प्राचीनवꣳशं करोति देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त प्राचीं देवा दक्षिणा पितरः प्रतीचीम् मनुष्या उदीचीꣳ रुद्राः । यत् प्राचीनवꣳशं करोति देवलोकम् एव तद् यजमान उपावर्तते परि श्रयति । अन्तर्हितो हि देवलोको मनुष्यलोकात् । नास्माल्लोकात् स्वेतव्यम् इवेत्य् आहुः को हि तद् वेद यद्य् अमुष्मिँल्लोके ऽस्ति वा न वेति दिक्ष्व् अतीकाशान् करोति उभयोर् लोकयोर् अभिजित्यै केशश्मश्रु वपते नखानि नि कृन्तते मृता वा एषा त्वग् अमेध्या यत् केशश्मश्रु मृताम् एव त्वचम् अमेध्याम् अपहत्य यज्ञियो भूत्वा मेधम् उपैति । अङ्गिरसः सुवर्गं लोकम् यन्तो ऽप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । अप्सु स्नाति साक्षाद् एव दीक्षातपसी अव रुन्द्धे तीर्थे स्नाति तीर्थे हि ते ताम् प्रावेशयन् तीर्थे स्नाति तीर्थम् एव समानानाम् भवति । अपो ऽश्नाति । अन्तरत एव मेध्यो भवति वाससा दीक्षयति सौम्यं वै क्षौमं देवतया सोमम् एष देवताम् उपैति यो दीक्षते सोमस्य तनूर् असि तनुवम् मे पाहीत्य् आह स्वाम् एव देवताम् उपैति । अथो आशिषम् एवैतां आ शास्ते । अग्नेस् तूषाधानम् । वायोर् वातपानम् पितृणां नीविः । ओषधीनाम् प्रघातः । आदित्यानाम् प्राचीनतानः । विश्वेषां देवानाम् ओतुः । नक्षत्राणाम् अतीकाशास् तद् वा एतत् सर्वदेवत्यं यद् वासः । यद् वाससा दीक्षयति सर्वाभिर् एवैनं देवताभिर् दीक्षयति बहिःप्राणो वै मनुष्यस् तस्याशनम् प्राणः । अश्नाति सप्राण एव दीक्षते । आशितो भवति यावान् एवास्य प्राणस् तेन सह मेधम् उपैति घृतं देवानाम् मस्तु पितृणाम् । निष्पक्वम् मनुष्याणाम् । तद् वै एतत् सर्वदेवत्यं यन् नवनीतम् । यन् नवनीतेनाभ्यङ्क्ते सर्वा एव देवताः प्रीणाति प्रच्युतो वा एषो ऽस्माल् लोकाद् अगतो देवलोकं यो दीक्षितः । अन्तरेव नवनीतम् । तस्मान् नवनीतेनाभ्य् अङ्क्ते । अनुलोमम् । यजुषा व्यावृत्त्यै । इन्द्रो वृत्रम् अहन् तस्य कनीनिका परापतत् तद् आञ्जनम् अभवत् । यद् आङ्क्ते चक्षुर् एव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते दक्षिणम् पूर्वम् आङ्क्ते सव्यꣳ हि पूर्वम् मनुष्या आञ्जते न नि धावते नीव हि मनुष्या धावन्ते पञ्च कृत्व आऽङ्क्ते पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे परिमितम् आऽङ्क्ते। परिमितꣳ हि मनुष्या आञ्जते सतूलयाऽऽङ्क्ते। अपतूलया हि मनुष्या आञ्जते व्यावृत्त्यै यद् अपतूलयाऽऽञ्जीत वज्र इव स्यात् सतूलयाऽङ्क्ते मित्रत्वाय । इन्द्रो वृत्रम् अहन् । सो ऽपो ऽभ्य्य् अम्रियत तासां यन् मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवम् आसीत् तद् अपोदक्रामत् ते दर्भा अभवन् यद् दर्भपुञ्जीलैः पवयति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस् ताभिर् एवैनम् पवयति द्वाभ्याम् पवयति । अहोरात्राभ्याम् एवैनम् पवयति त्रिभिः पवयति त्रय इमे लोकाः । एभिर् एवैनं लोकैः पवयति पञ्चभिः पवयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञायैवैनम् पवयति षड्भिः पवयति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनम् पवयति सप्तभिः पवयति सप्त छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एवैनम् पवयति नवभिः पवयति नव वै पुरुषे प्राणाः सप्राणम् एवैनम् पवयति । एकविꣳशत्या पवयति दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पद्या आत्मैकविꣳशः । यावान् एव पुरुषस् तम् अपरिवर्गम् पवयति चित्पतिस् त्वा पुनात्व् इत्य् आह मनो वै चित्पतिः । मनसैवैनम् पवयति वाक्पतिस् त्वा पुनात्व् इत्य् आह वाचैवैनम् पवयति देवस् त्वा सविता पुनात्व् इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनम् पवयति तस्य ते पवित्रपते पवित्रेण यस्मै कम् पुने तच् छकेयम् इत्य् आह । आशिषम् एवैताम् आ शास्ते ॥
prācīnavam̐śaṃ karoti devamanuṣyā diśo vyabhajanta prācīṃ devā dakṣiṇā pitaraḥ pratīcīm manuṣyā udīcīm̐ rudrāḥ | yat prācīnavam̐śaṃ karoti devalokam eva tad yajamāna upāvartate pari śrayati | antarhito hi devaloko manuṣyalokāt | nāsmāllokāt svetavyam ivety āhuḥ ko hi tad veda yady amuṣmi~lloke 'sti vā na veti dikṣv atīkāśān karoti ubhayor lokayor abhijityai keśaśmaśru vapate nakhāni ni kṛntate mṛtā vā eṣā tvag amedhyā yat keśaśmaśru mṛtām eva tvacam amedhyām apahatya yajñiyo bhūtvā medham upaiti | aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam yanto 'psu dīkṣātapasī prāveśayan | apsu snāti sākṣād eva dīkṣātapasī ava runddhe tīrthe snāti tīrthe hi te tām prāveśayan tīrthe snāti tīrtham eva samānānām bhavati | apo 'śnāti | antarata eva medhyo bhavati vāsasā dīkṣayati saumyaṃ vai kṣaumaṃ devatayā somam eṣa devatām upaiti yo dīkṣate somasya tanūr asi tanuvam me pāhīty āha svām eva devatām upaiti | atho āśiṣam evaitāṃ ā śāste | agnes tūṣādhānam | vāyor vātapānam pitṛṇāṃ nīviḥ | oṣadhīnām praghātaḥ | ādityānām prācīnatānaḥ | viśveṣāṃ devānām otuḥ | nakṣatrāṇām atīkāśās tad vā etat sarvadevatyaṃ yad vāsaḥ | yad vāsasā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati bahiḥprāṇo vai manuṣyas tasyāśanam prāṇaḥ | aśnāti saprāṇa eva dīkṣate | āśito bhavati yāvān evāsya prāṇas tena saha medham upaiti ghṛtaṃ devānām mastu pitṛṇām | niṣpakvam manuṣyāṇām | tad vai etat sarvadevatyaṃ yan navanītam | yan navanītenābhyaṅkte sarvā eva devatāḥ prīṇāti pracyuto vā eṣo 'smāl lokād agato devalokaṃ yo dīkṣitaḥ | antareva navanītam | tasmān navanītenābhy aṅkte | anulomam | yajuṣā vyāvṛttyai | indro vṛtram ahan tasya kanīnikā parāpatat tad āñjanam abhavat | yad āṅkte cakṣur eva bhrātṛvyasya vṛṅkte dakṣiṇam pūrvam āṅkte savyam̐ hi pūrvam manuṣyā āñjate na ni dhāvate nīva hi manuṣyā dhāvante pañca kṛtva ā'ṅkte pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe parimitam ā'ṅkte| parimitam̐ hi manuṣyā āñjate satūlayā''ṅkte| apatūlayā hi manuṣyā āñjate vyāvṛttyai yad apatūlayā''ñjīta vajra iva syāt satūlayā'ṅkte mitratvāya | indro vṛtram ahan | so 'po 'bhyy amriyata tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam āsīt tad apodakrāmat te darbhā abhavan yad darbhapuñjīlaiḥ pavayati yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tābhir evainam pavayati dvābhyām pavayati | ahorātrābhyām evainam pavayati tribhiḥ pavayati traya ime lokāḥ | ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati pañcabhiḥ pavayati pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñāyaivainam pavayati ṣaḍbhiḥ pavayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainam pavayati saptabhiḥ pavayati sapta chandām̐si chandobhir evainam pavayati navabhiḥ pavayati nava vai puruṣe prāṇāḥ saprāṇam evainam pavayati | ekavim̐śatyā pavayati daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā ātmaikavim̐śaḥ | yāvān eva puruṣas tam aparivargam pavayati citpatis tvā punātv ity āha mano vai citpatiḥ | manasaivainam pavayati vākpatis tvā punātv ity āha vācaivainam pavayati devas tvā savitā punātv ity āha savitṛprasūta evainam pavayati tasya te pavitrapate pavitreṇa yasmai kam pune tac chakeyam ity āha | āśiṣam evaitām ā śāste ||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.