenāpnoti | sarvaṃ jayati | yo'śvamedhena yajate | ya u cainamevaṃ veda 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वा अश्वस्य मेध्यस्य लोमनी वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य लोमꣳ ल्लोमञ्जुहोति । अहोरात्रे वा अश्वस्य मेध्यस्य लोमनी ।यत्सायम्प्रातर्जुहोति । अश्वस्यैव मेध्यस्य लोमꣳ ल्लोमञ्जुहोति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मेध्यस्य लोमꣳ ल्लोमञ्जुह्वति । यो वा अश्वस्य मेध्यस्य पदे वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य पदेपदे जुहोति । दर्शपूर्णमासौ वा अश्वस्य मेध्यस्य पदे १ यद्दर्शपूर्णमासौ यजते । अश्वस्यैव मेध्यस्य पदेपदे जुहोति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मेध्यस्य पदेपदे जुह्वति । यो वा अश्वस्य मेध्यस्य विवर्तनं वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य विवर्तने विवर्तने जुहोति । असौ वा आदित्योऽश्वः । स आहवनीयमागच्छति । तद्विवर्तते । यदग्निहोत्रं जुहोति । अश्वस्यैव मेध्यस्य विवर्तनेविवर्तने जुहोति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मेध्यस्य विवर्तनेविवर्तने जुह्वति २

yo vā aśvasya medhyasya lomanī veda | aśvasyaiva medhyasya lomam̐ llomañjuhoti | ahorātre vā aśvasya medhyasya lomanī |yatsāyamprātarjuhoti | aśvasyaiva medhyasya lomam̐ llomañjuhoti | etadanukṛti ha sma vai purā | aśvasya medhyasya lomam̐ llomañjuhvati | yo vā aśvasya medhyasya pade veda | aśvasyaiva medhyasya padepade juhoti | darśapūrṇamāsau vā aśvasya medhyasya pade 1 yaddarśapūrṇamāsau yajate | aśvasyaiva medhyasya padepade juhoti | etadanukṛti ha sma vai purā | aśvasya medhyasya padepade juhvati | yo vā aśvasya medhyasya vivartanaṃ veda | aśvasyaiva medhyasya vivartane vivartane juhoti | asau vā ādityo'śvaḥ | sa āhavanīyamāgacchati | tadvivartate | yadagnihotraṃ juhoti | aśvasyaiva medhyasya vivartanevivartane juhoti | etadanukṛti ha sma vai purā | aśvasya medhyasya vivartanevivartane juhvati 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.