प्राचीनवꣳशं करोति देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त प्राचीं देवा दक्षिणा पितरः प्रतीचीम् मनुष्या उदीचीꣳ रुद्राः । यत् प्राचीनवꣳशं करोति देवलोकम् एव तद् यजमान उपावर्तते परि श्रयति । अन्तर्हितो हि देवलोको मनुष्यलोकात् । नास्माल्लोकात् स्वेतव्यम् इवेत्य् आहुः को हि तद् वेद यद्य् अमुष्मिँल्लोके ऽस्ति वा न वेति दिक्ष्व् अतीकाशान् करोति
उभयोर् लोकयोर् अभिजित्यै केशश्मश्रु वपते नखानि नि कृन्तते मृता वा एषा त्वग् अमेध्या यत् केशश्मश्रु मृताम् एव त्वचम् अमेध्याम् अपहत्य यज्ञियो भूत्वा मेधम् उपैति । अङ्गिरसः सुवर्गं लोकम् यन्तो ऽप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । अप्सु स्नाति साक्षाद् एव दीक्षातपसी अव रुन्द्धे तीर्थे स्नाति तीर्थे हि ते ताम् प्रावेशयन् तीर्थे स्नाति
तीर्थम् एव समानानाम् भवति । अपो ऽश्नाति । अन्तरत एव मेध्यो भवति वाससा दीक्षयति सौम्यं वै क्षौमं देवतया सोमम् एष देवताम् उपैति यो दीक्षते सोमस्य तनूर् असि तनुवम् मे पाहीत्य् आह स्वाम् एव देवताम् उपैति । अथो आशिषम् एवैतां आ शास्ते । अग्नेस् तूषाधानम् । वायोर् वातपानम् पितृणां नीविः । ओषधीनाम् प्रघातः ।
आदित्यानाम् प्राचीनतानः । विश्वेषां देवानाम् ओतुः । नक्षत्राणाम् अतीकाशास् तद् वा एतत् सर्वदेवत्यं यद् वासः । यद् वाससा दीक्षयति सर्वाभिर् एवैनं देवताभिर् दीक्षयति बहिःप्राणो वै मनुष्यस् तस्याशनम् प्राणः । अश्नाति सप्राण एव दीक्षते । आशितो भवति यावान् एवास्य प्राणस् तेन सह मेधम् उपैति घृतं देवानाम् मस्तु पितृणाम् । निष्पक्वम् मनुष्याणाम् । तद् वै
एतत् सर्वदेवत्यं यन् नवनीतम् । यन् नवनीतेनाभ्यङ्क्ते सर्वा एव देवताः प्रीणाति प्रच्युतो वा एषो ऽस्माल् लोकाद् अगतो देवलोकं यो दीक्षितः । अन्तरेव नवनीतम् । तस्मान् नवनीतेनाभ्य् अङ्क्ते । अनुलोमम् । यजुषा व्यावृत्त्यै । इन्द्रो वृत्रम् अहन् तस्य कनीनिका परापतत् तद् आञ्जनम् अभवत् । यद् आङ्क्ते चक्षुर् एव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते दक्षिणम् पूर्वम् आङ्क्ते
सव्यꣳ हि पूर्वम् मनुष्या आञ्जते न नि धावते नीव हि मनुष्या धावन्ते पञ्च कृत्व आऽङ्क्ते
पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे परिमितम् आऽङ्क्ते। परिमितꣳ हि मनुष्या आञ्जते सतूलयाऽऽङ्क्ते। अपतूलया हि मनुष्या आञ्जते व्यावृत्त्यै यद् अपतूलयाऽऽञ्जीत वज्र इव स्यात् सतूलयाऽङ्क्ते मित्रत्वाय ।
इन्द्रो वृत्रम् अहन् । सो ऽपो ऽभ्य्य् अम्रियत तासां यन् मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवम् आसीत् तद् अपोदक्रामत् ते दर्भा अभवन् यद् दर्भपुञ्जीलैः पवयति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस् ताभिर् एवैनम् पवयति द्वाभ्याम् पवयति । अहोरात्राभ्याम् एवैनम् पवयति त्रिभिः पवयति त्रय इमे लोकाः । एभिर् एवैनं लोकैः पवयति पञ्चभिः
पवयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञायैवैनम् पवयति षड्भिः पवयति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनम् पवयति सप्तभिः पवयति सप्त छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एवैनम् पवयति नवभिः पवयति नव वै पुरुषे प्राणाः सप्राणम् एवैनम् पवयति । एकविꣳशत्या पवयति दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पद्या आत्मैकविꣳशः । यावान् एव पुरुषस् तम् अपरिवर्गम्
पवयति चित्पतिस् त्वा पुनात्व् इत्य् आह मनो वै चित्पतिः । मनसैवैनम् पवयति वाक्पतिस् त्वा पुनात्व् इत्य् आह वाचैवैनम् पवयति देवस् त्वा सविता पुनात्व् इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनम् पवयति तस्य ते पवित्रपते पवित्रेण यस्मै कम् पुने तच् छकेयम् इत्य् आह । आशिषम् एवैताम् आ शास्ते ॥
prācīnavam̐śaṃ karoti devamanuṣyā diśo vyabhajanta prācīṃ devā dakṣiṇā pitaraḥ pratīcīm manuṣyā udīcīm̐ rudrāḥ | yat prācīnavam̐śaṃ karoti devalokam eva tad yajamāna upāvartate pari śrayati | antarhito hi devaloko manuṣyalokāt | nāsmāllokāt svetavyam ivety āhuḥ ko hi tad veda yady amuṣmi~lloke 'sti vā na veti dikṣv atīkāśān karoti
ubhayor lokayor abhijityai keśaśmaśru vapate nakhāni ni kṛntate mṛtā vā eṣā tvag amedhyā yat keśaśmaśru mṛtām eva tvacam amedhyām apahatya yajñiyo bhūtvā medham upaiti | aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam yanto 'psu dīkṣātapasī prāveśayan | apsu snāti sākṣād eva dīkṣātapasī ava runddhe tīrthe snāti tīrthe hi te tām prāveśayan tīrthe snāti
tīrtham eva samānānām bhavati | apo 'śnāti | antarata eva medhyo bhavati vāsasā dīkṣayati saumyaṃ vai kṣaumaṃ devatayā somam eṣa devatām upaiti yo dīkṣate somasya tanūr asi tanuvam me pāhīty āha svām eva devatām upaiti | atho āśiṣam evaitāṃ ā śāste | agnes tūṣādhānam | vāyor vātapānam pitṛṇāṃ nīviḥ | oṣadhīnām praghātaḥ |
ādityānām prācīnatānaḥ | viśveṣāṃ devānām otuḥ | nakṣatrāṇām atīkāśās tad vā etat sarvadevatyaṃ yad vāsaḥ | yad vāsasā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati bahiḥprāṇo vai manuṣyas tasyāśanam prāṇaḥ | aśnāti saprāṇa eva dīkṣate | āśito bhavati yāvān evāsya prāṇas tena saha medham upaiti ghṛtaṃ devānām mastu pitṛṇām | niṣpakvam manuṣyāṇām | tad vai
etat sarvadevatyaṃ yan navanītam | yan navanītenābhyaṅkte sarvā eva devatāḥ prīṇāti pracyuto vā eṣo 'smāl lokād agato devalokaṃ yo dīkṣitaḥ | antareva navanītam | tasmān navanītenābhy aṅkte | anulomam | yajuṣā vyāvṛttyai | indro vṛtram ahan tasya kanīnikā parāpatat tad āñjanam abhavat | yad āṅkte cakṣur eva bhrātṛvyasya vṛṅkte dakṣiṇam pūrvam āṅkte
savyam̐ hi pūrvam manuṣyā āñjate na ni dhāvate nīva hi manuṣyā dhāvante pañca kṛtva ā'ṅkte
pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe parimitam ā'ṅkte| parimitam̐ hi manuṣyā āñjate satūlayā''ṅkte| apatūlayā hi manuṣyā āñjate vyāvṛttyai yad apatūlayā''ñjīta vajra iva syāt satūlayā'ṅkte mitratvāya |
indro vṛtram ahan | so 'po 'bhyy amriyata tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam āsīt tad apodakrāmat te darbhā abhavan yad darbhapuñjīlaiḥ pavayati yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tābhir evainam pavayati dvābhyām pavayati | ahorātrābhyām evainam pavayati tribhiḥ pavayati traya ime lokāḥ | ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati pañcabhiḥ
pavayati pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñāyaivainam pavayati ṣaḍbhiḥ pavayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainam pavayati saptabhiḥ pavayati sapta chandām̐si chandobhir evainam pavayati navabhiḥ pavayati nava vai puruṣe prāṇāḥ saprāṇam evainam pavayati | ekavim̐śatyā pavayati daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā ātmaikavim̐śaḥ | yāvān eva puruṣas tam aparivargam
pavayati citpatis tvā punātv ity āha mano vai citpatiḥ | manasaivainam pavayati vākpatis tvā punātv ity āha vācaivainam pavayati devas tvā savitā punātv ity āha savitṛprasūta evainam pavayati tasya te pavitrapate pavitreṇa yasmai kam pune tac chakeyam ity āha | āśiṣam evaitām ā śāste ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावन्तो वै देवा यज्ञायापुनत त एवाभवन् य एवं विद्वान् यज्ञाय पुनीते भवत्य् एव बहिः पवयित्वान्तः प्र पादयति मनुष्यलोक एवैनम् पवयित्वा पूतं देवलोकम् प्र णयति । अदीक्षित एकयाऽऽहुत्येत्य् आहुः स्रुवेण चतस्रो जुहोति दीक्षितत्वाय स्रुचा पञ्चमीम् पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे । आकूत्यै प्रयुजे ऽग्नये
स्वाहेत्य् आह । आकूत्या हि पुरुषो यज्ञम् अभि प्रयुङ्क्ते यजेयेति मेधायै मनसे ऽग्नये स्वाहेत्य् आह मेधया हि मनसा पुरुषो यज्ञम् अभिगच्छति सरस्वत्यै पूष्णे ऽग्नये स्वाहेत्य् आह वाग् वै सरस्वती पृथिवी पूषा वाचैव पृथिव्या यज्ञम् प्र युङ्क्ते । आपो देवीर् बृहतीर् विश्वशम्भुव इत्य् आह या वै वर्ष्यास् ताः
आपो देवीर् बृहतीर् विश्वशम्भुवः । यद् एतद् यजुर् न ब्रूयाद् दिव्या आपो ऽशान्ता इमं लोकम् आ गच्छेयुः । आपो देवीर् बृहतीर् विश्वशम्भुव इत्य् आह । अस्मा एवैना लोकाय शमयति तस्माच् छान्ता इमं लोकम् आ गच्छन्ति द्यावापृथिवी इत्य् आह द्यावापृथिव्योर् हि यज्ञः । उर्व् अन्तरिक्षम् इत्य् आह । अन्तरिक्षे हि यज्ञः । बृहस्पतिर् नो हविषा वृधातु
इत्य् आह। ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवास्मै यज्ञम् अव रुन्द्धे यद् ब्रूयात् । विधेर् इति यज्ञस्थाणुम् ऋच्छेत् । वृधात्व् इत्य् आह यज्ञस्थाणुम् एव परि वृणक्ति प्रजापतिर् यज्ञम् असृजत सो ऽस्मात् सृष्टः पराङ् ऐत् स प्र यजुर् अव्लीनात् प्र साम तम् ऋग् उद् अयच्छत् । यद् ऋग् उदयच्छत् तद् औद्ग्रहणस्यौद्ग्रहणत्वम् ॥
ऋचा
जुहोति यज्ञस्योद्यत्यै । अनुष्टुप् छन्दसाम् उदयच्छद् इत्य् आहुस् तस्माद् अनुष्टुभा जुहोति यज्ञस्योद्यत्यै द्वादश वात्सबन्धान्य् उद् अयच्छन्न् इत्य् आहुस् तस्माद् द्वादशभिर् वात्सबन्धविदो दीक्षयन्ति सा वा एषर्ग् अनुष्टुग् वाग् अनुष्टुग् यद् एतयर्चा दीक्षयति वाचैवैनꣳ सर्वया दीक्षयति विश्वे देवस्य नेतुर् इत्य् आह सावित्र्य् एतेन ।
मर्तो वृणीत सख्यम्
इत्य् आह पितृदेवत्यैतेन। विश्वे राय इषुध्यसीत्य् आह वैश्वदेव्य् एतेन द्युम्नं वृणीत पुष्यस इत्य् आह पौष्ण्य् एतेन सा वा एषर्क् सर्वदेवत्या यद् एतयर्चा दीक्षयति सर्वाभिर् एवैनं देवताभिर् दीक्षयति सप्ताक्षरम् प्रथमम् पदम् अष्टाक्षराणि त्रीणि यानि त्रीणि तान्य् अष्टाव् उप यन्ति यानि चत्वारि तान्य् अष्टौ यद् अष्टाक्षरा तेन
गायत्री । यद् एकादशाक्षरा तेन त्रिष्टुग् यद् द्वादशाक्षरा तेन जगती सा वा एषर्क् सर्वाणि छन्दाꣳसि यद् एतयर्चा दीक्षयति सर्वेभिर् एवैनं छन्दोभिर् दीक्षयति सप्ताक्षरम् प्रथमम् पदम् । सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशून् एवाव रुन्द्धे । एकस्माद् अक्षराद् अनाप्तम् प्रथमम् पदम् । तस्माद् यद् वाचो ऽनाप्तं तन् मनुष्या उप जीवन्ति पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाद् धि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजानाꣳ सृष्ट्यै ॥
yāvanto vai devā yajñāyāpunata ta evābhavan ya evaṃ vidvān yajñāya punīte bhavaty eva bahiḥ pavayitvāntaḥ pra pādayati manuṣyaloka evainam pavayitvā pūtaṃ devalokam pra ṇayati | adīkṣita ekayā''hutyety āhuḥ sruveṇa catasro juhoti dīkṣitatvāya srucā pañcamīm pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe | ākūtyai prayuje 'gnaye
svāhety āha | ākūtyā hi puruṣo yajñam abhi prayuṅkte yajeyeti medhāyai manase 'gnaye svāhety āha medhayā hi manasā puruṣo yajñam abhigacchati sarasvatyai pūṣṇe 'gnaye svāhety āha vāg vai sarasvatī pṛthivī pūṣā vācaiva pṛthivyā yajñam pra yuṅkte | āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuva ity āha yā vai varṣyās tāḥ
āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuvaḥ | yad etad yajur na brūyād divyā āpo 'śāntā imaṃ lokam ā gaccheyuḥ | āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuva ity āha | asmā evainā lokāya śamayati tasmāc chāntā imaṃ lokam ā gacchanti dyāvāpṛthivī ity āha dyāvāpṛthivyor hi yajñaḥ | urv antarikṣam ity āha | antarikṣe hi yajñaḥ | bṛhaspatir no haviṣā vṛdhātu
ity āha| brahma vai devānām bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivāsmai yajñam ava runddhe yad brūyāt | vidher iti yajñasthāṇum ṛcchet | vṛdhātv ity āha yajñasthāṇum eva pari vṛṇakti prajāpatir yajñam asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ parāṅ ait sa pra yajur avlīnāt pra sāma tam ṛg ud ayacchat | yad ṛg udayacchat tad audgrahaṇasyaudgrahaṇatvam ||
ṛcā
juhoti yajñasyodyatyai | anuṣṭup chandasām udayacchad ity āhus tasmād anuṣṭubhā juhoti yajñasyodyatyai dvādaśa vātsabandhāny ud ayacchann ity āhus tasmād dvādaśabhir vātsabandhavido dīkṣayanti sā vā eṣarg anuṣṭug vāg anuṣṭug yad etayarcā dīkṣayati vācaivainam̐ sarvayā dīkṣayati viśve devasya netur ity āha sāvitry etena |
marto vṛṇīta sakhyam
ity āha pitṛdevatyaitena| viśve rāya iṣudhyasīty āha vaiśvadevy etena dyumnaṃ vṛṇīta puṣyasa ity āha pauṣṇy etena sā vā eṣark sarvadevatyā yad etayarcā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati saptākṣaram prathamam padam aṣṭākṣarāṇi trīṇi yāni trīṇi tāny aṣṭāv upa yanti yāni catvāri tāny aṣṭau yad aṣṭākṣarā tena
gāyatrī | yad ekādaśākṣarā tena triṣṭug yad dvādaśākṣarā tena jagatī sā vā eṣark sarvāṇi chandām̐si yad etayarcā dīkṣayati sarvebhir evainaṃ chandobhir dīkṣayati saptākṣaram prathamam padam | saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe | ekasmād akṣarād anāptam prathamam padam | tasmād yad vāco 'nāptaṃ tan manuṣyā upa jīvanti pūrṇayā juhoti pūrṇa iva hi prajāpatiḥ prajāpater āptyai nyūnayā juhoti nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānām̐ sṛṣṭyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञायातिष्ठमाने कृष्णो रूपं कृत्वाऽपक्रम्यातिष्ठताम् । ते ऽमन्यन्त यं वा इमे उपावर्त्स्यतः स इदं भविष्यतीति ते उपामन्त्रयन्त् ते अहोरात्रयोर् महिमानम् अपनिधाय देवान् उपावर्तेताम् एष वा ऋचो वर्णो यच् छुक्लं कृष्णाजिनस्य । एष साम्नो यत्कृष्णम् ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ इत्य् आह । ऋक्सामे एवाव रुन्धे । एषः
वा अह्नो वर्णो यच् छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष रात्रिया यत् कृष्णं यद् एवैनयोस् तत्र न्यक्तं तद् एवाव रुन्द्धे कृष्णाजिनेन दीक्षयति ब्रह्मणो वा एतद् रूपं यत् कृष्णाजिनम् ब्रह्मणैवैनं दीक्षयति । इमां धियꣳ शिक्षमाणस्य देवेत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । गर्भो वा एष यद् दीक्षित उल्बं वासः प्रोर्णुते तस्मात्
गर्भाः प्रावृता जायन्ते न पुरा सोमस्य क्रयाद् अपोर्ण्वीत यत् पुरा सोमस्य क्रयाद् अपोर्ण्वीत गर्भाः प्रजानाम् परापातुकाः स्युः क्रीते सोमे ऽपोर्णुते जायत एव तद् अथो यथा वसीयाꣳसम् प्रत्यपोर्णुते तादृग् एव तद् अङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्त ऊर्जं व्यभजन्त ततो यद् अत्यशिष्यत ते शरा अभवन्न् ऊर्ग् वै शरा यच् छरमयी
मेखला भवत्य् ऊर्जम् एवाव रुन्द्धे मध्यतः सं नह्यति मध्यत एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान् मध्यत ऊर्जा भुञ्जते । ऊर्ध्वं वै पुरुषस्य नाभ्यै मेध्यम् अवाचीनम् अमेध्यं यन् मध्यतः संनह्यति मेध्यं चैवास्यामेध्यं च व्यावर्तयति । इन्द्रो वृत्राय वज्रम् प्राहरत् स त्रेधा व्यभवत् स्फ्यस् तृतीयꣳ रथस् तृतीयं यूपस् तृतीयम् ॥
ये ऽन्तःशरा अशीर्यन्त ते शरा अभवन् तच् छराणाꣳ शरत्वम् वज्रो वै शराः क्षुत् खलु वै मनुष्यस्य भ्रातृव्यो यच् छरमयी मेखला भवति वज्रेणैव साक्षात् क्षुधम् भ्रातृव्यम् मध्यतो ऽप हते त्रिवृद् भवति त्रिवृद् वै प्राणस् त्रिवृतम् एव प्राणम् मध्यतो यजमाने दधाति पृथ्वी भवति रज्जूनां व्यावृत्त्यै मेखलया यजमानं दीक्षयति योक्त्रेण पत्नीम् मिथुनत्वाय ।
यज्ञो दक्षिणाम् अभ्यध्यायत् ताꣳ सम् अभवत् तद् इन्द्रो ऽचायत् सो ऽमन्यत यो वा इतो जनिष्यते स इदम् भविष्यतीति ताम् प्राविशत् तस्या इन्द्र एवाजायत सो ऽमन्यत यो वै मद् इतो ऽपरो जनिष्यते स इदम् भविष्यतीति तस्या अनुमृश्य योनिम् आऽच्छिनत् सा सूतवशाऽभवत् तत् सूत वशायै जन्म ॥
ताꣳ हस्ते न्य् अवेष्टयत ताम् मृगेषु न्य् अदधात् सा कृष्णविषाणाऽभवद् इन्द्रस्य योनिर् असि मा मा हिꣳसीर् इति कृष्णविषाणाम् प्र यच्छति सयोनिम् एव यज्ञं करोति सयोनिं दक्षिणाꣳ सयोनिम् इन्द्रꣳ सयोनित्वाय कृष्यै त्वा सुसस्याया इत्य् आह तस्माद् अकृष्टपच्या ओषधयः पच्यन्ते सुपिप्पलाभ्यस् त्वौषधीभ्य इत्य् आह तस्माद् ओषधयः फलं गृह्णन्ति यद् धस्तेन
कण्डूयेत पामनम्भावुकाः प्रजाः स्युर् यत् स्मयेत नग्नम्भावुकाः कृष्णविषाणया कण्डूयते ऽपिगृह्य स्मयते प्रजानां गोपीथाय न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणाम् अव चृतेद् यत् पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणाम् अवचृतेद् योनिः प्रजानाम् परापातुका स्यात् । नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणाम् प्रास्यति योनिर् वै यज्ञस्य चात्वालं योनिः कृष्णविषाणा योनाव् एव योनिं दधाति यज्ञस्य सयोनित्वाय ॥
ṛksāme vai devebhyo yajñāyātiṣṭhamāne kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā'pakramyātiṣṭhatām | te 'manyanta yaṃ vā ime upāvartsyataḥ sa idaṃ bhaviṣyatīti te upāmantrayant te ahorātrayor mahimānam apanidhāya devān upāvartetām eṣa vā ṛco varṇo yac chuklaṃ kṛṣṇājinasya | eṣa sāmno yatkṛṣṇam ṛksāmayoḥ śilpe stha ity āha | ṛksāme evāva rundhe | eṣaḥ
vā ahno varṇo yac chuklaṃ kṛṣṇājinasyaiṣa rātriyā yat kṛṣṇaṃ yad evainayos tatra nyaktaṃ tad evāva runddhe kṛṣṇājinena dīkṣayati brahmaṇo vā etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam brahmaṇaivainaṃ dīkṣayati | imāṃ dhiyam̐ śikṣamāṇasya devety āha yathāyajur evaitat | garbho vā eṣa yad dīkṣita ulbaṃ vāsaḥ prorṇute tasmāt
garbhāḥ prāvṛtā jāyante na purā somasya krayād aporṇvīta yat purā somasya krayād aporṇvīta garbhāḥ prajānām parāpātukāḥ syuḥ krīte some 'porṇute jāyata eva tad atho yathā vasīyām̐sam pratyaporṇute tādṛg eva tad aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yanta ūrjaṃ vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata te śarā abhavann ūrg vai śarā yac charamayī
mekhalā bhavaty ūrjam evāva runddhe madhyataḥ saṃ nahyati madhyata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān madhyata ūrjā bhuñjate | ūrdhvaṃ vai puruṣasya nābhyai medhyam avācīnam amedhyaṃ yan madhyataḥ saṃnahyati medhyaṃ caivāsyāmedhyaṃ ca vyāvartayati | indro vṛtrāya vajram prāharat sa tredhā vyabhavat sphyas tṛtīyam̐ rathas tṛtīyaṃ yūpas tṛtīyam ||
ye 'ntaḥśarā aśīryanta te śarā abhavan tac charāṇām̐ śaratvam vajro vai śarāḥ kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvyo yac charamayī mekhalā bhavati vajreṇaiva sākṣāt kṣudham bhrātṛvyam madhyato 'pa hate trivṛd bhavati trivṛd vai prāṇas trivṛtam eva prāṇam madhyato yajamāne dadhāti pṛthvī bhavati rajjūnāṃ vyāvṛttyai mekhalayā yajamānaṃ dīkṣayati yoktreṇa patnīm mithunatvāya |
yajño dakṣiṇām abhyadhyāyat tām̐ sam abhavat tad indro 'cāyat so 'manyata yo vā ito janiṣyate sa idam bhaviṣyatīti tām prāviśat tasyā indra evājāyata so 'manyata yo vai mad ito 'paro janiṣyate sa idam bhaviṣyatīti tasyā anumṛśya yonim ā'cchinat sā sūtavaśā'bhavat tat sūta vaśāyai janma ||
tām̐ haste ny aveṣṭayata tām mṛgeṣu ny adadhāt sā kṛṣṇaviṣāṇā'bhavad indrasya yonir asi mā mā him̐sīr iti kṛṣṇaviṣāṇām pra yacchati sayonim eva yajñaṃ karoti sayoniṃ dakṣiṇām̐ sayonim indram̐ sayonitvāya kṛṣyai tvā susasyāyā ity āha tasmād akṛṣṭapacyā oṣadhayaḥ pacyante supippalābhyas tvauṣadhībhya ity āha tasmād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti yad dhastena
kaṇḍūyeta pāmanambhāvukāḥ prajāḥ syur yat smayeta nagnambhāvukāḥ kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate 'pigṛhya smayate prajānāṃ gopīthāya na purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām ava cṛted yat purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām avacṛted yoniḥ prajānām parāpātukā syāt | nītāsu dakṣiṇāsu cātvāle kṛṣṇaviṣāṇām prāsyati yonir vai yajñasya cātvālaṃ yoniḥ kṛṣṇaviṣāṇā yonāv eva yoniṃ dadhāti yajñasya sayonitvāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामद् यज्ञायातिष्ठमाना सा वनस्पतीन् प्राविशत् सैषा वाग् वनस्पतिषु वदति या दुन्दुभौ या तूणवे या वीणायाम् । यद् दीक्षितदण्डम् प्रयच्छति वाचम् एवाव रुन्द्धे । औदुम्बरो भवत्य् ऊर्ग् वा उदुम्बर ऊर्जम् एवाव रुन्द्धे मुखेन सम्मितो भवति मुखत एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान् मुखत ऊर्जा भुञ्जते ।
क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डम् प्र यच्छति मैत्रावरुणो हि पुरस्ताद् ऋत्विग्भ्यो वाचं विभजति ताम् ऋत्विजो यजमाने प्रति ष्ठापयन्ति स्वाहा यज्ञम् मनसेत्य् आह मनसा हि पुरुषो यज्ञम् अभिगच्छति स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् इत्य् आह द्यावापृथिव्योर् हि यज्ञः स्वाहोरोर् अन्तरिक्षाद् इत्य् आहान्तरिक्षे हि यज्ञः स्वाहा यज्ञं वाताद् आरभ इत्य् आहायम्
वाव यः पवते स यज्ञस् तम् एव साक्षाद् आ रभते मुष्टी करोति वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्यै । अदीक्षिष्टायम् ब्राह्मण इति त्रिर् उपाꣳश्व् आह देवेभ्य एवैनम् प्राह त्रिर् उच्चैर् उभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राह न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं वि सृजेत् । यत् पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेद् यज्ञं वि च्छिन्द्यात् ।
उदितेषु नक्षत्रेषु व्रतं कृणुतेति वाचं वि सृजति यज्ञव्रतो वै दीक्षितो यज्ञम् एवाभि वाचं वि सृजति यदि विसृजेद् वैष्णवीम् ऋचम् अनु ब्रूयाद् यज्ञो वै विष्णुर् यज्ञेनैव यज्ञꣳ सं तनोति दैवीं धियम् मनामह इत्य् आह यज्ञम् एव तन् म्रदयति सुपारा नो असद् वश इत्य् आह व्युष्टिम् एवाव रुन्द्धे ।
ब्रह्मवादिनो वदन्ति होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३इ न होतव्या३म् इति हविर् वै दीक्षितो यज् जुहुयाद् यजमानस्यावदाय जुहुयाद् यन् न जुहुयाद् यज्ञपरुर् अन्तर् इयाद् ये देवा मनोजाता मनोयुज इत्य् आह प्राणा वै देवा मनोजाता मनोयुजस् तेष्व् एव परोऽक्षं जुहोति तन् नेव हुतं नेवाहुतम् । स्वपन्तं वै दीक्षितꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्त्य् अग्निः
खलु वै रक्षोहाग्ने त्वꣳ सु जागृहि वयꣳ सु मन्दिषीमहीत्य् आहाग्निम् एवाधिपां कृत्वा स्वपिति रक्षसाम् अपहत्यै । अव्रत्यम् इव वा एष करोति यो दीक्षितः स्वपिति त्वम् अग्ने व्रतपा असीत्य् आहाग्निर् वै देवानां व्रतपतिः स एवैनं व्रतम् आलम्भयति देव आ मर्त्येष्वा इत्य् आह देवः
ह्य् एष सन् मर्त्येषु त्वं यज्ञेष्व् ईड्य इत्य् आहैतꣳ हि यज्ञेष्व् ईडते । अप वै दीक्षितात् सुषुपुष इन्द्रियं देवताः क्रामन्ति विश्वे देवा अभि माम् आववृत्रन्न् इत्य् आह । इन्द्रियेणैवैनं देवताभिः सं नयति यद् एतद् यजुर् न ब्रूयाद् यावत एव पशून् अभि दीक्षेत तावन्तो ऽस्य पशवः स्यू रास्वेयत् ॥
सोमाऽऽभूयो भरेत्य् आहापरिमितान् एव पशून् अव रुन्द्धे चन्द्रमसि मम भोगाय भवेत्य् आह यथादेवतम् एवैनाः प्रति गृह्णाति वायवे त्वा वरुणाय त्वेति यद् एवम् एता नानुदिशेद् अयथा देवतं दक्षिणा गमयेद् आ देवताभ्यो वृश्च्येत यद् एवम् एता अनुदिशति यथादेवतम् एव दक्षिणा गमयति न देवताभ्य आ वृश्च्यते
देवीर् आपो अपां नपाद् इत्य् आह यद् वो मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवं तद् वो माव क्रमिषम् इति वावैतद् आह । अच्छिन्नं तन्तुम् पृथिव्या अनु गेषम् इत्य् आह सेतुम् एव कृत्वाऽत्य् एति ॥
vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā sā vanaspatīn prāviśat saiṣā vāg vanaspatiṣu vadati yā dundubhau yā tūṇave yā vīṇāyām | yad dīkṣitadaṇḍam prayacchati vācam evāva runddhe | audumbaro bhavaty ūrg vā udumbara ūrjam evāva runddhe mukhena sammito bhavati mukhata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān mukhata ūrjā bhuñjate |
krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍam pra yacchati maitrāvaruṇo hi purastād ṛtvigbhyo vācaṃ vibhajati tām ṛtvijo yajamāne prati ṣṭhāpayanti svāhā yajñam manasety āha manasā hi puruṣo yajñam abhigacchati svāhā dyāvāpṛthivībhyām ity āha dyāvāpṛthivyor hi yajñaḥ svāhoror antarikṣād ity āhāntarikṣe hi yajñaḥ svāhā yajñaṃ vātād ārabha ity āhāyam
vāva yaḥ pavate sa yajñas tam eva sākṣād ā rabhate muṣṭī karoti vācaṃ yacchati yajñasya dhṛtyai | adīkṣiṣṭāyam brāhmaṇa iti trir upām̐śv āha devebhya evainam prāha trir uccair ubhayebhya evainaṃ devamanuṣyebhyaḥ prāha na purā nakṣatrebhyo vācaṃ vi sṛjet | yat purā nakṣatrebhyo vācaṃ visṛjed yajñaṃ vi cchindyāt |
uditeṣu nakṣatreṣu vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ vi sṛjati yajñavrato vai dīkṣito yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati yadi visṛjed vaiṣṇavīm ṛcam anu brūyād yajño vai viṣṇur yajñenaiva yajñam̐ saṃ tanoti daivīṃ dhiyam manāmaha ity āha yajñam eva tan mradayati supārā no asad vaśa ity āha vyuṣṭim evāva runddhe |
brahmavādino vadanti hotavyaṃ dīkṣitasya gṛhā3i na hotavyā3m iti havir vai dīkṣito yaj juhuyād yajamānasyāvadāya juhuyād yan na juhuyād yajñaparur antar iyād ye devā manojātā manoyuja ity āha prāṇā vai devā manojātā manoyujas teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti tan neva hutaṃ nevāhutam | svapantaṃ vai dīkṣitam̐ rakṣām̐si jighām̐santy agniḥ
khalu vai rakṣohāgne tvam̐ su jāgṛhi vayam̐ su mandiṣīmahīty āhāgnim evādhipāṃ kṛtvā svapiti rakṣasām apahatyai | avratyam iva vā eṣa karoti yo dīkṣitaḥ svapiti tvam agne vratapā asīty āhāgnir vai devānāṃ vratapatiḥ sa evainaṃ vratam ālambhayati deva ā martyeṣvā ity āha devaḥ
hy eṣa san martyeṣu tvaṃ yajñeṣv īḍya ity āhaitam̐ hi yajñeṣv īḍate | apa vai dīkṣitāt suṣupuṣa indriyaṃ devatāḥ krāmanti viśve devā abhi mām āvavṛtrann ity āha | indriyeṇaivainaṃ devatābhiḥ saṃ nayati yad etad yajur na brūyād yāvata eva paśūn abhi dīkṣeta tāvanto 'sya paśavaḥ syū rāsveyat ||
somā''bhūyo bharety āhāparimitān eva paśūn ava runddhe candramasi mama bhogāya bhavety āha yathādevatam evaināḥ prati gṛhṇāti vāyave tvā varuṇāya tveti yad evam etā nānudiśed ayathā devataṃ dakṣiṇā gamayed ā devatābhyo vṛścyeta yad evam etā anudiśati yathādevatam eva dakṣiṇā gamayati na devatābhya ā vṛścyate
devīr āpo apāṃ napād ity āha yad vo medhyaṃ yajñiyam̐ sadevaṃ tad vo māva kramiṣam iti vāvaitad āha | acchinnaṃ tantum pṛthivyā anu geṣam ity āha setum eva kṛtvā'ty eti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै देवयजनम् अध्यवसाय दिशो न प्राजानन् ते ऽन्योऽन्यम् उपाधावन् त्वया प्र जानाम त्वयेति तेऽदित्याꣳ सम् अध्रियन्त त्वया प्र जानामेति साब्रवीद् वरं वृणै मत्प्रायणा एव वो यज्ञा मदुदयना असन्न् इति
तस्माद् आदित्यः प्रायणीयो यज्ञानाम् आदित्य उदयनीयः पञ्च देवता यजति पञ्च दिशो दिशाम् प्रज्ञात्यै ॥
अथो पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञम् एवाव रुन्द्धे पथ्याꣳ स्वस्तिम् अयजन् प्राचीम् एव तया दिशम् प्राजानन्न् अग्निना दक्षिणा सोमेन प्रतीचीम् ̇ सवित्रोदीचीम् अदित्योर्ध्वाम् पथ्याꣳ स्वस्तिं यजति प्राचीम् एव तया दिशम् प्र जानाति पथ्याꣳ स्वस्तिम् इष्ट्वाग्नीषोमौ यजति चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यद् अग्नीषोमौ ताभ्याम् एवानु पश्यति ॥
अग्नीषोमाव् इष्ट्वा सवितारं यजति सवितृप्रसूत एवानु पश्यति सवितारम् इष्ट्वाऽदितिं यजतीयं वा अदितिर् अस्याम् एव प्रतिष्ठायानु पश्यति । अदितिम् इष्ट्वा मारुतीम् ऋचम् अन्वाह विशां क्लृप्त्यै ब्रह्मवादिनो वदन्ति प्रयाजवद् अननूयाजम् प्रायणीयं कार्यम् अनूयाजवत्
अप्रयाजम् उदयनीयम् इति । इमे वै प्रयाजा अमी अनूयाजाः सैव सा यज्ञस्य संततिस् तत् तथा न कार्यम् आत्मा वै प्रयाजाः प्रजानूयाजा यत् प्रयाजान् अन्तरियाद् आत्मानम् अन्तर् इयाद् यद् अनूयाजान् अन्तरियात् प्रजाम् अन्तर् इयाद् यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तद् अनु यज्ञः परा भवति यज्ञम् पराभवन्तं यजमानो ऽनु
परा भवति प्रयाजवद् एवानूयाजवत् प्रायणीयं कार्यम् प्रयाजवद् अनूयाजवद् उदयनीयं नात्मानम् अन्तरेति न प्रजां न यज्ञः पराभवति न यजमानः प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयम् अभि निर् वपति सैव सा यज्ञस्य संततिः । याः प्रायणीयस्य याज्या यत् ता उदयनीयस्य याज्याः कुर्यात् पराङ् अमुं लोकम् आ रोहेत् प्रमायुकः स्यात् । याः प्रायणीयस्य पुरोऽनुवाक्यास् ता उदयनीयस्य याज्याः करोत्य् अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति ॥
devā vai devayajanam adhyavasāya diśo na prājānan te 'nyo'nyam upādhāvan tvayā pra jānāma tvayeti te'dityām̐ sam adhriyanta tvayā pra jānāmeti sābravīd varaṃ vṛṇai matprāyaṇā eva vo yajñā madudayanā asann iti
tasmād ādityaḥ prāyaṇīyo yajñānām āditya udayanīyaḥ pañca devatā yajati pañca diśo diśām prajñātyai ||
atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñam evāva runddhe pathyām̐ svastim ayajan prācīm eva tayā diśam prājānann agninā dakṣiṇā somena pratīcīm ̇ savitrodīcīm adityordhvām pathyām̐ svastiṃ yajati prācīm eva tayā diśam pra jānāti pathyām̐ svastim iṣṭvāgnīṣomau yajati cakṣuṣī vā ete yajñasya yad agnīṣomau tābhyām evānu paśyati ||
agnīṣomāv iṣṭvā savitāraṃ yajati savitṛprasūta evānu paśyati savitāram iṣṭvā'ditiṃ yajatīyaṃ vā aditir asyām eva pratiṣṭhāyānu paśyati | aditim iṣṭvā mārutīm ṛcam anvāha viśāṃ klṛptyai brahmavādino vadanti prayājavad ananūyājam prāyaṇīyaṃ kāryam anūyājavat
aprayājam udayanīyam iti | ime vai prayājā amī anūyājāḥ saiva sā yajñasya saṃtatis tat tathā na kāryam ātmā vai prayājāḥ prajānūyājā yat prayājān antariyād ātmānam antar iyād yad anūyājān antariyāt prajām antar iyād yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaḥ parā bhavati yajñam parābhavantaṃ yajamāno 'nu
parā bhavati prayājavad evānūyājavat prāyaṇīyaṃ kāryam prayājavad anūyājavad udayanīyaṃ nātmānam antareti na prajāṃ na yajñaḥ parābhavati na yajamānaḥ prāyaṇīyasya niṣkāsa udayanīyam abhi nir vapati saiva sā yajñasya saṃtatiḥ | yāḥ prāyaṇīyasya yājyā yat tā udayanīyasya yājyāḥ kuryāt parāṅ amuṃ lokam ā rohet pramāyukaḥ syāt | yāḥ prāyaṇīyasya puro'nuvākyās tā udayanīyasya yājyāḥ karoty asminn eva loke prati tiṣṭhati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कद्रूश् च वै सुपर्णी चात्मरूपयोर् अस्पर्धेताम् । सा कद्रूः सुपर्णीम् अजयत् साब्रवीत् तृतीयस्याम् इतो दिवि सोमस् तम् आ हर तेनात्मानं निष्क्रीणीष्वेति । इयं वै कद्रूर् असौ सुपर्णी छन्दाꣳसि सौपर्णेयाः साब्रवीत् । अस्मै वै पितरौ पुत्रान् बिभृतस् तृतीयस्याम् इतो दिवि सोमस् तम् आ हर तेनात्मानं निष् क्रीणीष्व
इति मा कद्रूर् अवोचद् इति जगत्य् उद् अपतच् चतुर्दशाक्षरा सती साऽप्राप्य न्य् अवर्तत तस्यै द्वे अक्षरे अमीयेताम् । सा पशुभिश् च दीक्षया चाऽगच्छत् तस्माज् जगती छन्दसाम् पशव्यतमा तस्मात् पशुमन्तं दीक्षोप नमति त्रिष्टुग् उद् अपतत् त्रयोदशाक्षरा सती साऽप्राप्य न्य् अवर्तत तस्यै द्वे अक्षरे अमीयेताम् । सा दक्षिणाभिश् च
तपसा चागच्छत् तस्मात् त्रिष्टुभो लोके माध्यंदिने सवने दक्षिणा नीयन्ते । एतत् खलु वाव तप इत्य् आहुर् यः स्वं ददातीति गायत्र्य् उद् अपतच् चतुरक्षरा सत्य् अजया ज्योतिषा तम् अस्या अजाऽभ्यरुन्द्ध तद् अजाया अजत्वम् । सा सोमं चाऽहरच् चत्वारि चाक्षराणि साष्टाक्षरा समपद्यत ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।
कस्मात् सत्याद् गायत्री कनिष्ठा छन्दसाꣳ सती यज्ञमुखम् परीयायेति यद् एवादः सोमम् आऽहरत् तस्माद् यज्ञमुखम् पर्य् ऐत् तस्मात् तेजस्विनीतमा पद्भ्यां द्वे सवने समगृह्णान् मुखेनैकम् । यम् मुखेन समगृह्णात् तद् अधयत् तस्माद् द्वे सवने शुक्रवती प्रातःसवनं च माध्यंदिनं च तस्मात् तृतीयसवन ऋजीषम् अभि षुण्वन्ति धीतम् इव हि मन्यन्ते ॥
आशिरम् अव नयति सशुक्रत्वायाथो सम् भरत्य् एवैनत् तꣳ सोमम् आह्रियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात् स तिस्रो रात्रीः परिमुषितो ऽवसत् तस्मात् तिस्रो रात्रीः क्रीतः सोमो वसति ते देवा अब्रुवन् । स्त्रीकामा वै गन्धर्वा स्त्रिया निष्क्रीणामेति ते वाचꣳ स्त्रियम् एकहायनीं कृत्वा तया निर् अक्रीणन् । सा रोहिद् रूपं कृत्वा गन्धर्वेभ्यः
अपक्रम्यातिष्ठत् तद् रोहितो जन्म ते देवा अब्रुवन् । अप युष्मद् अक्रमीन् नास्मान् उपावर्तते वि ह्वयामहा इति ब्रह्म गन्धर्वा अवदन्न् अगायन् देवाः सा देवान् गायत उपावर्तत तस्माद् गायन्तꣳ स्त्रियः कामयन्ते कामुका एनꣳ स्त्रियो भवन्ति य एवं वेदाथो य एवं विद्वान् अपि जन्येषु भवति तेभ्य एव ददत्य् उत यद् बहुतयाः
भवन्ति । एकहायन्या क्रीणाति वाचैवैनꣳ सर्वया क्रीणाति तस्माद् एकहायना मनुष्या वाचं वदन्ति । अकूटयाऽकर्णयाऽकणायाऽश्लोणयाऽसप्तशफया क्रीणाति सर्वयैवैनं क्रीणाति यच् छ्वेतया क्रीणीयाद् दुश्चर्मा यजमानः स्यात् । यत् कृष्णयानुस्तरणी स्यात् प्रमायुको यजमानः स्यात् । यद् द्विरूपया वार्त्रघ्नी स्यात् स वान्यं जिनीयात् तं वान्यो जिनीयात् । अरुणया पिङ्गाक्ष्या क्रीणाति । एतद् वै सोमस्य रूपम् । स्वयैवैनं देवतया क्रीणाति ॥
kadrūś ca vai suparṇī cātmarūpayor aspardhetām | sā kadrūḥ suparṇīm ajayat sābravīt tṛtīyasyām ito divi somas tam ā hara tenātmānaṃ niṣkrīṇīṣveti | iyaṃ vai kadrūr asau suparṇī chandām̐si sauparṇeyāḥ sābravīt | asmai vai pitarau putrān bibhṛtas tṛtīyasyām ito divi somas tam ā hara tenātmānaṃ niṣ krīṇīṣva
iti mā kadrūr avocad iti jagaty ud apatac caturdaśākṣarā satī sā'prāpya ny avartata tasyai dve akṣare amīyetām | sā paśubhiś ca dīkṣayā cā'gacchat tasmāj jagatī chandasām paśavyatamā tasmāt paśumantaṃ dīkṣopa namati triṣṭug ud apatat trayodaśākṣarā satī sā'prāpya ny avartata tasyai dve akṣare amīyetām | sā dakṣiṇābhiś ca
tapasā cāgacchat tasmāt triṣṭubho loke mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante | etat khalu vāva tapa ity āhur yaḥ svaṃ dadātīti gāyatry ud apatac caturakṣarā saty ajayā jyotiṣā tam asyā ajā'bhyarunddha tad ajāyā ajatvam | sā somaṃ cā'harac catvāri cākṣarāṇi sāṣṭākṣarā samapadyata brahmavādino vadanti |
kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasām̐ satī yajñamukham parīyāyeti yad evādaḥ somam ā'harat tasmād yajñamukham pary ait tasmāt tejasvinītamā padbhyāṃ dve savane samagṛhṇān mukhenaikam | yam mukhena samagṛhṇāt tad adhayat tasmād dve savane śukravatī prātaḥsavanaṃ ca mādhyaṃdinaṃ ca tasmāt tṛtīyasavana ṛjīṣam abhi ṣuṇvanti dhītam iva hi manyante ||
āśiram ava nayati saśukratvāyātho sam bharaty evainat tam̐ somam āhriyamāṇaṃ gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt sa tisro rātrīḥ parimuṣito 'vasat tasmāt tisro rātrīḥ krītaḥ somo vasati te devā abruvan | strīkāmā vai gandharvā striyā niṣkrīṇāmeti te vācam̐ striyam ekahāyanīṃ kṛtvā tayā nir akrīṇan | sā rohid rūpaṃ kṛtvā gandharvebhyaḥ
apakramyātiṣṭhat tad rohito janma te devā abruvan | apa yuṣmad akramīn nāsmān upāvartate vi hvayāmahā iti brahma gandharvā avadann agāyan devāḥ sā devān gāyata upāvartata tasmād gāyantam̐ striyaḥ kāmayante kāmukā enam̐ striyo bhavanti ya evaṃ vedātho ya evaṃ vidvān api janyeṣu bhavati tebhya eva dadaty uta yad bahutayāḥ
bhavanti | ekahāyanyā krīṇāti vācaivainam̐ sarvayā krīṇāti tasmād ekahāyanā manuṣyā vācaṃ vadanti | akūṭayā'karṇayā'kaṇāyā'śloṇayā'saptaśaphayā krīṇāti sarvayaivainaṃ krīṇāti yac chvetayā krīṇīyād duścarmā yajamānaḥ syāt | yat kṛṣṇayānustaraṇī syāt pramāyuko yajamānaḥ syāt | yad dvirūpayā vārtraghnī syāt sa vānyaṃ jinīyāt taṃ vānyo jinīyāt | aruṇayā piṅgākṣyā krīṇāti | etad vai somasya rūpam | svayaivainaṃ devatayā krīṇāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् धिरण्यम् अभवत् तस्माद् अद्भ्यो हिरण्यम् पुनन्ति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् अनस्थिकेन प्रजाः प्रवीयन्ते ऽस्थन्वतीर् जायन्त इति यद् धिरण्यं घृते ऽवधाय जुहोति तस्माद् अनस्थिकेन प्रजाः प्र वीयन्ते ऽस्थन्वतीर् जायन्ते । एतद् वा अग्नेः प्रियं धाम यद् घृतं तेजो हिरण्यम् इयं ते शुक्र तनूर् इदं वर्च इत्य् आह सतेजसम् एवैनꣳ सतनुम् ॥
करोति । अथो सम् भरत्य् एवैनम् । यद् अबद्धम् अवदध्याद् गर्भाः प्रजानाम् परापातुकाः स्युः । बद्धम् अव दधाति गर्भाणां धृत्यै निष्टर्क्यम् बध्नाति प्रजानाम् प्रजननाय वाग् वा एषा यत् सोमक्रयणी जूर् असीत्य् आह यद् धि मनसा जवते तद् वाचा वदति धृता मनसेत्य् आह मनसा हि वाग् धृता जुष्टा विष्णव इत्य् आह ।
यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञायैवैनां जुष्टां करोति तस्यास् ते सत्यसवसः प्रसव इत्य् आह सवितृप्रसूताम् एव वाचम् अव रुन्द्धे काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति । एष खलु वा अरक्षोहतः पन्था यो ऽग्नेश् च सूर्यस्य च सूर्यस्य चक्षुर् आरुहम् अग्नेर् अक्ष्णः कनीनिकाम् इत्य् आह य एवारक्षोहतः पन्थास् तꣳ समारोहति
वाग् वा एषा यत् सोमक्रयणी चिद् असि मनासीत्य् आह शास्त्य् एवैनाम् एतत् तस्माच् छिष्टाः प्रजा जायन्ते चिद् असीत्य् आह यद् धि मनसा चेतयते तद् वाचा वदति मनासीत्य् आह यद् धि मनसाभिगच्छति तत् करोति धीर् असीत्य् आह यद् धि मनसा ध्यायति तद् वाचा
वदति दक्षिणासीत्य् आह दक्षिणा ह्य् एषा यज्ञियासीत्य् आह यज्ञियाम् एवैनां करोति क्षत्रियासीत्य् आह क्षत्रिया ह्य् एषा । अदितिर् अस्य् उभयतःशीर्ष्णीत्य् आह यद् एवादित्यः प्रायणीयो यज्ञानाम् आदित्य उदयनीयस् तस्माद् एवम् आह यद् अबद्धा स्याद् अयता स्यात् । यत् पदिबद्धानुस्तरणी स्यात् प्रमायुको यजमानः स्यात् ॥
यत् कर्णगृहीता वार्त्रघ्नी स्यात् स वान्यं जिनीयात् तं वान्यो जिनीयात् । मित्रस् त्वा पदि बध्नात्व् इत्य् आह मित्रो वै शिवो देवानाम् । तेनैवैनाम् पदि बध्नाति पूषाध्वनः पात्व् इत्य् आह । इयं वै पूषा । इमाम् एवास्या अधिपाम् अकर् । समष्ट्यै । इन्द्रायाध्यक्षायेत्य् आह । इन्द्रम् एवास्या अध्यक्षं करोति ॥
अनु त्वा माता मन्यताम् अनु पितेत्य् आह । अनुमतयैवैनया क्रीणाति सा देवि देवम् अच्छेहीत्य् आह देवी ह्य् एषा देवः सोमः । इन्द्राय सोमम् इत्य् आह । इन्द्राय हि सोम आह्रियते यद् एतद् यजुर् न ब्रूयात् पराच्य् एव सोमक्रयणीयात् । रुद्रस् त्वाऽऽ वर्तयत्वित्याह रुद्रो वै क्रूरः
देवानाम् । तम् एवास्यै परस्ताद् दधात्य् आवृत्त्यै क्रूरम् इव वा एतत् करोति यद् रुद्रस्य कीर्तयति मित्रस्य पथेत्य् आह शान्त्यै वाचा वा एष वि क्रीणीते यः सोमक्रयण्या स्वस्ति सोमसखा पुनर् एहि सह रय्येत्य् आह वाचैव विक्रीय पुनर् आत्मन् वाचं धत्ते । अनुपदासुकाऽस्य वाग् भवति य एवं वेद ॥
tad dhiraṇyam abhavat tasmād adbhyo hiraṇyam punanti brahmavādino vadanti kasmāt satyād anasthikena prajāḥ pravīyante 'sthanvatīr jāyanta iti yad dhiraṇyaṃ ghṛte 'vadhāya juhoti tasmād anasthikena prajāḥ pra vīyante 'sthanvatīr jāyante | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtaṃ tejo hiraṇyam iyaṃ te śukra tanūr idaṃ varca ity āha satejasam evainam̐ satanum ||
karoti | atho sam bharaty evainam | yad abaddham avadadhyād garbhāḥ prajānām parāpātukāḥ syuḥ | baddham ava dadhāti garbhāṇāṃ dhṛtyai niṣṭarkyam badhnāti prajānām prajananāya vāg vā eṣā yat somakrayaṇī jūr asīty āha yad dhi manasā javate tad vācā vadati dhṛtā manasety āha manasā hi vāg dhṛtā juṣṭā viṣṇava ity āha |
yajño vai viṣṇuḥ | yajñāyaivaināṃ juṣṭāṃ karoti tasyās te satyasavasaḥ prasava ity āha savitṛprasūtām eva vācam ava runddhe kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi | eṣa khalu vā arakṣohataḥ panthā yo 'gneś ca sūryasya ca sūryasya cakṣur āruham agner akṣṇaḥ kanīnikām ity āha ya evārakṣohataḥ panthās tam̐ samārohati
vāg vā eṣā yat somakrayaṇī cid asi manāsīty āha śāsty evainām etat tasmāc chiṣṭāḥ prajā jāyante cid asīty āha yad dhi manasā cetayate tad vācā vadati manāsīty āha yad dhi manasābhigacchati tat karoti dhīr asīty āha yad dhi manasā dhyāyati tad vācā
vadati dakṣiṇāsīty āha dakṣiṇā hy eṣā yajñiyāsīty āha yajñiyām evaināṃ karoti kṣatriyāsīty āha kṣatriyā hy eṣā | aditir asy ubhayataḥśīrṣṇīty āha yad evādityaḥ prāyaṇīyo yajñānām āditya udayanīyas tasmād evam āha yad abaddhā syād ayatā syāt | yat padibaddhānustaraṇī syāt pramāyuko yajamānaḥ syāt ||
yat karṇagṛhītā vārtraghnī syāt sa vānyaṃ jinīyāt taṃ vānyo jinīyāt | mitras tvā padi badhnātv ity āha mitro vai śivo devānām | tenaivainām padi badhnāti pūṣādhvanaḥ pātv ity āha | iyaṃ vai pūṣā | imām evāsyā adhipām akar | samaṣṭyai | indrāyādhyakṣāyety āha | indram evāsyā adhyakṣaṃ karoti ||
anu tvā mātā manyatām anu pitety āha | anumatayaivainayā krīṇāti sā devi devam acchehīty āha devī hy eṣā devaḥ somaḥ | indrāya somam ity āha | indrāya hi soma āhriyate yad etad yajur na brūyāt parācy eva somakrayaṇīyāt | rudras tvā'' vartayatvityāha rudro vai krūraḥ
devānām | tam evāsyai parastād dadhāty āvṛttyai krūram iva vā etat karoti yad rudrasya kīrtayati mitrasya pathety āha śāntyai vācā vā eṣa vi krīṇīte yaḥ somakrayaṇyā svasti somasakhā punar ehi saha rayyety āha vācaiva vikrīya punar ātman vācaṃ dhatte | anupadāsukā'sya vāg bhavati ya evaṃ veda ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट् पदान्य् अनु नि क्रामति षडहं वाङ् नाति वदति । उत संवत्सरस्यायने यावत्य् एव वाक् ताम् अव रुन्द्धे सप्तमे पदे जुहोति सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशून् एवाव रुन्द्धे सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्त छन्दाꣳसि । उभयस्यावरुद्ध्यै वस्व्य् असि रुद्राऽसीत्य् आह रूपम् एवास्या एतन् महिमानम्
व्याचष्टे बृहस्पतिस् त्वा सुम्ने रण्वत्व् इत्याह ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे रुद्रो वसुभिर् आ चिकेत्व् इत्य् आह । आवृत्त्यै पृथिव्यास् त्वा मूर्धन्न् आ जिघर्मि देवयजन इत्य् आह पृथिव्या ह्य् एष मूर्धा यद् देवयजनम् इडायाः पद इत्य् आह । इडायै ह्य् एतत् पदं यत् सोमक्रयण्यै घृतवति स्वाहा
इत्य् आह यद् एवास्यै पदाद् घृतम् अपीड्यत तस्माद् एवम् आह यद् अध्वर्युर् अनग्नाव् आहुतिं जुहुयाद् अन्धो ऽध्वर्युः भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इत्य् आह रक्षसाम् अपहत्यै
इदम् अहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्य् आह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव द्वेष्टि यश् चैनं द्वेष्टि तयोर् एवानन्तरायं ग्रीवाः कृन्तति पशवो वै सोमक्रयण्यै पदम् । यावत्त्मूतꣳ सं वपति पशून् एवाव रुन्द्धे । अस्मे राय इति सं वपति । आत्मानम् एवाध्वर्युः
पशुभ्यो नान्तर् एति त्वे राय इति यजमानाय प्र यच्छति यजमान एव रयिं दधाति तोते राय इति पत्नियाः । अर्धो वा एष आत्मनो यत् पत्नी यथा गृहेषु निधत्ते तादृग् एव तत् त्वष्टीमती ते सपेयेत्य् आह त्वष्टा वै पशूनाम् मिथुनानाꣳ रूपकृत् । रूपम् एव पशुषु दधाति । अस्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयते ऽमुष्मा आहवनीयः । यद् गार्हपत्य उपवपेद् अस्मिँल्लोके पशुमान्त् स्यात् । यद् आहवनीये ऽमुष्मिँल्लोके पशुमान्त् स्यात् । उभयोर् उप वपति । उभयोर् एवैनं लोकयोः पशुमन्तं करोति ॥
ṣaṭ padāny anu ni krāmati ṣaḍahaṃ vāṅ nāti vadati | uta saṃvatsarasyāyane yāvaty eva vāk tām ava runddhe saptame pade juhoti saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandām̐si | ubhayasyāvaruddhyai vasvy asi rudrā'sīty āha rūpam evāsyā etan mahimānam
vyācaṣṭe bṛhaspatis tvā sumne raṇvatv ityāha brahma vai devānām bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe rudro vasubhir ā ciketv ity āha | āvṛttyai pṛthivyās tvā mūrdhann ā jigharmi devayajana ity āha pṛthivyā hy eṣa mūrdhā yad devayajanam iḍāyāḥ pada ity āha | iḍāyai hy etat padaṃ yat somakrayaṇyai ghṛtavati svāhā
ity āha yad evāsyai padād ghṛtam apīḍyata tasmād evam āha yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ bhavati na yajñam̐ rakṣām̐si ghnanti kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi parilikhitam̐ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ity āha rakṣasām apahatyai
idam aham̐ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tayor evānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati paśavo vai somakrayaṇyai padam | yāvattmūtam̐ saṃ vapati paśūn evāva runddhe | asme rāya iti saṃ vapati | ātmānam evādhvaryuḥ
paśubhyo nāntar eti tve rāya iti yajamānāya pra yacchati yajamāna eva rayiṃ dadhāti tote rāya iti patniyāḥ | ardho vā eṣa ātmano yat patnī yathā gṛheṣu nidhatte tādṛg eva tat tvaṣṭīmatī te sapeyety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānām̐ rūpakṛt | rūpam eva paśuṣu dadhāti | asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ | yad gārhapatya upavaped asmi~lloke paśumānt syāt | yad āhavanīye 'muṣmi~lloke paśumānt syāt | ubhayor upa vapati | ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति विचित्यः सोमा3 न विचित्या3 इति सोमो वा ओषधीनाꣳ राजा तस्मिन् यद् आपन्नं ग्रसितम् एवास्य तत् । यद् विचिनुयाद् यथाऽऽस्याद् ग्रसितं निष्खिदति तादृग् एव तत् । यन् न विचिनुयाद् यथाऽक्षन्न् आपन्नं विधावति तादृग् एव तत् क्षोधुको ऽध्वर्युः स्यात् क्षोधुको यजमानः सोमविक्रयिन्त् सोमꣳ शोधयेत्य् एव ब्रूयात् । यदीतरम्
यदीतरम् उभयेनैव सोमविक्रयिणम् अर्पयति तस्मात् सोमविक्रयी क्षोधुकः । अरुणो ह स्माहौपवेशिः सोमक्रयण एवाहं तृतीयसवनम् अव रुन्ध इति पशूनां चर्मन् मिमीते पशून् एवाव रुन्द्धे पशवो हि तृतीयꣳ सवनम् । यं कामयेत । अपशुः स्याद् इत्य् ऋक्षतस् तस्य मिमीत । ऋक्षं वा अपशव्यम् अपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्यात् ॥
इति लोमतस् तस्य मिमीत । एतद् वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे पशुमान् एव भवति । अपाम् अन्ते क्रीणाति सरसम् एवैनं क्रीणाति । अमात्यो ऽसीत्य् आह । अमैवैनं कुरुते शुक्रस् ते ग्रह इत्य् आह शुक्रो ह्य् अस्य ग्रहः । न साऽच्छ याति महिमानम् एवास्याच्छ याति । अनसा
अच्छ याति तस्माद् अनोवाह्यꣳ समे जीवनम् । यत्र खलु वा एतꣳ शीर्ष्णा हरन्ति तस्माच् छीर्षहार्यं गिरौ जीवनम् अभि त्यं देवꣳ सवितारम् इत्य् अतिच्छन्दसर्चा मिमीते । अतिच्छन्दा वै सर्वाणि छन्दाꣳसि सर्वेभिर् एवैनं छन्दोभिर् मिमीते वर्ष्म वा एषा छन्दसां यद् अतिच्छन्दाः । यद् अतिच्छन्दसर्चा मिमीते वर्ष्मैवैनꣳ समानानां करोति । एकयैकयोत्सर्गम्
मिमीते ऽयातयाम्नियायातयाम्नियैवैनम् मिमीते तस्मान् नाना वीर्या अङ्गुलयः सर्वास्व् अङ्गुष्ठम् उप नि गृह्णाति तस्मात् समावद्वीर्यो ऽन्याभिर् अङ्गुलिभिस् तस्मात् सर्वा अनु सं चरति यत् सह सर्वाभिर् मिमीत सꣳश्लिष्टा अङ्गुलयो जायेरन् । एकयैकयोत्सर्गम् मिमीते तस्माद् विभक्ता जायन्ते पञ्च कृत्वो यजुषा मिमीते पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे पञ्च कृत्वस् तूष्णीम्
दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे यद् यजुषा मिमीते भूतम् एवाव रुन्द्धे यत् तूष्णीम् भविष्यत् यद् वै तावान् एव सोमः स्याद् यावन्तम् मिमीते यजमानस्यैव स्यान् नापि सदस्यानाम्
प्रजाभ्यस् त्वेत्य् उप समूहति सदस्यान् एवान्वाभजति वाससोप नह्यति सर्वदेवत्यं वै
वासः सर्वाभिर् एवैनं देवताभिः सम् अर्धयति पशवो वै सोमः प्राणाय त्वेत्य् उप नह्यति प्राणम् एव पशुषु दधाति व्यानाय त्वेत्य् अनु शृन्थति व्यानम् एव पशुषु दधाति तस्मात् स्वपन्तम् प्राणा न जहति ॥
brahmavādino vadanti vicityaḥ somā3 na vicityā3 iti somo vā oṣadhīnām̐ rājā tasmin yad āpannaṃ grasitam evāsya tat | yad vicinuyād yathā''syād grasitaṃ niṣkhidati tādṛg eva tat | yan na vicinuyād yathā'kṣann āpannaṃ vidhāvati tādṛg eva tat kṣodhuko 'dhvaryuḥ syāt kṣodhuko yajamānaḥ somavikrayint somam̐ śodhayety eva brūyāt | yadītaram
yadītaram ubhayenaiva somavikrayiṇam arpayati tasmāt somavikrayī kṣodhukaḥ | aruṇo ha smāhaupaveśiḥ somakrayaṇa evāhaṃ tṛtīyasavanam ava rundha iti paśūnāṃ carman mimīte paśūn evāva runddhe paśavo hi tṛtīyam̐ savanam | yaṃ kāmayeta | apaśuḥ syād ity ṛkṣatas tasya mimīta | ṛkṣaṃ vā apaśavyam apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syāt ||
iti lomatas tasya mimīta | etad vai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe paśumān eva bhavati | apām ante krīṇāti sarasam evainaṃ krīṇāti | amātyo 'sīty āha | amaivainaṃ kurute śukras te graha ity āha śukro hy asya grahaḥ | na sā'ccha yāti mahimānam evāsyāccha yāti | anasā
accha yāti tasmād anovāhyam̐ same jīvanam | yatra khalu vā etam̐ śīrṣṇā haranti tasmāc chīrṣahāryaṃ girau jīvanam abhi tyaṃ devam̐ savitāram ity aticchandasarcā mimīte | aticchandā vai sarvāṇi chandām̐si sarvebhir evainaṃ chandobhir mimīte varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandāḥ | yad aticchandasarcā mimīte varṣmaivainam̐ samānānāṃ karoti | ekayaikayotsargam
mimīte 'yātayāmniyāyātayāmniyaivainam mimīte tasmān nānā vīryā aṅgulayaḥ sarvāsv aṅguṣṭham upa ni gṛhṇāti tasmāt samāvadvīryo 'nyābhir aṅgulibhis tasmāt sarvā anu saṃ carati yat saha sarvābhir mimīta sam̐śliṣṭā aṅgulayo jāyeran | ekayaikayotsargam mimīte tasmād vibhaktā jāyante pañca kṛtvo yajuṣā mimīte pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe pañca kṛtvas tūṣṇīm
daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe yad yajuṣā mimīte bhūtam evāva runddhe yat tūṣṇīm bhaviṣyat yad vai tāvān eva somaḥ syād yāvantam mimīte yajamānasyaiva syān nāpi sadasyānām
prajābhyas tvety upa samūhati sadasyān evānvābhajati vāsasopa nahyati sarvadevatyaṃ vai
vāsaḥ sarvābhir evainaṃ devatābhiḥ sam ardhayati paśavo vai somaḥ prāṇāya tvety upa nahyati prāṇam eva paśuṣu dadhāti vyānāya tvety anu śṛnthati vyānam eva paśuṣu dadhāti tasmāt svapantam prāṇā na jahati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् कलया ते शफेन ते क्रीणानीति पणेतागोअर्घꣳ सोमं कुर्याद् अगोअर्घं यजमानम् अगोअर्घम् अध्वर्युम् । गोस् तु महिमानं नाव तिरेत् । गवा ते क्रीणानीत्य् एव ब्रूयात् । गोअर्घम् एव सोमं करोति गोअर्घं यजमानं गोअर्घम् अध्वर्युम् । न गोर् महिमानम् अव तिरति । अजया क्रीणाति सतपसम् एवैनं क्रीणाति हिरण्येन क्रीणाति सशुक्रम् एव
एनं क्रीणाति धेन्वा क्रीणाति साशिरम् एवैनं क्रीणाति । ऋषभेण क्रीणाति सेन्द्रम् एवैनं क्रीणाति । अनडुहा क्रीणाति वह्निर् वा अनड्वान् वह्निनैव वह्नि यज्ञस्य क्रीणाति मिथुनाभ्यां क्रीणाति मिथुनस्यावरुद्ध्यै वाससा क्रीणाति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभ्य एवैनं देवताभ्यः क्रीणाति दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे ॥
तपसस् तनूर् असि प्रजापतेर् वर्ण इत्य् आह पशुभ्य एव तद् अध्वर्युर् नि ह्नुत आत्मनो ऽनाव्रस्काय गच्छति श्रियम् प्र पशून् आप्नोति य एवं वेद शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामीत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । देवा वै येन हिरण्येन सोमम् अक्रीणन् तत् अभीषहा पुनर् आददत को हि तेजसा विक्रेष्यत इति येन हिरण्येन
सोमं क्रीणीयात् तद् अभीषहा पुनर् आ ददीत तेज एवात्मन् धत्ते । अस्मे ज्योतिः सोमविक्रयिणि तम इत्य् आह ज्योतिर् एव यजमाने दधाति तमसा सोमविक्रयिणम् अर्पयति यद् अनुपग्रथ्य हन्याद् दन्दशूकास् ताꣳ समाꣳ सर्पाः स्युः । इदम् अहꣳ सर्पाणां दन्दशूकानां ग्रीवा उप ग्रथ्नामीत्य् आहादन्दशूकास् ताꣳ समाꣳ सर्पा भवन्ति तमसा सोमविक्रयिणं विध्यति स्वान
भ्राजेत्य् आहैते वा अमुष्मिँल्लोके सोमम् अरक्षन् तेभ्यो ऽधि सोमम् आहरन् यद् एतेभ्यः सोमक्रयणान् नानुदिशेद् अक्रीतो ऽस्य सोमः स्यान् नास्यैते ऽमुष्मिँल्लोके सोमꣳ रक्षेयुः । यद् एतेभ्यः सोमक्रयणान् अनुदिशति क्रीतो ऽस्य सोमो भवत्य् एते ऽस्यामुष्मिँल्लोके सोमꣳ रक्षन्ति ॥
yat kalayā te śaphena te krīṇānīti paṇetāgoargham̐ somaṃ kuryād agoarghaṃ yajamānam agoargham adhvaryum | gos tu mahimānaṃ nāva tiret | gavā te krīṇānīty eva brūyāt | goargham eva somaṃ karoti goarghaṃ yajamānaṃ goargham adhvaryum | na gor mahimānam ava tirati | ajayā krīṇāti satapasam evainaṃ krīṇāti hiraṇyena krīṇāti saśukram eva
enaṃ krīṇāti dhenvā krīṇāti sāśiram evainaṃ krīṇāti | ṛṣabheṇa krīṇāti sendram evainaṃ krīṇāti | anaḍuhā krīṇāti vahnir vā anaḍvān vahninaiva vahni yajñasya krīṇāti mithunābhyāṃ krīṇāti mithunasyāvaruddhyai vāsasā krīṇāti sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ sarvābhya evainaṃ devatābhyaḥ krīṇāti daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe ||
tapasas tanūr asi prajāpater varṇa ity āha paśubhya eva tad adhvaryur ni hnuta ātmano 'nāvraskāya gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda śukraṃ te śukreṇa krīṇāmīty āha yathāyajur evaitat | devā vai yena hiraṇyena somam akrīṇan tat abhīṣahā punar ādadata ko hi tejasā vikreṣyata iti yena hiraṇyena
somaṃ krīṇīyāt tad abhīṣahā punar ā dadīta teja evātman dhatte | asme jyotiḥ somavikrayiṇi tama ity āha jyotir eva yajamāne dadhāti tamasā somavikrayiṇam arpayati yad anupagrathya hanyād dandaśūkās tām̐ samām̐ sarpāḥ syuḥ | idam aham̐ sarpāṇāṃ dandaśūkānāṃ grīvā upa grathnāmīty āhādandaśūkās tām̐ samām̐ sarpā bhavanti tamasā somavikrayiṇaṃ vidhyati svāna
bhrājety āhaite vā amuṣmi~lloke somam arakṣan tebhyo 'dhi somam āharan yad etebhyaḥ somakrayaṇān nānudiśed akrīto 'sya somaḥ syān nāsyaite 'muṣmi~lloke somam̐ rakṣeyuḥ | yad etebhyaḥ somakrayaṇān anudiśati krīto 'sya somo bhavaty ete 'syāmuṣmi~lloke somam̐ rakṣanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारुणो वै क्रीतः सोम उपनद्धः । मित्रो न एहि सुमित्रधा इत्य् आह शान्त्यै । इन्द्रस्योरुम् आ विश दक्षिणम् इत्य् आह देवा वै यꣳ सोमम् अक्रीणन् तम् इन्द्रस्योरौ दक्षिण आसादयन् । एष खलु वा एतर्हीन्द्रो यो यजते तस्माद् एवम् आह । उद् आयुषा स्वायुषेत्य् आह देवता एवान्वारभ्योत्
तिष्ठति । उर्व् अन्तरिक्षम् अन्व् इहीत्य् आह । अन्तरिक्षदेवत्यो ह्य् एतर्हि सोमः । अदित्याः सदो ऽस्य् अदित्याः सद आ सीदेत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । वि वा एनम् एतद् अर्धयति यद् वारुणꣳ सन्तम् मैत्रं करोति वारुण्यर्चाऽऽ सादयतिस्वयैवैनं देवतया सम् अर्धयति वाससा पर्यानह्यति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभिर् एव
एनं देवताभिः सम् अर्धयति । अथो रक्षसाम् अपहत्यै वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेत्य् आह वनेषु हि व्यन्तरिक्षं ततान् वाजम् अर्वत्स्व् इत्य् आह वाजꣳ ह्य् अर्वत्सु पयो अघ्नियास्व् इत्य् आह पयो ह्य् अघ्नियासु हृत्सु क्रतुम् इत्य् आह हृत्सु हि क्रतुम् । वरुणो विक्ष्व् अग्निम् इत्य् आह वरुणो हि विक्ष्व् अग्निम् । दिवि सूर्यम्
इत्य् आह दिवि हि सूर्यम् । सोमम् अद्राव् इत्य् आह ग्रावाणो वा अद्रयस् तेषु वा एष सोमं दधाति यो यजते तस्माद् एवम् आह । उद् उ त्यं जातवेदसम् इति सौर्यर्चा कृष्णाजिनम् प्रत्यानह्यति रक्षसाम् अपहत्यै । उस्राव् एतं धूर्षाहाव् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् प्र च्यवस्व भुवस् पत इत्य् आह भूतानाꣳ हि
एष पतिः । विश्वान्य् अभि धामानीत्य् आह विश्वानि ह्य् एषो ऽभि धामानि प्रच्यवते मा त्वा परिपरी विदद् इत्य् आह यद् एवादः सोमं आह्रियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात् तस्माद् एवम् आह । अपरिमोषाय यजमानस्य स्वस्त्ययन्य् असीत्य् आह यजमानस्यैवैष यज्ञस्यान्वारम्भः । अनवछित्त्यै वरुणो वा एष यजमानम् अभ्य् ऐति यत्
क्रीतः सोम उपनद्धः । नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इत्य् आह शान्त्यै । आ सोमं वहन्ति । अग्निना प्रति तिष्ठते तौ सम्भवन्तौ यजमानम् अभि सम् भवतः पुरा खलु वावैष मेधायात्मानम् आरभ्य चरति यो दीक्षितः । यद् अग्नीषोमीयम् पशुम् आलभत आत्मनिष्क्रयण एवास्य स तस्मात् तस्य नाऽऽश्यम् पुरुषनिष्क्रयण इव हि । अथो खल्व् आहुः । अग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रम् अहन्न् इति यद् अग्नीषोमीयम् पशुम् आलभते वार्त्रघ्न एवास्य स तस्माद् वाश्यम् । वारुण्यर्चा परि चरति स्वयैवैनं देवतया परि चरति ॥
vāruṇo vai krītaḥ soma upanaddhaḥ | mitro na ehi sumitradhā ity āha śāntyai | indrasyorum ā viśa dakṣiṇam ity āha devā vai yam̐ somam akrīṇan tam indrasyorau dakṣiṇa āsādayan | eṣa khalu vā etarhīndro yo yajate tasmād evam āha | ud āyuṣā svāyuṣety āha devatā evānvārabhyot
tiṣṭhati | urv antarikṣam anv ihīty āha | antarikṣadevatyo hy etarhi somaḥ | adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha yathāyajur evaitat | vi vā enam etad ardhayati yad vāruṇam̐ santam maitraṃ karoti vāruṇyarcā'' sādayatisvayaivainaṃ devatayā sam ardhayati vāsasā paryānahyati sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ sarvābhir eva
enaṃ devatābhiḥ sam ardhayati | atho rakṣasām apahatyai vaneṣu vyantarikṣaṃ tatānety āha vaneṣu hi vyantarikṣaṃ tatān vājam arvatsv ity āha vājam̐ hy arvatsu payo aghniyāsv ity āha payo hy aghniyāsu hṛtsu kratum ity āha hṛtsu hi kratum | varuṇo vikṣv agnim ity āha varuṇo hi vikṣv agnim | divi sūryam
ity āha divi hi sūryam | somam adrāv ity āha grāvāṇo vā adrayas teṣu vā eṣa somaṃ dadhāti yo yajate tasmād evam āha | ud u tyaṃ jātavedasam iti sauryarcā kṛṣṇājinam pratyānahyati rakṣasām apahatyai | usrāv etaṃ dhūrṣāhāv ity āha yathāyajur evaitat pra cyavasva bhuvas pata ity āha bhūtānām̐ hi
eṣa patiḥ | viśvāny abhi dhāmānīty āha viśvāni hy eṣo 'bhi dhāmāni pracyavate mā tvā pariparī vidad ity āha yad evādaḥ somaṃ āhriyamāṇaṃ gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt tasmād evam āha | aparimoṣāya yajamānasya svastyayany asīty āha yajamānasyaivaiṣa yajñasyānvārambhaḥ | anavachittyai varuṇo vā eṣa yajamānam abhy aiti yat
krītaḥ soma upanaddhaḥ | namo mitrasya varuṇasya cakṣasa ity āha śāntyai | ā somaṃ vahanti | agninā prati tiṣṭhate tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ purā khalu vāvaiṣa medhāyātmānam ārabhya carati yo dīkṣitaḥ | yad agnīṣomīyam paśum ālabhata ātmaniṣkrayaṇa evāsya sa tasmāt tasya nā''śyam puruṣaniṣkrayaṇa iva hi | atho khalv āhuḥ | agnīṣomābhyāṃ vā indro vṛtram ahann iti yad agnīṣomīyam paśum ālabhate vārtraghna evāsya sa tasmād vāśyam | vāruṇyarcā pari carati svayaivainaṃ devatayā pari carati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् उभौ विमुच्यातिथ्यं गृह्णीयाद् यज्ञं वि छिन्द्यात् । यद् उभाव् अविमुच्य यथानागतायातिथ्यं क्रियते तादृग् एव तत् । विमुक्तो ऽन्यो ऽनड्वान् भवत्य् अविमुक्तो ऽन्यो ऽथाऽऽतिथ्यं गृह्णाति यज्ञस्य संतत्यै पत्न्य् अन्वारभते पत्नी हि पारीणह्यस्येशे पत्नियैवानुमतं निर् वपति यद् वै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तत् । अथो पत्निया एव
एष यज्ञस्यान्वारम्भो ऽनवछित्त्यै यावद्भिर् वै राजानुचरैर् आगच्छति सर्वेभ्यो वै तेभ्य आतिथ्यं क्रियते छन्दाꣳसि खलु वै सोमस्य राज्ञो ऽनुचराणि । अग्नेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वेत्याह गायत्रिया एवैतेन करोति सोमस्यातिथ्यम् असि विष्णवे त्वेत्य् आह त्रिष्टुभ एवैतेन करोति । अतिथेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वेत्य् आह जगत्यै
एवैतेन करोति । अग्नये त्वा रायस्पोषदाव्ने विष्णवे त्वेत्य् आहानुष्टुभ एवैतेन करोति श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वेत्य् आह गायत्रिया एवैतेन करोति पञ्च कृत्वो गृह्णाति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञम् एवाव रुन्द्धे ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् गायत्रिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियत इति यद् एवादः सोमम् आ
अहरत् तस्माद् गायत्रिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियते पुरस्ताच् चोपरिष्टाच् च शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आतिथ्यं नवकपालः पुरोडाशो भवति तस्मान् नवधा शिरो विष्यूतम् । नवकपालः पुरोडाशो भवति ते त्रयस् त्रिकपालास् त्रिवृता स्तोमेन सम्मितास् तेजस् त्रिवृत् तेज एव यज्ञस्य शीर्षन् दधाति नवकपालः पुरोडाशो भवति ते त्रयस् त्रिकपालास् त्रिवृता प्राणेन सम्मितास् त्रिवृद् वै ॥
प्राणस् त्रिवृतम् एव प्राणम् अभिपूर्वं यज्ञस्य शीर्षन् दधाति प्रजापतेर् वा एतानि पक्ष्माणि यद् अश्ववाला ऐक्षवी तिरश्ची यद् आश्ववालः प्रस्तरो भवत्य् ऐक्षवी तिरश्ची प्रजापतेर् एव तच् चक्षुः सम् भरति देवा वै या आहुतीर् अजुहवुस् ता असुरा निष्कावम् आदन् ते देवाः कार्ष्मर्यम् अपश्यन् कर्मण्यो वै कर्मैनेन कुर्वीतेति ते कार्ष्मर्यमयान् परिधीन्
अकुर्वत तैर् वै ते रक्षाꣳस्य् अपाघ्नत यत् कार्ष्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षसाम् अपहत्यै सꣳ स्पर्शयति रक्षसाम् अनन्ववचाराय न पुरस्तात् परि दधात्य् आदित्यो ह्य् एवोद्यन् पुरस्ताद् रक्षाꣳस्य् अपहन्ति ।
ऊर्ध्वे समिधाव् आ दधात्य् उपरिष्टाद् एव रक्षाꣳस्य् अपहन्ति यजुषान्यां तूष्णीम् अन्याम् मिथुनत्वाय द्वे आ दधाति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।
अग्निश् च वा एतौ सोमश् च कथा सोमायातिथ्यं क्रियते नाग्नय इति यद् अग्नाव् अग्निम् मथित्वा प्रहरति तेनैवाग्नय आतिथ्यं क्रियते । अथो खल्व् आहुर् अग्निः सर्वा देवता इति यद् धविर् आसाद्याग्निम् मन्थति हव्यायैवाऽऽसन्नाय सर्वा देवता जनयति ॥
yad ubhau vimucyātithyaṃ gṛhṇīyād yajñaṃ vi chindyāt | yad ubhāv avimucya yathānāgatāyātithyaṃ kriyate tādṛg eva tat | vimukto 'nyo 'naḍvān bhavaty avimukto 'nyo 'thā''tithyaṃ gṛhṇāti yajñasya saṃtatyai patny anvārabhate patnī hi pārīṇahyasyeśe patniyaivānumataṃ nir vapati yad vai patnī yajñasya karoti mithunaṃ tat | atho patniyā eva
eṣa yajñasyānvārambho 'navachittyai yāvadbhir vai rājānucarair āgacchati sarvebhyo vai tebhya ātithyaṃ kriyate chandām̐si khalu vai somasya rājño 'nucarāṇi | agner ātithyam asi viṣṇave tvetyāha gāyatriyā evaitena karoti somasyātithyam asi viṣṇave tvety āha triṣṭubha evaitena karoti | atither ātithyam asi viṣṇave tvety āha jagatyai
evaitena karoti | agnaye tvā rāyaspoṣadāvne viṣṇave tvety āhānuṣṭubha evaitena karoti śyenāya tvā somabhṛte viṣṇave tvety āha gāyatriyā evaitena karoti pañca kṛtvo gṛhṇāti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñam evāva runddhe brahmavādino vadanti kasmāt satyād gāyatriyā ubhayata ātithyasya kriyata iti yad evādaḥ somam ā
aharat tasmād gāyatriyā ubhayata ātithyasya kriyate purastāc copariṣṭāc ca śiro vā etad yajñasya yad ātithyaṃ navakapālaḥ puroḍāśo bhavati tasmān navadhā śiro viṣyūtam | navakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayas trikapālās trivṛtā stomena sammitās tejas trivṛt teja eva yajñasya śīrṣan dadhāti navakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayas trikapālās trivṛtā prāṇena sammitās trivṛd vai ||
prāṇas trivṛtam eva prāṇam abhipūrvaṃ yajñasya śīrṣan dadhāti prajāpater vā etāni pakṣmāṇi yad aśvavālā aikṣavī tiraścī yad āśvavālaḥ prastaro bhavaty aikṣavī tiraścī prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati devā vai yā āhutīr ajuhavus tā asurā niṣkāvam ādan te devāḥ kārṣmaryam apaśyan karmaṇyo vai karmainena kurvīteti te kārṣmaryamayān paridhīn
akurvata tair vai te rakṣām̐sy apāghnata yat kārṣmaryamayāḥ paridhayo bhavanti rakṣasām apahatyai sam̐ sparśayati rakṣasām ananvavacārāya na purastāt pari dadhāty ādityo hy evodyan purastād rakṣām̐sy apahanti |
ūrdhve samidhāv ā dadhāty upariṣṭād eva rakṣām̐sy apahanti yajuṣānyāṃ tūṣṇīm anyām mithunatvāya dve ā dadhāti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai brahmavādino vadanti |
agniś ca vā etau somaś ca kathā somāyātithyaṃ kriyate nāgnaya iti yad agnāv agnim mathitvā praharati tenaivāgnaya ātithyaṃ kriyate | atho khalv āhur agniḥ sarvā devatā iti yad dhavir āsādyāgnim manthati havyāyaivā''sannāya sarvā devatā janayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा मिथो विप्रिया आसन् ते ऽन्योऽन्यस्मै ज्यैष्ठ्यायातिष्ठमानाः पञ्चधा व्यक्रामन्न् अग्निर् वसुभिः सोमो रुद्रैर् इन्द्रो मरुद्भिर् वरुण आदित्यैर् बृहस्पतिर् विश्वैर् देवैस् ते ऽमन्यन्त । असुरेभ्यो वा इदम् भ्रातृव्येभ्यो रध्यामो यन् मिथो विप्रियाः स्मो या न इमाः प्रियास् तनुवस् ताः समवद्यामहै ताभ्यः स निर् ऋच्छाद् यः
नः प्रथमो ऽन्योऽन्यस्मै द्रुह्याद् इति तस्माद् यः सतानूनप्त्रिणाम् प्रथमो द्रुह्यति स आर्तिम् आर्छति यत् तानूनप्त्रꣳ समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति पञ्च कृत्वो ऽव द्यति पञ्चधा हि ते तत् समवाद्यन्त । अथो पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे । आपतये त्वा गृह्णामीत्य् आह प्राणो वै
आपतिः प्राणम् एव प्रीणाति परिपतय इत्य् आह मनो वै परिपतिः । मन एव प्रीणाति तनूनप्त्र इत्य् आह तनुवो हि ते ताः समवाद्यन्त शाक्वरायेत्य् आह शक्त्यै हि ते ताः समवाद्यन्त शक्मन्न् ओजिष्ठायेत्य् आह । ओजिष्ठꣳ हि ते तद् आत्मनः समवाद्यन्त । अनाधृष्टम् अस्य् अनाधृष्यम् इत्य् आह । अनाधृष्टꣳ ह्य् एतद् अनाधृष्यम् । देवानाम् ओजः
इत्य् आह देवानाꣳ ह्य् एतद् ओजः । अभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यम् इत्य् आह । अभिशस्तिपा ह्य् एतद् अनभिशस्तेन्यम् अनु मे दीक्षां दीक्षापतिर् मन्यताम् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन् । अन्तिकम् इव खलु वा अस्यैतच् चरन्ति यत् तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति । अꣳशुरꣳश्स् ते देव सोमा प्यायताम् इत्य् आह यत्
एवास्यापुवायते यन् मीयते तद् एवास्यैतेना प्याययति । आ तुभ्यम् इन्द्रः प्यायताम् आ त्वम् इन्द्राय प्यायस्वेत्य् आह । उभाव् एवेन्द्रं च सोमं चाऽऽप्याययति । आ प्यायय सखीन्त् सन्या मेधयेत्य् आह । ऋत्विजो वा अस्य सखायस् तान् एवाऽऽप्याययति स्वस्ति ते देव सोम सुत्याम् अशीय
इत्य् आह । आशिषं एवैताम् आ शास्ते प्र वा एते ऽस्माल् लोकाच् च्यवन्ते ये सोमम् आप्याययन्ति । अन्तरिक्षदेवत्यो हि सोम आप्यायितः । एष्टा रायः प्रेषे भगायेत्य् आह द्यावापृथिवीभ्याम् एव नमस्कृत्यास्मिम्̐ लोके प्रति तिष्ठन्ति देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा बिभ्यतो ऽग्निम् प्राविशन् तस्माद् आहुः । अग्निः सर्वा देवता इति ते
अग्निम् एव वरूथं कृत्वाऽसुरान् अभ्य् अभवन् । अग्निम् इव खलु वा एष प्र विशति यो ऽवान्तरदीक्षाम् उपैति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । आत्मानम् एव दीक्षया पाति प्रजाम् अवान्तरदीक्षया संतराम् मेखलाꣳ समायच्छते प्रजा ह्य् आत्मनो ऽन्तरतरा तप्तव्रतो भवति मदन्तीभिर् मार्जयते निर् ह्य् अग्निः शीतेन वायति समिद्ध्यै या ते अग्ने रुद्रिया तनूर् इत्य् आह स्वयैवैनद् देवतया व्रतयति सयोनित्वाय शान्त्यै ॥
devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā mitho vipriyā āsan te 'nyo'nyasmai jyaiṣṭhyāyātiṣṭhamānāḥ pañcadhā vyakrāmann agnir vasubhiḥ somo rudrair indro marudbhir varuṇa ādityair bṛhaspatir viśvair devais te 'manyanta | asurebhyo vā idam bhrātṛvyebhyo radhyāmo yan mitho vipriyāḥ smo yā na imāḥ priyās tanuvas tāḥ samavadyāmahai tābhyaḥ sa nir ṛcchād yaḥ
naḥ prathamo 'nyo'nyasmai druhyād iti tasmād yaḥ satānūnaptriṇām prathamo druhyati sa ārtim ārchati yat tānūnaptram̐ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati pañca kṛtvo 'va dyati pañcadhā hi te tat samavādyanta | atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe | āpataye tvā gṛhṇāmīty āha prāṇo vai
āpatiḥ prāṇam eva prīṇāti paripataya ity āha mano vai paripatiḥ | mana eva prīṇāti tanūnaptra ity āha tanuvo hi te tāḥ samavādyanta śākvarāyety āha śaktyai hi te tāḥ samavādyanta śakmann ojiṣṭhāyety āha | ojiṣṭham̐ hi te tad ātmanaḥ samavādyanta | anādhṛṣṭam asy anādhṛṣyam ity āha | anādhṛṣṭam̐ hy etad anādhṛṣyam | devānām ojaḥ
ity āha devānām̐ hy etad ojaḥ | abhiśastipā anabhiśastenyam ity āha | abhiśastipā hy etad anabhiśastenyam anu me dīkṣāṃ dīkṣāpatir manyatām ity āha yathāyajur evaitat | ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan | antikam iva khalu vā asyaitac caranti yat tānūnaptreṇa pracaranti | am̐śuram̐śs te deva somā pyāyatām ity āha yat
evāsyāpuvāyate yan mīyate tad evāsyaitenā pyāyayati | ā tubhyam indraḥ pyāyatām ā tvam indrāya pyāyasvety āha | ubhāv evendraṃ ca somaṃ cā''pyāyayati | ā pyāyaya sakhīnt sanyā medhayety āha | ṛtvijo vā asya sakhāyas tān evā''pyāyayati svasti te deva soma sutyām aśīya
ity āha | āśiṣaṃ evaitām ā śāste pra vā ete 'smāl lokāc cyavante ye somam āpyāyayanti | antarikṣadevatyo hi soma āpyāyitaḥ | eṣṭā rāyaḥ preṣe bhagāyety āha dyāvāpṛthivībhyām eva namaskṛtyāsmim̐ loke prati tiṣṭhanti devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā bibhyato 'gnim prāviśan tasmād āhuḥ | agniḥ sarvā devatā iti te
agnim eva varūthaṃ kṛtvā'surān abhy abhavan | agnim iva khalu vā eṣa pra viśati yo 'vāntaradīkṣām upaiti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | ātmānam eva dīkṣayā pāti prajām avāntaradīkṣayā saṃtarām mekhalām̐ samāyacchate prajā hy ātmano 'ntaratarā taptavrato bhavati madantībhir mārjayate nir hy agniḥ śītena vāyati samiddhyai yā te agne rudriyā tanūr ity āha svayaivainad devatayā vratayati sayonitvāya śāntyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् असुराणां तिस्रः पुर आसन्न् अयस्मय्य् अवमाथ रजताथ हरिणी ता देवा जेतुं नाशक्नुवन् ता उपसदैवाजिगीषन् तस्माद् आहुर् यश् चैवं वेद यश् च न । उपसदा वै महापुरं जयन्तीति त इषुꣳ सम् अस्कुर्वताग्निम् अनीकꣳ सोमꣳ शल्यं विष्णुं तेजनम् । ते ऽब्रुवन् क इमाम् असिष्यतीति ॥
रुद्र इत्य् अब्रुवन् रुद्रो वै क्रूरः सो ऽस्यत्विति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणा अहम् एव पशूनाम् अधिपतिर् असानीति तस्माद् रुद्रः पशूनाम् अधिपतिस् ताꣳ रुद्रो ऽवासृजत् स तिस्रः पुरो भित्त्वैभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान् प्राणुदत यद् उपसद उपसद्यन्ते भ्रातृव्यपराणुत्तयै नान्याम् आहुतिम् पुरस्ताज् जुहुयात् । यद् अन्याम् आहुतिम् पुरस्ताज् जुहुयात्
अन्यन् मुखं कुर्यात् स्रुवेणाघारम् आ घारयति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै पराङ् अतिक्रम्य जुहोति पराच एवैभ्यो लोकेभ्यो यजमानो भ्रातृव्यान् प्र णुदते पुनर् अत्याक्रम्योपसदं जुहोति प्रणुद्यैवैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्याञ्जित्वा भ्रातृव्यलोकम् अभ्यारोहति देवा वै याः प्रातर् उपसद उपासीदन्न् अह्नस् ताभिर् असुरान् प्राणुदन्त याः सायꣳ रात्रियै ताभिः । यत् सायम्प्रातर् उपसदः
उपसद्यन्ते ऽहोरात्राभ्याम् एव तद् यजमानो भ्रातृव्यान् प्र णुदते याः प्रातर् याज्याः स्युस् ताः सायम् पुरोऽनुवाक्याः कुर्याद् अयातयामत्वाय तिस्र उपसद उपैति त्रय इमे लोका इमान् एव लोकान् प्रीणाति षट् सम् पद्यन्ते षड् वा ऋतव ऋतून् एव प्रीणाति द्वादशाहीने सोम उपैति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव प्रीणाति चतुर्विꣳशतिः सम्
पद्यन्ते चतुर्विꣳशतिर् अर्धमासा अर्धमासान् एव प्रीणाति । आराग्राम् अवान्तरदीक्षाम् उपेयाद् यः कामयेत । अस्मिन् मे लोके ऽर्धुकꣳ स्याद् इत्य् एकम् अग्रे ऽथे द्वाव् अथ त्रीन् अथ चतुर एषा वा आराग्राऽवान्तरदीक्षाऽस्मिन्न् एवास्मै लोके ऽर्धुकम् भवति परोवरीयसीम् अवान्तरदीक्षाम् उपेयाद् यः कामयेत । अमुष्मिन् मे लोके ऽर्धुकꣳ स्याद् इति चतुरो ऽग्रे ऽथे त्रीन् अथ द्वाव् अथैकम् एषा वै परोवरीयस्य् अवान्तरदीक्षाऽमुष्मिन्न् एवास्मै लोके ऽर्धुकं भवति ॥
teṣām asurāṇāṃ tisraḥ pura āsann ayasmayy avamātha rajatātha hariṇī tā devā jetuṃ nāśaknuvan tā upasadaivājigīṣan tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na | upasadā vai mahāpuraṃ jayantīti ta iṣum̐ sam askurvatāgnim anīkam̐ somam̐ śalyaṃ viṣṇuṃ tejanam | te 'bruvan ka imām asiṣyatīti ||
rudra ity abruvan rudro vai krūraḥ so 'syatviti so 'bravīt | varaṃ vṛṇā aham eva paśūnām adhipatir asānīti tasmād rudraḥ paśūnām adhipatis tām̐ rudro 'vāsṛjat sa tisraḥ puro bhittvaibhyo lokebhyo 'surān prāṇudata yad upasada upasadyante bhrātṛvyaparāṇuttayai nānyām āhutim purastāj juhuyāt | yad anyām āhutim purastāj juhuyāt
anyan mukhaṃ kuryāt sruveṇāghāram ā ghārayati yajñasya prajñātyai parāṅ atikramya juhoti parāca evaibhyo lokebhyo yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate punar atyākramyopasadaṃ juhoti praṇudyaivaibhyo lokebhyo bhrātṛvyāñjitvā bhrātṛvyalokam abhyārohati devā vai yāḥ prātar upasada upāsīdann ahnas tābhir asurān prāṇudanta yāḥ sāyam̐ rātriyai tābhiḥ | yat sāyamprātar upasadaḥ
upasadyante 'horātrābhyām eva tad yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate yāḥ prātar yājyāḥ syus tāḥ sāyam puro'nuvākyāḥ kuryād ayātayāmatvāya tisra upasada upaiti traya ime lokā imān eva lokān prīṇāti ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtava ṛtūn eva prīṇāti dvādaśāhīne soma upaiti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāti caturvim̐śatiḥ sam
padyante caturvim̐śatir ardhamāsā ardhamāsān eva prīṇāti | ārāgrām avāntaradīkṣām upeyād yaḥ kāmayeta | asmin me loke 'rdhukam̐ syād ity ekam agre 'the dvāv atha trīn atha catura eṣā vā ārāgrā'vāntaradīkṣā'sminn evāsmai loke 'rdhukam bhavati parovarīyasīm avāntaradīkṣām upeyād yaḥ kāmayeta | amuṣmin me loke 'rdhukam̐ syād iti caturo 'gre 'the trīn atha dvāv athaikam eṣā vai parovarīyasy avāntaradīkṣā'muṣminn evāsmai loke 'rdhukaṃ bhavati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गं वा एते लोकं यन्ति य उपसद उपयन्ति तेषां य उन्नयते हीयत एव स नोद् अनेषीति सून्नीयम् इव यो वै स्वार्थेतां यताꣳ श्रान्तो हीयत उत स निष्ट्याय सह वसति तस्मात् सकृद् उन्नीय नापरम् उन्नयेत दध्नोन्नयेत । एतद् वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैव पशून् अव रुन्द्धे ॥
यज्ञो देवेभ्यो निलायत विष्णू रूपं कृत्वा स पृथिवीम् प्राविशत् तं देवा हस्तान्त् सꣳरभ्यैच्छन् तम् इन्द्र उपर्युपर्य् अत्य् अक्रामत् सो ऽब्रवीत् को मायम् उपर्युपर्य् अत्य् अक्रमीद् इति । अहं दुर्गे हन्तेत्य् अथ कस् त्वम् इति । अहं दुर्गाद् आहर्तेति सो ऽब्रवीत् । दुर्गे वै हन्ताऽवोचथा वराहो ऽयं वाममोषः
सप्तानां गिरीणाम् परस्ताद् वित्तं वेद्यम् असुराणाम् बिभर्ति तं जहि यदि दुर्गे हन्तासीति स दर्भपुञ्जीलम् उद्वृह्य सप्तगिरीन् भित्त्वा तम् अहन् । सो ऽब्रवीत् । दुर्गाद् वा आहर्तावोचथा एतम् आ हरेति तम् एभ्यो यज्ञ एव यज्ञम् आहरत् । यत् तद् वित्तं वेद्यम् असुराणाम् अविन्दन्त तद् एकं वेद्यै वेदित्वम् असुराणाम्
वा इयम् अग्र आसीत् । यावद् आसीनः परापश्यति तावद् देवानाम् । ते देवा अब्रुवन् । अस्त्व् एव नो ऽस्याम् अपीति कियद् वो दास्याम इति यावद् इयꣳ सलावृकी त्रिः परिक्रामति तावन् नो दत्तेति स इन्द्रः सलावृकी रूपं कृत्वेमां त्रिः सर्वतः पर्य् अक्रामत् तद् इमाम् अविन्दन्त यद् इमाम् अविन्दन्त तद् वेद्यै वेदित्वम् ॥
सा वा इयꣳ सर्वैव वेदिः । इयति शक्ष्यामीति त्वा अवमाय यजन्ते त्रिꣳशत् पदानि पश्चात् तिरश्ची भवति षट्त्रिꣳशत् प्राची चतुर्विꣳशतिः पुरस्तात् तिरश्ची दशदश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे । उद् धन्ति यद् एवास्या अमेध्यं तद् अप हन्ति । उद् धन्ति तस्माद् ओषधयः परा भवन्ति बर्हि स्तृणाति तस्माद् ओषधयः पुनर् आ भवन्ति । उत्तरम् बर्हिष उत्तरबर्हि स्तृणाति प्रजा वै बर्हिर् यजमान उत्तरबर्हिः । यजमानम् एवायजमानाद् उत्तरं करोति तस्माद् यजमानो ऽयजमानाद् उत्तरः ॥
suvargaṃ vā ete lokaṃ yanti ya upasada upayanti teṣāṃ ya unnayate hīyata eva sa nod aneṣīti sūnnīyam iva yo vai svārthetāṃ yatām̐ śrānto hīyata uta sa niṣṭyāya saha vasati tasmāt sakṛd unnīya nāparam unnayeta dadhnonnayeta | etad vai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaiva paśūn ava runddhe ||
yajño devebhyo nilāyata viṣṇū rūpaṃ kṛtvā sa pṛthivīm prāviśat taṃ devā hastānt sam̐rabhyaicchan tam indra uparyupary aty akrāmat so 'bravīt ko māyam uparyupary aty akramīd iti | ahaṃ durge hantety atha kas tvam iti | ahaṃ durgād āharteti so 'bravīt | durge vai hantā'vocathā varāho 'yaṃ vāmamoṣaḥ
saptānāṃ girīṇām parastād vittaṃ vedyam asurāṇām bibharti taṃ jahi yadi durge hantāsīti sa darbhapuñjīlam udvṛhya saptagirīn bhittvā tam ahan | so 'bravīt | durgād vā āhartāvocathā etam ā hareti tam ebhyo yajña eva yajñam āharat | yat tad vittaṃ vedyam asurāṇām avindanta tad ekaṃ vedyai veditvam asurāṇām
vā iyam agra āsīt | yāvad āsīnaḥ parāpaśyati tāvad devānām | te devā abruvan | astv eva no 'syām apīti kiyad vo dāsyāma iti yāvad iyam̐ salāvṛkī triḥ parikrāmati tāvan no datteti sa indraḥ salāvṛkī rūpaṃ kṛtvemāṃ triḥ sarvataḥ pary akrāmat tad imām avindanta yad imām avindanta tad vedyai veditvam ||
sā vā iyam̐ sarvaiva vediḥ | iyati śakṣyāmīti tvā avamāya yajante trim̐śat padāni paścāt tiraścī bhavati ṣaṭtrim̐śat prācī caturvim̐śatiḥ purastāt tiraścī daśadaśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe | ud dhanti yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti | ud dhanti tasmād oṣadhayaḥ parā bhavanti barhi stṛṇāti tasmād oṣadhayaḥ punar ā bhavanti | uttaram barhiṣa uttarabarhi stṛṇāti prajā vai barhir yajamāna uttarabarhiḥ | yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् वा अनीशानो भारम् आदत्ते वि वै स लिशते यद् द्वादश साह्नस्योपसदः स्युस् तिस्रो ऽहीनस्य यज्ञस्य विलोम क्रियेत तिस्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य यज्ञस्य सवीर्यत्वायाथो सलोम क्रियते वत्सस्यैकः स्तनो भागी हि सो ऽथैकꣳ स्तनं व्रतम् उपैत्य् अथ द्वाव् अथ त्रीन् अथ चतुर एतद् वै
क्षुरपवि नाम व्रतं येन प्र जातान् भ्रातृव्यान् नुदते प्रति जनिष्यमाणान् अथो कनीयसैव भूय उपैति चतुरो ऽग्रे स्तनान् व्रतम् उपैत्य् अथ त्रीन् अथ द्वाव् अथैकम् एतद् वै सुजघनं नाम व्रतं तपस्यꣳ सुवर्ग्यम् अथो प्रैव जायते प्रजया पशुभिः । यवागू राजन्यस्य व्रतं क्रूरेव वै यवागूः क्रूर इव
राजन्यो वज्रस्य रूपꣳ समृद्ध्यै । आमिक्षा वैश्यस्य पाकयज्ञस्य रूपम् पुष्ट्यै पयो ब्राह्मणस्य तेजो वै ब्राह्मणस् तेजः पयस् तेजसैव तेजः पय आत्मन् धत्ते । अथो पयसा वै गर्भा वर्धन्ते गर्भ इव खलु वा एष यद् दीक्षितो यद् अस्य पयो व्रतम् भवत्य् आत्मानम् एव तद् वर्धयति त्रिव्रतो वै मनुर् आसीद् द्विव्रता असुरा एकव्रताः
देवाः । प्रातर् मध्यंदिने सायं तन् मनोर् व्रतम् आसीत् पाकयज्ञस्य रूपम् पुष्ट्यै प्रातश् च सायं चासुराणां निर्मध्यं क्षुधो रूपं ततस् ते पराभवन् मध्यंदिने मध्यरात्रे देवानां ततस् ते ऽभवन्त् सुवर्गं लोकम् आयन् यद् अस्य मध्यंदिने मध्यरात्रे व्रतम् भवति मध्यतो वा अन्नेन भुञ्जते मध्यत एव तद् ऊर्जं धत्ते भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना
परास्य भ्रातृव्यो भवति गर्भो वा एष यद् दीक्षितो योनिर् दीक्षितविमितं यद् दीक्षितो दीक्षितविमितात् प्रवसेद् यथा योनेर् गर्भ स्कन्दति तादृग् एव तन् न प्रवस्तव्यम् आत्मनो गोपीथाय ।
एष वै व्याघ्रः कुलगोपो यद् अग्निस् तस्माद् यद् दीक्षितः प्रवसेत् स एनम् ईश्वरो ऽनूत्थाय हन्तोर् न प्रवस्तव्यम् आत्मनो गुप्त्यै दक्षिणतः शय एतद् वै यजमानस्यायतनꣳ स्व एवायतने शये । अग्निम् अभ्यावृत्य शये देवता एव यज्ञम् अभ्यावृत्य शये ॥
yad vā anīśāno bhāram ādatte vi vai sa liśate yad dvādaśa sāhnasyopasadaḥ syus tisro 'hīnasya yajñasya viloma kriyeta tisra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasya yajñasya savīryatvāyātho saloma kriyate vatsasyaikaḥ stano bhāgī hi so 'thaikam̐ stanaṃ vratam upaity atha dvāv atha trīn atha catura etad vai
kṣurapavi nāma vrataṃ yena pra jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān atho kanīyasaiva bhūya upaiti caturo 'gre stanān vratam upaity atha trīn atha dvāv athaikam etad vai sujaghanaṃ nāma vrataṃ tapasyam̐ suvargyam atho praiva jāyate prajayā paśubhiḥ | yavāgū rājanyasya vrataṃ krūreva vai yavāgūḥ krūra iva
rājanyo vajrasya rūpam̐ samṛddhyai | āmikṣā vaiśyasya pākayajñasya rūpam puṣṭyai payo brāhmaṇasya tejo vai brāhmaṇas tejaḥ payas tejasaiva tejaḥ paya ātman dhatte | atho payasā vai garbhā vardhante garbha iva khalu vā eṣa yad dīkṣito yad asya payo vratam bhavaty ātmānam eva tad vardhayati trivrato vai manur āsīd dvivratā asurā ekavratāḥ
devāḥ | prātar madhyaṃdine sāyaṃ tan manor vratam āsīt pākayajñasya rūpam puṣṭyai prātaś ca sāyaṃ cāsurāṇāṃ nirmadhyaṃ kṣudho rūpaṃ tatas te parābhavan madhyaṃdine madhyarātre devānāṃ tatas te 'bhavant suvargaṃ lokam āyan yad asya madhyaṃdine madhyarātre vratam bhavati madhyato vā annena bhuñjate madhyata eva tad ūrjaṃ dhatte bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā
parāsya bhrātṛvyo bhavati garbho vā eṣa yad dīkṣito yonir dīkṣitavimitaṃ yad dīkṣito dīkṣitavimitāt pravased yathā yoner garbha skandati tādṛg eva tan na pravastavyam ātmano gopīthāya |
eṣa vai vyāghraḥ kulagopo yad agnis tasmād yad dīkṣitaḥ pravaset sa enam īśvaro 'nūtthāya hantor na pravastavyam ātmano guptyai dakṣiṇataḥ śaya etad vai yajamānasyāyatanam̐ sva evāyatane śaye | agnim abhyāvṛtya śaye devatā eva yajñam abhyāvṛtya śaye ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोहविषि देवयजने याजयेद् यं कामयेत । उपैनम् उत्तरो यज्ञो नमेद् अभि सुवर्गं लोकं जयेद् इति । एतद् वै पुरोहविर् देवयजनं यस्य होता प्रातरनुवाकम् अनुब्रुवन्न् अग्निम् अप आदित्यम् अभि विपश्यति । उपैनम् उत्तरो यज्ञो नमत्य् अभि सुवर्गं लोकं जयति । आप्ते देवयजने याजयेद् भ्रातृव्यवन्तम् पन्थां वाऽधिस्पर्शयेत् कर्तं वा यावन् नानसे यातवै
न रथायैतद् वा आप्तं देवयजनम् आप्नोत्य् एव भ्रातृव्यं नैनम् भ्रातृव्य आप्नोति । एकोन्नते देवयजने याजयेत् पशुकामम् एकोन्नताद् वै देवयजनाद् अङ्गिरसः पशून् असृजन्त । अन्तरा सदोहविर्धाने उन्नतꣳ स्यात् । एतद् वा एकोन्नतं देवयजनम् पशुमान् एव भवति त्र्युन्नते देवयजने याजयेत् सुवर्गकामम् । त्र्युन्नताद् वै देवयजनाद् अङ्गिरसः सुवर्गं लोकम् आयन् । अन्तराहवनीयं च हविर्धानं च
उन्नतꣳ स्याद् अन्तरा हविर्धानं च सदश् चान्तरा सदश् च गार्हपत्यं च । एतद् वै त्र्युन्नतं देवयजनम् । सुवर्गम् एव लोकम् एति प्रतिष्ठिते देवयजने याजयेत् प्रतिष्ठाकामम् एतद् वै प्रतिष्ठितं देवयजनं यत् सर्वतः समम् प्रत्य् एव तिष्ठति यत्रान्याअन्या ओषधयो व्यतिषक्ताः स्युस् तद् याजयेत् पशुकामम् एतद् वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैवास्मै पशून्
अव रुन्द्धे पशुमान् एव भवति निर्ऋतिगृहीते देवयजने याजयेद् यं कामयेत निर्ऋत्याऽस्य यज्ञं ग्राहयेयम् इति । एतद् वै निर्ऋतिगृहीतं देवयजनं यत् सदृश्यै सत्या ऋक्षम् । निर्ऋत्यैवास्य यज्ञं ग्राहयति व्यावृत्ते देवयजने याजयेद् व्यावृत्कामं यम् पात्रे वा तल्पे वा मीमाꣳसेरन् प्राचीनम् आहवनीयात् प्रवणꣳ स्यात् प्रतीचीनं गार्हपत्याद् एतद् वै व्यावृत्तं देवयजनम् । वि पाप्मना भ्रातृव्येणा वर्तते नैनम् पात्रे न तल्पे मीमाꣳसन्ते कार्ये देवयजने याजयेद् भूतिकामम् । कार्यो वै पुरुषः । भवत्य् एव ॥
purohaviṣi devayajane yājayed yaṃ kāmayeta | upainam uttaro yajño named abhi suvargaṃ lokaṃ jayed iti | etad vai purohavir devayajanaṃ yasya hotā prātaranuvākam anubruvann agnim apa ādityam abhi vipaśyati | upainam uttaro yajño namaty abhi suvargaṃ lokaṃ jayati | āpte devayajane yājayed bhrātṛvyavantam panthāṃ vā'dhisparśayet kartaṃ vā yāvan nānase yātavai
na rathāyaitad vā āptaṃ devayajanam āpnoty eva bhrātṛvyaṃ nainam bhrātṛvya āpnoti | ekonnate devayajane yājayet paśukāmam ekonnatād vai devayajanād aṅgirasaḥ paśūn asṛjanta | antarā sadohavirdhāne unnatam̐ syāt | etad vā ekonnataṃ devayajanam paśumān eva bhavati tryunnate devayajane yājayet suvargakāmam | tryunnatād vai devayajanād aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam āyan | antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ ca
unnatam̐ syād antarā havirdhānaṃ ca sadaś cāntarā sadaś ca gārhapatyaṃ ca | etad vai tryunnataṃ devayajanam | suvargam eva lokam eti pratiṣṭhite devayajane yājayet pratiṣṭhākāmam etad vai pratiṣṭhitaṃ devayajanaṃ yat sarvataḥ samam praty eva tiṣṭhati yatrānyāanyā oṣadhayo vyatiṣaktāḥ syus tad yājayet paśukāmam etad vai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaivāsmai paśūn
ava runddhe paśumān eva bhavati nirṛtigṛhīte devayajane yājayed yaṃ kāmayeta nirṛtyā'sya yajñaṃ grāhayeyam iti | etad vai nirṛtigṛhītaṃ devayajanaṃ yat sadṛśyai satyā ṛkṣam | nirṛtyaivāsya yajñaṃ grāhayati vyāvṛtte devayajane yājayed vyāvṛtkāmaṃ yam pātre vā talpe vā mīmām̐seran prācīnam āhavanīyāt pravaṇam̐ syāt pratīcīnaṃ gārhapatyād etad vai vyāvṛttaṃ devayajanam | vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā vartate nainam pātre na talpe mīmām̐sante kārye devayajane yājayed bhūtikāmam | kāryo vai puruṣaḥ | bhavaty eva ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेभ्य उत्तरवेदिः सिꣳही रूपं कृत्वोभयान् अन्तरापक्रम्यातिष्ठत् ते देवा अमन्यन्त यन्तरान् वा इयम् उपावर्त्स्यति त इदम् भविष्यन्तीति ताम् उपामन्त्रयन्त साब्रवीद् वरं वृणै सर्वान् मया कामान् व्यश्नवथ पूर्वां तु माग्नेर् आहुतिर् अश्नवता इति तस्माद् उत्तरवेदिम् पूर्वाम् अग्नेर् व्याघारयन्ति वारेवृतꣳ ह्य् अस्यै शम्यया परि मिमीते
मात्रैवास्यै साऽथो युक्तेनैव युक्तम् अव रुन्द्धे वित्तायनी मे ऽसीत्य् आह वित्ता ह्य् एनान् आवत् तिक्तायनी मे ऽसीत्य् आह तिक्तान् ह्य् एनान् आवत् अवतान् मा नाथितम् इत्य् आह नाथितान् ह्य् एनान् आवद् अवतान् मा व्यथितम् इत्य् आह व्यथितान् ह्य् एनान् आवद् विदेर् अग्निर् नभो नाम
अग्ने अङ्गिर इति त्रिर् हरति य एवैषु लोकेष्व् अग्नयस् तान् एवाव रुन्द्धे तूष्णीं चतुर्थꣳ हरत्य् अनिरुक्तम् एवाव रुन्द्धे सिꣳहीर् असि महिषीर् असीत्य् आह सिꣳहीर् ह्य् एषा रूपं कृत्वोभयान् अन्तरापक्रम्यातिष्ठद् उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् इत्य् आह यजमानम् एव प्रजया पशुभिः प्रथयति ध्रुवा
असीति सꣳ हन्ति धृत्यै देवेभ्यः शुन्धस्व देवेभ्यः शुम्भस्वेत्य् अव चोक्षति प्र च किरति शुद्ध्यै । इन्द्रघोषस् त्वा वसुभिः पुरस्तात् पात्व् इत्य् आह दिग्भ्य एवैनाम् प्रोक्षति देवाꣳश् चेद् उत्तरवेदिर् उपाववर्तीहैव वि जयामहा इत्य् असुरा वज्रम् उद्यत्य देवान् अभ्य् आयन्त तान् इन्द्रघोषो वसुभिः पुरस्ताद् अप
अनुदत मनोजवाः पितृभिर् दक्षिणतः प्रचेता रुद्रैः पश्चाद् विश्वकर्मादित्यैर् उत्तरतो यद् एवम् उत्तरवेदिम् प्रोक्षति दिग्भ्य एव तद् यजमानो भ्रातृव्यान् प्रणुदत इन्द्रो यतीन्त् सालावृकेभ्यः प्रायच्छत् तान् दक्षिणत उत्तरवेद्या आदन् यत् प्रोक्षणीनाम् उच्छिष्येत तद् दक्षिणत उत्तरवेद्यै नि नयेद् यद् एव तत्र क्रूरं तत् तेन शमयति यं द्विष्यात् तं ध्यायेच् छुचैवैनम् अर्पयति ॥
tebhya uttaravediḥ sim̐hī rūpaṃ kṛtvobhayān antarāpakramyātiṣṭhat te devā amanyanta yantarān vā iyam upāvartsyati ta idam bhaviṣyantīti tām upāmantrayanta sābravīd varaṃ vṛṇai sarvān mayā kāmān vyaśnavatha pūrvāṃ tu māgner āhutir aśnavatā iti tasmād uttaravedim pūrvām agner vyāghārayanti vārevṛtam̐ hy asyai śamyayā pari mimīte
mātraivāsyai sā'tho yuktenaiva yuktam ava runddhe vittāyanī me 'sīty āha vittā hy enān āvat tiktāyanī me 'sīty āha tiktān hy enān āvat avatān mā nāthitam ity āha nāthitān hy enān āvad avatān mā vyathitam ity āha vyathitān hy enān āvad vider agnir nabho nāma
agne aṅgira iti trir harati ya evaiṣu lokeṣv agnayas tān evāva runddhe tūṣṇīṃ caturtham̐ haraty aniruktam evāva runddhe sim̐hīr asi mahiṣīr asīty āha sim̐hīr hy eṣā rūpaṃ kṛtvobhayān antarāpakramyātiṣṭhad uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām ity āha yajamānam eva prajayā paśubhiḥ prathayati dhruvā
asīti sam̐ hanti dhṛtyai devebhyaḥ śundhasva devebhyaḥ śumbhasvety ava cokṣati pra ca kirati śuddhyai | indraghoṣas tvā vasubhiḥ purastāt pātv ity āha digbhya evainām prokṣati devām̐ś ced uttaravedir upāvavartīhaiva vi jayāmahā ity asurā vajram udyatya devān abhy āyanta tān indraghoṣo vasubhiḥ purastād apa
anudata manojavāḥ pitṛbhir dakṣiṇataḥ pracetā rudraiḥ paścād viśvakarmādityair uttarato yad evam uttaravedim prokṣati digbhya eva tad yajamāno bhrātṛvyān praṇudata indro yatīnt sālāvṛkebhyaḥ prāyacchat tān dakṣiṇata uttaravedyā ādan yat prokṣaṇīnām ucchiṣyeta tad dakṣiṇata uttaravedyai ni nayed yad eva tatra krūraṃ tat tena śamayati yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyec chucaivainam arpayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोत्तरवेदिर् अब्रवीत् सर्वान् मया कामान् व्यश्नवथेति ते देवा अकामयन्त । असुरान् भ्रातृव्यान् अभि भवेमेति ते ऽजुहवुः सिꣳहीर् असि सपत्नसाही स्वाहेति ते ऽसुरान् भ्रातृव्यान् अभ्य् अभवन् ते ऽसुरान् भ्रातृव्यान् अभिभूयाकामयन्त प्रजां विन्देमहीति ते ऽजुहवुः सिꣳहीर् असि सुप्रजावनिः स्वाहेति ते प्रजाम् अविन्दन्त ते प्रजां वित्त्वा
अकामयन्त पशून् विन्देमहीति ते ऽजुहवुः सिꣳहीर् असि रायस्पोषवनिः स्वाहेति ते पशून् अविन्दन्त ते पशून् वित्त्वाकामयन्त प्रतिष्ठां विन्देमहीति ते ऽजुहवुः सिꣳहीर् अस्य् आदित्यवनिः स्वाहेति त इमाम् प्रतिष्ठाम् अविन्दन्त त इमाम् प्रतिष्ठां वित्त्वाकामयन्त देवता आशिष उपेयामेति ते ऽजुहवुः सिꣳहीर् अस्य् आ वह देवान् देवयते
यजमानाय स्वाहेति ते देवता आशिष उपायन् पञ्च कृत्वो व्याघारयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे । अक्ष्ण्या व्याघारयति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै भूतेभ्यस् त्वेति स्रुचम् उद् गृह्णाति य एव देवा भूतास् तेषां तद् भागधेयम् । तान् एव तेन प्रीणाति पौतुद्रवान् परिधीन् परि दधाति । एषाम्
लोकानां विधृत्यै । अग्नेस् त्रयो ज्यायाꣳसो भ्रातर आसन् ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयान्त सो ऽग्निर् अबिभेत् । इत्थं वाव स्य आर्तिम् आरिष्यतीति स निलायत स यां वनस्पतिष्व् अवसत् ताम् पूतुद्रौ याम् ओषधीषु ताꣳ सुगन्धितेजने याम् पशुषु ताम् पेत्वस्यान्तरा शृङ्गे तं देवताः प्रैषम् ऐच्छन् तम् अन्व् अविन्दन् तम् अब्रुवन्
उप न आ वर्तस्व हव्यं नो वहेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै यद् एव गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात् तन् मे भ्रातृणाम् भागधेयम् असद् इति तस्माद् यद् गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दति तेषां तद् भागधेयं तान् एव तेन प्रीणाति सो ऽमन्यत । अस्थन्वन्तो मे पूर्वे भ्रातरः प्रामेषतास्थानि शातया इति स यानि
अस्थान्य् अशातयत तत् पूतुद्र्वभवत् । यन् माꣳसम् उपमृतं तद् गुल्गुलु यद् एतान्त् सम्भारान्त् सम्भरत्य् अग्निम् एव तत् सम् भरति । अग्नेः पुरीषम् असीत्य् आह । अग्नेर् ह्य् एतत् पुरीषं यत् संभाराः । अथो खल्व् आहुः । एते वावैनं ते भ्रातरः परि शेरे यत् पौतुद्रवाः परिधय इति ॥
sottaravedir abravīt sarvān mayā kāmān vyaśnavatheti te devā akāmayanta | asurān bhrātṛvyān abhi bhavemeti te 'juhavuḥ sim̐hīr asi sapatnasāhī svāheti te 'surān bhrātṛvyān abhy abhavan te 'surān bhrātṛvyān abhibhūyākāmayanta prajāṃ vindemahīti te 'juhavuḥ sim̐hīr asi suprajāvaniḥ svāheti te prajām avindanta te prajāṃ vittvā
akāmayanta paśūn vindemahīti te 'juhavuḥ sim̐hīr asi rāyaspoṣavaniḥ svāheti te paśūn avindanta te paśūn vittvākāmayanta pratiṣṭhāṃ vindemahīti te 'juhavuḥ sim̐hīr asy ādityavaniḥ svāheti ta imām pratiṣṭhām avindanta ta imām pratiṣṭhāṃ vittvākāmayanta devatā āśiṣa upeyāmeti te 'juhavuḥ sim̐hīr asy ā vaha devān devayate
yajamānāya svāheti te devatā āśiṣa upāyan pañca kṛtvo vyāghārayati pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe | akṣṇyā vyāghārayati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai bhūtebhyas tveti srucam ud gṛhṇāti ya eva devā bhūtās teṣāṃ tad bhāgadheyam | tān eva tena prīṇāti pautudravān paridhīn pari dadhāti | eṣām
lokānāṃ vidhṛtyai | agnes trayo jyāyām̐so bhrātara āsan te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyānta so 'gnir abibhet | itthaṃ vāva sya ārtim āriṣyatīti sa nilāyata sa yāṃ vanaspatiṣv avasat tām pūtudrau yām oṣadhīṣu tām̐ sugandhitejane yām paśuṣu tām petvasyāntarā śṛṅge taṃ devatāḥ praiṣam aicchan tam anv avindan tam abruvan
upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai yad eva gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandāt tan me bhrātṛṇām bhāgadheyam asad iti tasmād yad gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandati teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti so 'manyata | asthanvanto me pūrve bhrātaraḥ prāmeṣatāsthāni śātayā iti sa yāni
asthāny aśātayata tat pūtudrvabhavat | yan mām̐sam upamṛtaṃ tad gulgulu yad etānt sambhārānt sambharaty agnim eva tat sam bharati | agneḥ purīṣam asīty āha | agner hy etat purīṣaṃ yat saṃbhārāḥ | atho khalv āhuḥ | ete vāvainaṃ te bhrātaraḥ pari śere yat pautudravāḥ paridhaya iti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धम् अव स्यति वरुणपाशाद् एवैने मुञ्चति प्र णेनेक्ति मेध्ये एवैने करोति सावित्रियर्चा हुत्वा हविर्धाने प्र वर्तयति सवितृप्रसूत एवैने प्र वर्तयति वरुणो वा एष दुर्वाग् उभयतो बद्धो यद् अक्षः स यद् उत्सर्जेद् यजमानस्य गृहान् अभ्युत्सर्जेत् सुवाग् देव दुर्याꣳ आ वदेत्य् आह गृहा वै दुर्याः शान्त्यै पत्नी
उपानक्ति पत्नी हि सर्वस्य मित्रम् मित्रत्वाय यद् वै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तत् । अथो पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवछित्त्यै वर्त्मना वा अन्वित्य यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति वैष्णवीभ्याम् ऋग्भ्यां वर्त्मनोर् जुहोति यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञाद् एव रक्षाꣳस्य् अप हन्ति यद् अध्वर्युर् अनग्नाव् आहुतिं जुहुयाद् अन्धो ऽध्वर्युः स्याद् रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युः ।
हिरण्यम् उपास्य जुहोति । अग्निवत्य् एव जुहोति नान्धो ऽध्वर्युर् भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति प्राची प्रेतम् अध्वरं कल्पयन्ती इत्य् आह सुवर्गम् एवैने लोकं गमयति । अत्र रमेथां वर्ष्मन् पृथिव्या इत्य् आह वर्ष्म ह्य् एतत् पृथिव्या यद् देवयजनम् । शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् धविर्धानम् । दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्याः
इत्य् आशीर्पदयर्चा दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथीं नि हन्ति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान आशिषो ऽव रुन्द्धे दण्डो वा औपरस् तृतीयस्य हविर्धानस्य वषट्कारेणाक्षम् अच्छिनत् । यत् तृतीयं छदिर् हविर्धानयोर् उदाह्रियते तृतीयस्य हविर्धानस्यावरुद्ध्यै शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् धविर्धानम् । विष्णो रराटम् असि विष्णोः पृष्ठम् असीत्य् आह तस्माद् एतावद्धा शिरो विष्यूतम् । विष्णोः स्यूर् असि विष्णोर् ध्रुवम् असीत्य् आह वैष्णवꣳ हि देवतया हविर्धानम् । यम् प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयात् यत् तं न विस्रꣳसयेद् अमेहेनाध्वर्युः प्र मीयेत
तस्मात् स विस्रस्यः ॥
6.2.10अनुवाक 10 सदोभिधानम्
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्य् अभ्रिम् आ दत्ते प्रसूत्यै । अश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् आह । अश्विनौ हि देवानाम् अध्वर्यू आस्ताम् पूष्णो हस्ताभ्याम् इत्य् आह यत्यै वज्र इव वा एषा यद् अभ्रिर् अभ्रिर् असि नारिर् असीत्य् आह शान्त्यै काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इत्य् आह रक्षसाम् अपहत्यै ॥
इदम् अहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्य् आह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव द्वेष्टि यश् चैनं द्वेष्टि तयोर् एवानन्तरायं ग्रीवाः कृन्तति दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेत्य् आहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः प्रोक्षति परस्ताद् अर्वाचीम् प्रोक्षति तस्मात्
परस्ताद् अर्वाचीम् मनुष्या ऊर्जम् उप जीवन्ति क्रूरम् इव वा एतत् करोति यत् खनत्य् अपो ऽव नयति शान्त्यै यवमतीर् अव नयत्य् ऊर्ग् वै यव ऊर्ग् उदुम्बर ऊर्जैवोर्जꣳ सम् अर्धयति यजमानेन सम्मितौदुम्बरी भवति यावान् एव यजमानस् तावतीम् एवास्मिन्न् ऊर्जं दधाति
पितृणाꣳ सदनम् असीति बर्हिर् अव स्तृणाति पितृदेवत्यम्
ह्य् एतद् यन् निखातम् । यद् बर्हिर् अनवस्तीर्य मिनुयात् पितृदेवत्या निखाता स्याद् बर्हिर् अवस्तीर्य मिनोत्य् अस्याम् एवैनां मिनोत्य् अथो स्वारुहम् एवैनां करोति । उद् दिवꣳ स्तभानान्तरिक्षम् पृणेत्य् आहैषां लोकानां विधृत्यै द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोत्व् इत्य् आह द्युतानो ह स्म वै मारुतो देवानाम् औदुम्बरीम् मिनोति तेनैव
एनाम् मिनोति ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिम् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेथाम् इत्य् औदुम्बर्यां जुहोति द्यावापृथिवी एव रसेनानक्ति । आन्तम् अन्ववस्रावयत्य् आन्तम् एव यजमानं तेजसाऽनक्ति । ऐन्द्रम् असीति छदिर् अधि नि दधात्य् ऐन्द्रꣳ हि देवतया सदः । विश्वजनस्य छायेत्य् आह विश्वजनस्य ह्य् एषा छाया यत् सदः । नवछदि
तेजस्कामस्य मिनुयात् त्रिवृता स्तोमेन सम्मितम् तेजस् त्रिवृत् तेजस्व्य् एव भवति । एकादशछदीन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुग् इन्द्रियं त्रिष्टुग् इन्द्रियाव्य् एव भवति पञ्चदशछदि भ्रातृव्यवतः पञ्चदशो वज्रो भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदशछदि प्रजाकामस्य सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । एकविꣳशतिछदि प्रतिष्ठाकामस्यैकविꣳशः स्तोमानाम् प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै । उदरं वै सद ऊर्ग् उदुम्बरो मध्यत औदुम्बरीम् मिनोति मध्यत एव प्रजानामूर्जं दधाति तस्मात्
मध्यत ऊर्जा भुञ्जते यजमानलोके वै दक्षिणानि छदीꣳषि भ्रातृव्यलोक उत्तराणि दक्षिणान्य् उत्तराणि करोति यजमानम् एवायजमानाद् उत्तरं करोति तस्माद् यजमानो ऽयजमानाद् उत्तरः । अन्तर्वर्तान् करोति व्यावृत्त्यै तस्माद् अरण्यम् प्रजा उप जीवन्ति परि त्वा गिर्वणो गिर इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । इन्द्रस्य स्यूर् असीन्द्रस्य ध्रुवम् असीत्य् आहैन्द्रꣳ हि देवतया सदः । यम् प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयाद् यत् तं न विस्रꣳसयेद् अमेहेनाध्वर्युः प्र मीयेत तस्मात् स विस्रस्यः ॥
baddham ava syati varuṇapāśād evaine muñcati pra ṇenekti medhye evaine karoti sāvitriyarcā hutvā havirdhāne pra vartayati savitṛprasūta evaine pra vartayati varuṇo vā eṣa durvāg ubhayato baddho yad akṣaḥ sa yad utsarjed yajamānasya gṛhān abhyutsarjet suvāg deva duryām̐ ā vadety āha gṛhā vai duryāḥ śāntyai patnī
upānakti patnī hi sarvasya mitram mitratvāya yad vai patnī yajñasya karoti mithunaṃ tat | atho patniyā evaiṣa yajñasyānvārambho'navachittyai vartmanā vā anvitya yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi vaiṣṇavībhyām ṛgbhyāṃ vartmanor juhoti yajño vai viṣṇuḥ | yajñād eva rakṣām̐sy apa hanti yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ syād rakṣām̐si yajñam̐ hanyuḥ |
hiraṇyam upāsya juhoti | agnivaty eva juhoti nāndho 'dhvaryur bhavati na yajñam̐ rakṣām̐si ghnanti prācī pretam adhvaraṃ kalpayantī ity āha suvargam evaine lokaṃ gamayati | atra ramethāṃ varṣman pṛthivyā ity āha varṣma hy etat pṛthivyā yad devayajanam | śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam | divo vā viṣṇavuta vā pṛthivyāḥ
ity āśīrpadayarcā dakṣiṇasya havirdhānasya methīṃ ni hanti śīrṣata eva yajñasya yajamāna āśiṣo 'va runddhe daṇḍo vā auparas tṛtīyasya havirdhānasya vaṣaṭkāreṇākṣam acchinat | yat tṛtīyaṃ chadir havirdhānayor udāhriyate tṛtīyasya havirdhānasyāvaruddhyai śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam | viṣṇo rarāṭam asi viṣṇoḥ pṛṣṭham asīty āha tasmād etāvaddhā śiro viṣyūtam | viṣṇoḥ syūr asi viṣṇor dhruvam asīty āha vaiṣṇavam̐ hi devatayā havirdhānam | yam prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt yat taṃ na visram̐sayed amehenādhvaryuḥ pra mīyeta
tasmāt sa visrasyaḥ ||
6.2.10anuvāka 10 sadobhidhānam
devasya tvā savituḥ prasava ity abhrim ā datte prasūtyai | aśvinor bāhubhyām ity āha | aśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai vajra iva vā eṣā yad abhrir abhrir asi nārir asīty āha śāntyai kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi parilikhitam̐ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ity āha rakṣasām apahatyai ||
idam aham̐ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tayor evānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati parastād arvācīm prokṣati tasmāt
parastād arvācīm manuṣyā ūrjam upa jīvanti krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo 'va nayati śāntyai yavamatīr ava nayaty ūrg vai yava ūrg udumbara ūrjaivorjam̐ sam ardhayati yajamānena sammitaudumbarī bhavati yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti
pitṛṇām̐ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyam
hy etad yan nikhātam | yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyā nikhātā syād barhir avastīrya minoty asyām evaināṃ minoty atho svāruham evaināṃ karoti | ud divam̐ stabhānāntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai dyutānas tvā māruto minotv ity āha dyutāno ha sma vai māruto devānām audumbarīm minoti tenaiva
enām minoti brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat | ghṛtena dyāvāpṛthivī ā pṛṇethām ity audumbaryāṃ juhoti dyāvāpṛthivī eva rasenānakti | āntam anvavasrāvayaty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti | aindram asīti chadir adhi ni dadhāty aindram̐ hi devatayā sadaḥ | viśvajanasya chāyety āha viśvajanasya hy eṣā chāyā yat sadaḥ | navachadi
tejaskāmasya minuyāt trivṛtā stomena sammitam tejas trivṛt tejasvy eva bhavati | ekādaśachadīndriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati pañcadaśachadi bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśachadi prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai | ekavim̐śatichadi pratiṣṭhākāmasyaikavim̐śaḥ stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai | udaraṃ vai sada ūrg udumbaro madhyata audumbarīm minoti madhyata eva prajānāmūrjaṃ dadhāti tasmāt
madhyata ūrjā bhuñjate yajamānaloke vai dakṣiṇāni chadīm̐ṣi bhrātṛvyaloka uttarāṇi dakṣiṇāny uttarāṇi karoti yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ | antarvartān karoti vyāvṛttyai tasmād araṇyam prajā upa jīvanti pari tvā girvaṇo gira ity āha yathāyajur evaitat | indrasya syūr asīndrasya dhruvam asīty āhaindram̐ hi devatayā sadaḥ | yam prathamaṃ granthiṃ grathnīyād yat taṃ na visram̐sayed amehenādhvaryuḥ pra mīyeta tasmāt sa visrasyaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् धविर्धानम् प्राणा उपरवाः । हविर्धाने खायन्ते तस्माच् छीर्षन् प्राणाः । अधस्तात् खायन्ते तस्माद् अधस्ताच् छीर्ष्णः प्राणाः । रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान् खनामीत्य् आह वैष्णवा हि देवतयोपरवाः । असुरा वै निर्यन्तो देवानाम् प्राणेषु वलगान् न्य् अखनन् तान् बाहुमात्रे ऽन्व् अविन्दन् तस्माद् बाहुमात्राः खायन्ते । इदम् अहं तं वलगं उद् वपामि
यं नः समानो यम् असमानो निचखानेत्य् आह द्वौ वाव पुरुषौ यश् चैव समानो यश् चासमानः । यम् एवास्मै तौ वलगं निखनस्तस् तम् एवोद् वपति सं तृणत्ति तस्मात् संतृण्णा अन्तरतः प्राणाः । न सम् भिनत्ति तस्माद् असम्भिन्नाः प्राणाः । अपो ऽव नयति तस्माद् आर्द्रा अन्तरतः प्राणाः । यवमतीर् अव नयति ॥
ऊर्ग् वै यवः प्राणा उपरवाः प्राणेष्व् एवोर्जं दधाति बर्हिर् अव स्तृणाति तस्माल् लोमशा अन्तरतः प्राणाः । आज्येन व्याघारयति तेजो वा आज्यम् प्राणा उपरवाः प्राणेष्व् एव तेजो दधाति हनू वा एते यज्ञस्य यद् अधिषवणे न सं तृणत्ति । असंतृण्णे हि हनू अथो खलु दीर्घसोमे संतृद्ये धृत्यै शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् धविर्धानम्
प्राणा उपरवा हनू अधिषवणे जिह्वा चर्म ग्रावाणो दन्ता मुखम् आहवनीयो नासिकोत्तरवेदिर् उदरꣳ सदः । यदा खलु वै जिह्वया दत्स्व् अधि खादत्य् अथ मुखं गच्छति यदा मुखं गच्छत्य् अथोदरं गच्छति तस्माद् धविर्धाने चर्मन्न् अधि ग्रावभिर् अभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षयन्ति यो वै विराजो यज्ञमुखे दोहं वेद दुह एवैनाम् इयं वै विराट् तस्यै त्वक् चर्मोधो ऽधिषवणे स्तना उपरवा ग्रावाणो वत्सा ऋत्विजो दुहन्ति सोमः पयः । य एवं वेद दुह एवैनाम् ॥
śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam prāṇā uparavāḥ | havirdhāne khāyante tasmāc chīrṣan prāṇāḥ | adhastāt khāyante tasmād adhastāc chīrṣṇaḥ prāṇāḥ | rakṣohaṇo valagahano vaiṣṇavān khanāmīty āha vaiṣṇavā hi devatayoparavāḥ | asurā vai niryanto devānām prāṇeṣu valagān ny akhanan tān bāhumātre 'nv avindan tasmād bāhumātrāḥ khāyante | idam ahaṃ taṃ valagaṃ ud vapāmi
yaṃ naḥ samāno yam asamāno nicakhānety āha dvau vāva puruṣau yaś caiva samāno yaś cāsamānaḥ | yam evāsmai tau valagaṃ nikhanastas tam evod vapati saṃ tṛṇatti tasmāt saṃtṛṇṇā antarataḥ prāṇāḥ | na sam bhinatti tasmād asambhinnāḥ prāṇāḥ | apo 'va nayati tasmād ārdrā antarataḥ prāṇāḥ | yavamatīr ava nayati ||
ūrg vai yavaḥ prāṇā uparavāḥ prāṇeṣv evorjaṃ dadhāti barhir ava stṛṇāti tasmāl lomaśā antarataḥ prāṇāḥ | ājyena vyāghārayati tejo vā ājyam prāṇā uparavāḥ prāṇeṣv eva tejo dadhāti hanū vā ete yajñasya yad adhiṣavaṇe na saṃ tṛṇatti | asaṃtṛṇṇe hi hanū atho khalu dīrghasome saṃtṛdye dhṛtyai śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam
prāṇā uparavā hanū adhiṣavaṇe jihvā carma grāvāṇo dantā mukham āhavanīyo nāsikottaravedir udaram̐ sadaḥ | yadā khalu vai jihvayā datsv adhi khādaty atha mukhaṃ gacchati yadā mukhaṃ gacchaty athodaraṃ gacchati tasmād dhavirdhāne carmann adhi grāvabhir abhiṣutyāhavanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣayanti yo vai virājo yajñamukhe dohaṃ veda duha evainām iyaṃ vai virāṭ tasyai tvak carmodho 'dhiṣavaṇe stanā uparavā grāvāṇo vatsā ṛtvijo duhanti somaḥ payaḥ | ya evaṃ veda duha evainām ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चात्वालाद् धिष्णियान् उप वपति योनिर् वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञस्य सयोनित्वाय देवा वै यज्ञम् पराजयन्त तम् आग्नीध्रात् पुनर् अपाजयन् । एतद् वै यज्ञस्यापराजितं यद् आग्नीध्रम् । यद् आग्नीध्राद् धिष्णियान् विहरति यद् एव यज्ञस्यापराजितं तत एवैनम् पुनस् तनुते
पराजित्येव खलु वा एते यन्ति ये बहिष्पवमानꣳ सर्पन्ति बहिष्पवमाने स्तुते
आह । अग्नीद् अग्नीन् वि हर बर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशाꣳ अलं कुर्व् इति यज्ञम् एवापजित्य पुनस् तन्वाना यन्ति । अङ्गारैर् द्वे सवने वि हरति शलाकाभिस् तृतीयम् । सशुक्रत्वाय । अथो सम् भरत्य् एवैनद् । धिष्णिया वा अमुष्मिँल्लोके सोमम् अरक्षन् तेभ्यो ऽधि सोमम् आहरन् तम् अन्ववायन् तम् पर्य् अविशन् य एवं वेद विन्दते
परिवेष्टारम् । ते सोमपीथेन व्य् आर्ध्यन्त ते देवेषु सोमपीथम् ऐच्छन्त तान् देवा अब्रुवन् द्वेद्वे नामनी कुरुध्वम् अथ प्र वाऽऽप्स्यथ न वेति । अग्नयो वा अथ धिष्णियास् तस्माद् द्विनामा ब्राह्मणो ऽर्धुकस् तेषां ये नेदिष्ठम् पर्यविशन् ते सोमपीथम् प्राऽऽप्नुवन्न् आहवनीय आग्नीध्रीयो होत्रीयो मार्जालीयस् तस्मात् तेषु जुह्वति । अतिहाय वषट् करोति वि हि
एते सोमपीथेनार्ध्यन्त देवा वै याः प्राचीर् आहुतीर् अजुहवुर् ये पुरस्ताद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिः प्राणुदन्त याः प्रतीचीर् ये पश्चाद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिर् अपानुदन्त प्राचीर् अन्या आहुतयो हूयन्ते प्रत्यङ्ङ् आसीनो धिष्णियान् व्याघारयति पश्चाच् चैव पुरस्ताच् च यजमानो भ्रातृव्यान् प्र णुदते तस्मात् पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीः
जायन्ते प्राणा वा एते यद् धिष्णियाः । यद् अध्वर्युः प्रत्यङ् धिष्णियान् अतिसर्पेत् प्राणान्त् सं कर्षेत् प्रमायुकः स्यात् । नाभिर् वा एषा यज्ञस्य यद् होता । ऊर्ध्वः खलु वै नाभ्यै प्राणो ऽवाङ् अपानः । यद् अध्वर्युः प्रत्यङ् होतारम् अतिसर्पेद् अपाने प्राणं दध्यात् प्रमायुकः स्यात् । नाध्वर्युर् उप गायेत् । वाग्वीर्यो वा अध्वर्युः । यद् अध्वर्युर् उपगायेद् उद्गात्रे
वाचꣳ सम् प्र यच्छेद् उपदासुकाऽस्य वाक् स्यात् । ब्रह्मवादिनो वदन्ति नासꣳस्थिते सोमे ऽध्वर्युः प्रत्यङ्सदो ऽतीयाद् अथ कथा दाक्षिणानि होतुम् एति यामो हि स तेषां कस्मा अह देवा यामं वाऽयामं वानु ज्ञास्यन्तीति । उत्तरेणाग्नीध्रम् परीत्य जुहोति दाक्षिणानि न प्राणान्त् सं कर्षति न्य् अन्ये धिष्णिया उप्यन्ते नान्ये यान् निवपति तेन तान् प्रीणाति यान् न निवपति यद् अनुदिशति तेन तान् ॥
cātvālād dhiṣṇiyān upa vapati yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajñasya sayonitvāya devā vai yajñam parājayanta tam āgnīdhrāt punar apājayan | etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram | yad āgnīdhrād dhiṣṇiyān viharati yad eva yajñasyāparājitaṃ tata evainam punas tanute
parājityeva khalu vā ete yanti ye bahiṣpavamānam̐ sarpanti bahiṣpavamāne stute
āha | agnīd agnīn vi hara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśām̐ alaṃ kurv iti yajñam evāpajitya punas tanvānā yanti | aṅgārair dve savane vi harati śalākābhis tṛtīyam | saśukratvāya | atho sam bharaty evainad | dhiṣṇiyā vā amuṣmi~lloke somam arakṣan tebhyo 'dhi somam āharan tam anvavāyan tam pary aviśan ya evaṃ veda vindate
pariveṣṭāram | te somapīthena vy ārdhyanta te deveṣu somapītham aicchanta tān devā abruvan dvedve nāmanī kurudhvam atha pra vā''psyatha na veti | agnayo vā atha dhiṣṇiyās tasmād dvināmā brāhmaṇo 'rdhukas teṣāṃ ye nediṣṭham paryaviśan te somapītham prā''pnuvann āhavanīya āgnīdhrīyo hotrīyo mārjālīyas tasmāt teṣu juhvati | atihāya vaṣaṭ karoti vi hi
ete somapīthenārdhyanta devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tām̐s tābhiḥ prāṇudanta yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tām̐s tābhir apānudanta prācīr anyā āhutayo hūyante pratyaṅṅ āsīno dhiṣṇiyān vyāghārayati paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīḥ
jāyante prāṇā vā ete yad dhiṣṇiyāḥ | yad adhvaryuḥ pratyaṅ dhiṣṇiyān atisarpet prāṇānt saṃ karṣet pramāyukaḥ syāt | nābhir vā eṣā yajñasya yad hotā | ūrdhvaḥ khalu vai nābhyai prāṇo 'vāṅ apānaḥ | yad adhvaryuḥ pratyaṅ hotāram atisarped apāne prāṇaṃ dadhyāt pramāyukaḥ syāt | nādhvaryur upa gāyet | vāgvīryo vā adhvaryuḥ | yad adhvaryur upagāyed udgātre
vācam̐ sam pra yacched upadāsukā'sya vāk syāt | brahmavādino vadanti nāsam̐sthite some 'dhvaryuḥ pratyaṅsado 'tīyād atha kathā dākṣiṇāni hotum eti yāmo hi sa teṣāṃ kasmā aha devā yāmaṃ vā'yāmaṃ vānu jñāsyantīti | uttareṇāgnīdhram parītya juhoti dākṣiṇāni na prāṇānt saṃ karṣati ny anye dhiṣṇiyā upyante nānye yān nivapati tena tān prīṇāti yān na nivapati yad anudiśati tena tān ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हूयन्ते यद् वैसर्जनानि द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै । आग्नीध्रे जुहोति । अन्तरिक्ष एवाऽऽक्रमते । आहवनीये जुहोति सुवर्गम् एवैनं लोकं गमयति देवान् वै सुवर्गं लोकं यतो रक्षाꣳस्य् अजिघाꣳसन् ते सोमेन राज्ञा रक्षाꣳस्य् अपहत्याप्तुम् आत्मानं कृत्वा सुवर्गं लोकम् आयन् रक्षसाम् अनुपलाभाय । आत्तः सोमो भवत्य् अथ
वैसर्जनानि जुहोति रक्षसाम् अपहत्यै त्वꣳ सोम तनूकृद्भ्य इत्य् आह तनूकृद् ध्य् एष द्वेषोभ्यो ऽन्यकृतेभ्य इत्य् आह । अन्यकृतानि हि रक्षाꣳसि । उरु यन्तासि वरूथम् इत्य् आह । उरु णस् कृधीति वावैतद् आह जुषाणो अप्तुर् आज्यस्य वेत्व् इत्य् आह । अप्तुम् एव यजमानं कृत्वा सुवर्गं लोकं गमयति रक्षसाम् अनुपलाभाय । आ सोमं ददते
आ ग्राव्ण आ वायव्यान्य् आ द्रोणकलशम् उत् पत्नीम् आ नयन्ति । अन्व् अनाꣳसि प्र वर्तयन्ति यावद् एवास्यास्ति तेन सह सुवर्गं लोकम् एति नयवत्यर्चाऽऽग्नीध्रे जुहोति सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशम् आग्नीध्र उप वासयति वि ह्य् एनं तैर् गृह्णते यत् सहोपवासयेद् अपुवायेत सौम्यर्चा प्र पादयति स्वया
एवैनं देवतया प्र पादयति । अदित्याः सदो ऽस्य् अदित्याः सद आ सीदेत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । यजमानो वा एतस्य पुरा गोप्ता भवति । एष वो देव सवितः सोम इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनं देवताभ्यः सम् प्र यच्छति । एतत् त्वꣳ सोम देवो देवान् उपागा इत्य् आह देवो ह्य् एष सन्
देवान् उपैति । इदम् अहम् मनुष्यो मनुष्यान् इत्य् आह मनुष्यो ह्य् एष सन् मनुष्यान् उपैति यद् एतद् यजुर् न ब्रूयाद् अप्रजा अपशुर् यजमानः स्यात् सह प्रजया सह रायस् पोषेणेत्य् आह प्रजयैव पशुभिः सहेमं लोकम् उपावर्तते नमो देवेभ्य इत्य् आह नमस्कारो हि देवानाम् । स्वधा पितृभ्य इत्य् आह स्वधाकारो हि
पितृणाम् इदम् अहं निर् वरुणस्य पाशाद् इत्य् आह वरुणपाशाद् एव निर् मुच्यते । अग्ने व्रतपते । आत्मनः पूर्वा तनूर् आदेयेत्य् आहुः को हि तद् वेद यद् वसीयान्त् स्वे वशे भूते पुनर् वा ददाति न वेति ग्रावाणो वै सोमस्य राज्ञो मलिम्लुसेना य एवं विद्वान् ग्राव्ण आग्नीध्र उपवासयति नैनम् मलिम्लुसेना विन्दति ॥
suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad vaisarjanāni dvābhyāṃ gārhapatye juhoti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai | āgnīdhre juhoti | antarikṣa evā''kramate | āhavanīye juhoti suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati devān vai suvargaṃ lokaṃ yato rakṣām̐sy ajighām̐san te somena rājñā rakṣām̐sy apahatyāptum ātmānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokam āyan rakṣasām anupalābhāya | āttaḥ somo bhavaty atha
vaisarjanāni juhoti rakṣasām apahatyai tvam̐ soma tanūkṛdbhya ity āha tanūkṛd dhy eṣa dveṣobhyo 'nyakṛtebhya ity āha | anyakṛtāni hi rakṣām̐si | uru yantāsi varūtham ity āha | uru ṇas kṛdhīti vāvaitad āha juṣāṇo aptur ājyasya vetv ity āha | aptum eva yajamānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokaṃ gamayati rakṣasām anupalābhāya | ā somaṃ dadate
ā grāvṇa ā vāyavyāny ā droṇakalaśam ut patnīm ā nayanti | anv anām̐si pra vartayanti yāvad evāsyāsti tena saha suvargaṃ lokam eti nayavatyarcā''gnīdhre juhoti suvargasya lokasyābhinītyai grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśam āgnīdhra upa vāsayati vi hy enaṃ tair gṛhṇate yat sahopavāsayed apuvāyeta saumyarcā pra pādayati svayā
evainaṃ devatayā pra pādayati | adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha yathāyajur evaitat | yajamāno vā etasya purā goptā bhavati | eṣa vo deva savitaḥ soma ity āha savitṛprasūta evainaṃ devatābhyaḥ sam pra yacchati | etat tvam̐ soma devo devān upāgā ity āha devo hy eṣa san
devān upaiti | idam aham manuṣyo manuṣyān ity āha manuṣyo hy eṣa san manuṣyān upaiti yad etad yajur na brūyād aprajā apaśur yajamānaḥ syāt saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āha prajayaiva paśubhiḥ sahemaṃ lokam upāvartate namo devebhya ity āha namaskāro hi devānām | svadhā pitṛbhya ity āha svadhākāro hi
pitṛṇām idam ahaṃ nir varuṇasya pāśād ity āha varuṇapāśād eva nir mucyate | agne vratapate | ātmanaḥ pūrvā tanūr ādeyety āhuḥ ko hi tad veda yad vasīyānt sve vaśe bhūte punar vā dadāti na veti grāvāṇo vai somasya rājño malimlusenā ya evaṃ vidvān grāvṇa āgnīdhra upavāsayati nainam malimlusenā vindati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपम् अच्छैति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देवतयाऽच्छैत्य् अत्य् अन्यान् अगां नान्यान् उपागाम् इत्य् आहाति ह्य् अन्यान् एति नान्यान् उपैत्य् अर्वाक् त्वा परैर् अविदम् परोवरैर् इत्य् आहार्वाग् घ्य् एनम् परैर् विन्दति परोवरैस् तं त्वा जुषे ॥
वैष्णवं देवयज्याया इत्य् आह देवयज्यायै ह्य् एनं जुषते देवस् त्वा सविता मध्वाऽनक्त्व् इत्य् आह तेजसैवैनम् अनक्त्य् ओषधे त्रायस्वैनꣳ स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीर् इत्य् आह वज्रो वै स्वधितिः शान्त्यै स्वधितेर् वृक्षस्य बिभ्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः परा पतति यः प्रथमः शकलः परापतेत् तम् अप्य् आ हरेत् सतेजसम्
एवैनम् आ हरतीमे वै लोका यूपात् प्रयतो बिभ्यति दिवम् अग्रेण मालेखीर् अन्तरिक्षम् मध्येन मा हिꣳसीर् इत्य् आहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति वनस्पते शतवल्शो वि रोहेत्य् आव्रश्चने जुहोति तस्माद् आव्रश्चनाद् वृक्षाणाम् भूयाꣳस उत् तिष्ठन्ति सहस्रवल्शा वि वयꣳ रुहेमेत्य् आहाऽऽशिषम् एवैताम् आ शास्ते । अनक्षसङ्गम्
वृश्चेद् यद् अक्षसङ्गं वृश्चेद् अधईषं यजमानस्य प्रमायुकꣳ स्याद् यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्याद् इत्य् आरोहं तस्मै वृश्चेद् एष वै वनस्पतीनाम् अप्रतिष्ठितोऽप्रतिष्ठित एव भवति यं कामयेतापशुः स्याद् इत्य् अपर्णं तस्मै शुष्काग्रं वृश्चेद् एष वै वनस्पतीनाम् अपशव्यो ऽपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इति बहुपर्णं तस्मै बहुशाखं वृश्चेद् एष वै
वनस्पतीनाम् पशव्यः पशुमान् एव भवति प्रतिष्ठितं वृश्चेत् प्रतिष्ठाकामस्यैष वै वनस्पतीनाम् प्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाद् योने रूढः प्रत्य् एव तिष्ठति यः प्रत्यङ्ङ् उपनतस् तं वृश्चेत् स हि मेधम् अभ्य् उपनतः पञ्चारत्निं तस्मै वृश्चेद् यं कामयेतोपैनम् उत्तरो यज्ञो नमेद् इति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञ उपैनम् उत्तरो यज्ञः
नमति षडरत्निम् प्रतिष्ठाकामस्य षड् वा ऋतव ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति सप्तारत्निम् पशुकामस्य सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशून् एवाव रुन्द्धे नवारत्निं तेजस्कामस्य त्रिवृता स्तोमेन सम्मितं तेजस् त्रिवृत् तेजस्व्य् एव भवति । एकादशारत्निम् इन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुग् इन्द्रियं त्रिष्टुग् इन्द्रियाव्य् एव भवति पञ्चदशारत्निम् भ्रातृव्यवतः पञ्चदशो वज्रो भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदशारत्निम् प्रजाकामस्य सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । एकविꣳशत्यरत्निम् प्रतिष्ठाकामस्यैकविꣳश स्तोमानाम् प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै । अष्टाश्रिर् भवत्य् अष्टाक्षरा गायत्री तेजो गायत्री गायत्री यज्ञमुखं तेजसैव गायत्रिया यज्ञमुखेन सम्मितः ॥
vaiṣṇavyarcā hutvā yūpam acchaiti vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā'cchaity aty anyān agāṃ nānyān upāgām ity āhāti hy anyān eti nānyān upaity arvāk tvā parair avidam parovarair ity āhārvāg ghy enam parair vindati parovarais taṃ tvā juṣe ||
vaiṣṇavaṃ devayajyāyā ity āha devayajyāyai hy enaṃ juṣate devas tvā savitā madhvā'naktv ity āha tejasaivainam anakty oṣadhe trāyasvainam̐ svadhite mainam̐ him̐sīr ity āha vajro vai svadhitiḥ śāntyai svadhiter vṛkṣasya bibhyataḥ prathamena śakalena saha tejaḥ parā patati yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatet tam apy ā haret satejasam
evainam ā haratīme vai lokā yūpāt prayato bibhyati divam agreṇa mālekhīr antarikṣam madhyena mā him̐sīr ity āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati vanaspate śatavalśo vi rohety āvraścane juhoti tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyām̐sa ut tiṣṭhanti sahasravalśā vi vayam̐ ruhemety āhā''śiṣam evaitām ā śāste | anakṣasaṅgam
vṛśced yad akṣasaṅgaṃ vṛśced adhaīṣaṃ yajamānasya pramāyukam̐ syād yaṃ kāmayetāpratiṣṭhitaḥ syād ity ārohaṃ tasmai vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apratiṣṭhito'pratiṣṭhita eva bhavati yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād ity aparṇaṃ tasmai śuṣkāgraṃ vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apaśavyo 'paśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti bahuparṇaṃ tasmai bahuśākhaṃ vṛśced eṣa vai
vanaspatīnām paśavyaḥ paśumān eva bhavati pratiṣṭhitaṃ vṛścet pratiṣṭhākāmasyaiṣa vai vanaspatīnām pratiṣṭhito yaḥ same bhūmyai svād yone rūḍhaḥ praty eva tiṣṭhati yaḥ pratyaṅṅ upanatas taṃ vṛścet sa hi medham abhy upanataḥ pañcāratniṃ tasmai vṛśced yaṃ kāmayetopainam uttaro yajño named iti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajña upainam uttaro yajñaḥ
namati ṣaḍaratnim pratiṣṭhākāmasya ṣaḍ vā ṛtava ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati saptāratnim paśukāmasya saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe navāratniṃ tejaskāmasya trivṛtā stomena sammitaṃ tejas trivṛt tejasvy eva bhavati | ekādaśāratnim indriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati pañcadaśāratnim bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśāratnim prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai | ekavim̐śatyaratnim pratiṣṭhākāmasyaikavim̐śa stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai | aṣṭāśrir bhavaty aṣṭākṣarā gāyatrī tejo gāyatrī gāyatrī yajñamukhaṃ tejasaiva gāyatriyā yajñamukhena sammitaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्य् आहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः प्रोक्षति पराञ्चम् प्रोक्षति पराङ् इव हि सुवर्गो लोकः क्रूरम् इव वा एतत् करोति यत् खनत्य् अपोऽव नयति शान्त्यै यवमतीर् अव नयत्य् ऊर्ग् वै यवो यजमानेन यूपः सम्मितो यावान् एव यजमानस् तावतीम् एवास्मिन्न् ऊर्जं दधाति
पितृणाꣳ सदनम् असीति बर्हिर् अव स्तृणाति पितृदेवत्यꣳ ह्य् एतद् यन् निखातं यद् बर्हिर् अनवस्तीर्य मिनुयात् पितृदेवत्यो निखातः स्याद् बर्हिर् अवस्तीर्य मिनोत्य् अस्याम् एवैनम् मिनोति यूपशकलम् अवास्यति सतेजसम् एवैनम् मिनोति देवस् त्वा सविता मध्वानक्त्व् इत्य् आह तेजसैवैनम् अनक्ति सुपिप्पलाभ्यस् त्वौषधीभ्य इति चषालम् प्रति
मुञ्चति तस्माच् छीर्षत ओषधयः फलं गृह्णन्त्य् अनक्ति तेजो वा आज्यं यजमानेनाग्निष्ठाऽश्रिः सम्मिता यद् अग्निष्ठाम् अश्रिम् अनक्ति यजमानम् एव तेजसाऽनक्त्य् आन्तम् अनक्त्य् आन्तम् एव यजमानं तेजसाऽनक्ति सर्वतः परि मृशत्य् अपरिवर्गम् एवास्मिन् तेजो दधात्य् उद् दिवꣳ स्तभानाऽन्तरिक्षम् पृणेत्य् आहैषां लोकानां विधृत्यै वैष्णव्यर्चा
कल्पयति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देवतया कल्पयति द्वाभ्यां कल्पयति द्विपाद् यज्मानः प्रतिष्ठित्यै यं कामयेत तेजसैनं देवताभिर् इन्द्रियेण व्यर्धयेयम् इत्य् अग्निष्ठां तस्याश्रिं आहवनीयाद् इत्थं वेत्थं वाति नावयेत् तेजसैवैनं देवताभिर् इन्द्रियेण व्यर्धयति यं कामयेत तेजसैनं देवताभिर् इन्द्रियेण सम् अर्धयेयम् इति ॥
अग्निष्ठां तस्याश्रिम् आहवनीयेन सम् मिनुयात् तेजसैवैनं देवताभिर् इन्द्रियेण सम् अर्धयति ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिम् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् परि व्ययत्य् ऊर्ग् वै रशना यजमानेन यूपः सम्मितो यजमानम् एवोर्जा सम् अर्धयति नाभिदघ्ने परि व्ययति नाभिदघ्न एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान् नाभिदघ्न ऊर्जा भुञ्जते यं कामयेतोर्जैनम्
व्यर्धयेयम् इत्य् ऊर्ध्वां वा तस्यावाचीं वाऽवोहेद् ऊर्जैवैनं व्यर्धयति यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्याद् इत्य् अवाचीम् अवोहेद् वृष्टिम् एव नि यच्छति यदि कामयेतावर्षुकः स्याद् इत्य् ऊर्ध्वाम् उद् ऊहेद् वृष्टिम् एवोद् यच्छति पितृणां निखातम् मनुष्याणामूर्ध्वं निखाताद् आ रशनाया ओषधीनाꣳ रशना विश्वेषाम्
देवानां ऊर्ध्वꣳ रशनाया आ चषालाद् इन्द्रस्य चषालꣳ साध्यानाम् अतिरिक्तꣳ स वा एष सर्व देवत्यो यद् यूपो यद् यूपम् मिनोति सर्वा एव देवताः प्रीणाति यज्ञेन वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् ते ऽमन्यन्त मनुष्या नो ऽन्वाभविष्यन्तीति ते यूपेन योपयित्वा सुवर्गं लोकम् आयन् तम् ऋषयो यूपेनैवानु प्राजानन् तद् यूपस्य यूपत्वम् ।
यद् यूपम् मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै पुरस्तान् मिनोति पुरस्ताद् धि यज्ञस्य प्रज्ञायते ऽप्रज्ञातꣳ हि तद् यद् अतिपन्न आहुर् इदं कार्यम् आसीद् इति साध्या वै देवा यज्ञम् अत्य् अमन्यन्त तान् यज्ञो नास्पृशत् तान् यद् यज्ञस्यातिरिक्तम् आसीत् तद् अस्पृशद् अतिरिक्तं वा एतद् यज्ञस्य यद् अग्नाव् अग्निम् मथित्वा प्रहरत्य् अतिरिक्तम् एतत्
यूपस्य यद् ऊर्ध्वं चषालात् तेषां तद् भागधेयं तान् एव तेन प्रीणाति देवा वै सꣳस्थिते सोमे प्र स्रुचोहरन् प्र यूपं ते ऽमन्यन्त यज्ञवेशसं वा इदं कुर्म इति ते प्रस्तरꣳ स्रुचाꣳ निष्क्रयणम् अपश्यन्त् स्वरुं यूपस्य सꣳस्थिते सोमे प्र प्रस्तरꣳ हरति जुहोति स्वरुं अयज्ञवेशसाय ॥
pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati parāñcam prokṣati parāṅ iva hi suvargo lokaḥ krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo'va nayati śāntyai yavamatīr ava nayaty ūrg vai yavo yajamānena yūpaḥ sammito yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti
pitṛṇām̐ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyam̐ hy etad yan nikhātaṃ yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyo nikhātaḥ syād barhir avastīrya minoty asyām evainam minoti yūpaśakalam avāsyati satejasam evainam minoti devas tvā savitā madhvānaktv ity āha tejasaivainam anakti supippalābhyas tvauṣadhībhya iti caṣālam prati
muñcati tasmāc chīrṣata oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanty anakti tejo vā ājyaṃ yajamānenāgniṣṭhā'śriḥ sammitā yad agniṣṭhām aśrim anakti yajamānam eva tejasā'nakty āntam anakty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti sarvataḥ pari mṛśaty aparivargam evāsmin tejo dadhāty ud divam̐ stabhānā'ntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai vaiṣṇavyarcā
kalpayati vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā kalpayati dvābhyāṃ kalpayati dvipād yajmānaḥ pratiṣṭhityai yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayeyam ity agniṣṭhāṃ tasyāśriṃ āhavanīyād itthaṃ vetthaṃ vāti nāvayet tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayati yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayeyam iti ||
agniṣṭhāṃ tasyāśrim āhavanīyena sam minuyāt tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayati brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat pari vyayaty ūrg vai raśanā yajamānena yūpaḥ sammito yajamānam evorjā sam ardhayati nābhidaghne pari vyayati nābhidaghna evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān nābhidaghna ūrjā bhuñjate yaṃ kāmayetorjainam
vyardhayeyam ity ūrdhvāṃ vā tasyāvācīṃ vā'vohed ūrjaivainaṃ vyardhayati yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād ity avācīm avohed vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayetāvarṣukaḥ syād ity ūrdhvām ud ūhed vṛṣṭim evod yacchati pitṛṇāṃ nikhātam manuṣyāṇāmūrdhvaṃ nikhātād ā raśanāyā oṣadhīnām̐ raśanā viśveṣām
devānāṃ ūrdhvam̐ raśanāyā ā caṣālād indrasya caṣālam̐ sādhyānām atiriktam̐ sa vā eṣa sarva devatyo yad yūpo yad yūpam minoti sarvā eva devatāḥ prīṇāti yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti te yūpena yopayitvā suvargaṃ lokam āyan tam ṛṣayo yūpenaivānu prājānan tad yūpasya yūpatvam |
yad yūpam minoti suvargasya lokasya prajñātyai purastān minoti purastād dhi yajñasya prajñāyate 'prajñātam̐ hi tad yad atipanna āhur idaṃ kāryam āsīd iti sādhyā vai devā yajñam aty amanyanta tān yajño nāspṛśat tān yad yajñasyātiriktam āsīt tad aspṛśad atiriktaṃ vā etad yajñasya yad agnāv agnim mathitvā praharaty atiriktam etat
yūpasya yad ūrdhvaṃ caṣālāt teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti devā vai sam̐sthite some pra srucoharan pra yūpaṃ te 'manyanta yajñaveśasaṃ vā idaṃ kurma iti te prastaram̐ srucām̐ niṣkrayaṇam apaśyant svaruṃ yūpasya sam̐sthite some pra prastaram̐ harati juhoti svaruṃ ayajñaveśasāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्या वै देवा अस्मिम्̐ लोक आसन् नान्यत् किं चन मिषत् ते ऽग्निम् एवाग्नये मेधायालभन्त न ह्य् अन्यद् आलम्भ्यम् अविन्दन् ततो वा इमाः प्रजाः प्राजायन्त यद् अग्नाव् अग्निम् मथित्वा प्रहरति प्रजानाम् प्रजननाय रुद्रो वा एष यद् अग्निर् यजमानः पशुः । यत् पशुम् आलभ्याग्निम् मन्थेद् रुद्राय यजमानम्
अपि दध्यात् प्रमायुकः स्यात् । अथो खल्व् आहुः । अग्निः सर्वा देवता हविर् एतद् यत् पशुर् इति यत् पशुम् आलभ्याग्निम् मन्थति हव्यायैवासन्नाय सर्वा देवता जनयति । उपाकृत्यैव मन्थ्यस् तन् नेवालब्धं नेवानालब्धम् अग्नेर् जनित्रम् असीत्य् आह । अग्नेर् ह्य् एतज् जनित्रम् । वृषणौ स्थ इत्य् आह 1 वृषणौ
ह्य् एतौ । उर्वश्य् अस्य् आयुर् असीत्य् आह मिथुनत्वाय घृतेनाक्ते वृषणं दधाथाम् इत्य् आह वृषणꣳ ह्य् एते दधाते ये अग्निम् । गायत्रं छन्दो ऽनु प्र जायस्वेत्य् आह छन्दोभिर् एवैनम् प्र जनयति । अग्नये मथ्यमानायानु ब्रूहीत्य् आह सावित्रीम् ऋचम् अन्व् आह सवितृप्रसूत एवैनम् मन्थति जातायानु ब्रूहि
प्रह्रियमानायानु ब्रूहीत्य् आह काण्डेकाण्ड एवैनं क्रियमाणे सम् अर्धयति गायत्रीः सर्वा अन्व् आह गायत्रछन्दा वा अग्निः स्वेनैवैनं छन्दसा सम् अर्धयति । अग्निः पुरा भवत्य् अग्निम् मथित्वा प्र हरति तौ सम्भवन्तौ यजमानम् अभि सम् भवतः । भवतं नः समनसाव् इत्य् आह शान्त्यै प्रहृत्य जुहोति जातायैवास्मा अन्नम् अपि दधाति । आज्येन जुहोति । एतद् वा अग्नेः प्रियं धाम यद् आज्यम् प्रियेणैवैनं धाम्ना सम् अर्धयत्य् अथो तेजसा ॥
sādhyā vai devā asmim̐ loka āsan nānyat kiṃ cana miṣat te 'gnim evāgnaye medhāyālabhanta na hy anyad ālambhyam avindan tato vā imāḥ prajāḥ prājāyanta yad agnāv agnim mathitvā praharati prajānām prajananāya rudro vā eṣa yad agnir yajamānaḥ paśuḥ | yat paśum ālabhyāgnim manthed rudrāya yajamānam
api dadhyāt pramāyukaḥ syāt | atho khalv āhuḥ | agniḥ sarvā devatā havir etad yat paśur iti yat paśum ālabhyāgnim manthati havyāyaivāsannāya sarvā devatā janayati | upākṛtyaiva manthyas tan nevālabdhaṃ nevānālabdham agner janitram asīty āha | agner hy etaj janitram | vṛṣaṇau stha ity āha 1 vṛṣaṇau
hy etau | urvaśy asy āyur asīty āha mithunatvāya ghṛtenākte vṛṣaṇaṃ dadhāthām ity āha vṛṣaṇam̐ hy ete dadhāte ye agnim | gāyatraṃ chando 'nu pra jāyasvety āha chandobhir evainam pra janayati | agnaye mathyamānāyānu brūhīty āha sāvitrīm ṛcam anv āha savitṛprasūta evainam manthati jātāyānu brūhi
prahriyamānāyānu brūhīty āha kāṇḍekāṇḍa evainaṃ kriyamāṇe sam ardhayati gāyatrīḥ sarvā anv āha gāyatrachandā vā agniḥ svenaivainaṃ chandasā sam ardhayati | agniḥ purā bhavaty agnim mathitvā pra harati tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ | bhavataṃ naḥ samanasāv ity āha śāntyai prahṛtya juhoti jātāyaivāsmā annam api dadhāti | ājyena juhoti | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इषे त्वेति बर्हिर् आ दत्त इच्छत इव ह्य् एष यो यजते । उपवीर् असीत्य् आहोप ह्य् एनान् आकरोति । उपो देवान् दैवीर् विशः प्रागुर् इत्य् आह दैवीर् ह्य् एता विशः सतीर् देवान् उपयन्ति वह्नीर् उशिज इत्य् आहर्त्विजो वै वह्नय उशिजस् तस्माद् एवम् आह बृहस्पते धारया वसूनीति
आह ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे हव्या ते स्वदन्ताम् इत्य् आह स्वदयत्य् एवैनान् देव त्वष्टर् वसु रण्वेत्य् आह त्वष्टा वै पशूनाम् मिथुनानाꣳ रूपकृद् रूपम् एव पशुषु दधाति रेवती रमध्वम् इत्य् आह पशवो वै रेवतीः पशून् एवास्मै रमयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति
रशनाम् आ दत्ते प्रसूत्या अश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् आहाश्विनौ हि देवानाम् अध्वर्यू आस्ताम् पूष्णो हस्ताभ्याम् इत्य् आह यत्यै । ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेना रभ इत्य् आह सत्यं वा ऋतꣳ सत्येनैवैनम् ऋतेना रभते । अक्ष्णया परि हरति वध्यꣳ हि प्रत्यञ्चम् प्रतिमुञ्चन्ति व्यावृत्त्यै धर्षा मानुषान् इति नि युनक्ति धृत्यै । अद्भ्यः
त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीत्य् आहाद्भ्यो ह्य् एष ओषधीभ्यः सम्भवति यत् पशुः । अपाम् पेरुर् असीत्य् आहैष ह्य् अपाम् पाता यो मेधायारभ्यते स्वात्तं चित् सदेवꣳ हव्यम् आपो देवीः स्वदतैनम् इत्य् आह स्वदयत्य् एवैनम् उपरिष्टात् प्रोक्षत्य् उपरिष्टाद् एवैनम् मेध्यं करोति पाययत्य् अन्तरत एवैनम् मेध्यं करोत्य् अधस्ताद् उपोक्षति सर्वत एवैनम् मेध्यं करोति ॥
iṣe tveti barhir ā datta icchata iva hy eṣa yo yajate | upavīr asīty āhopa hy enān ākaroti | upo devān daivīr viśaḥ prāgur ity āha daivīr hy etā viśaḥ satīr devān upayanti vahnīr uśija ity āhartvijo vai vahnaya uśijas tasmād evam āha bṛhaspate dhārayā vasūnīti
āha brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe havyā te svadantām ity āha svadayaty evainān deva tvaṣṭar vasu raṇvety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānām̐ rūpakṛd rūpam eva paśuṣu dadhāti revatī ramadhvam ity āha paśavo vai revatīḥ paśūn evāsmai ramayati devasya tvā savituḥ prasava iti
raśanām ā datte prasūtyā aśvinor bāhubhyām ity āhāśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai | ṛtasya tvā devahaviḥ pāśenā rabha ity āha satyaṃ vā ṛtam̐ satyenaivainam ṛtenā rabhate | akṣṇayā pari harati vadhyam̐ hi pratyañcam pratimuñcanti vyāvṛttyai dharṣā mānuṣān iti ni yunakti dhṛtyai | adbhyaḥ
tvauṣadhībhyaḥ prokṣāmīty āhādbhyo hy eṣa oṣadhībhyaḥ sambhavati yat paśuḥ | apām perur asīty āhaiṣa hy apām pātā yo medhāyārabhyate svāttaṃ cit sadevam̐ havyam āpo devīḥ svadatainam ity āha svadayaty evainam upariṣṭāt prokṣaty upariṣṭād evainam medhyaṃ karoti pāyayaty antarata evainam medhyaṃ karoty adhastād upokṣati sarvata evainam medhyaṃ karoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निना वै होत्रा देवा असुरान् अभ्य् अभवन्न् अग्नये समिध्यमानायानु ब्रूहीत्य् आह भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदश सामिधेनीर् अन्व् आह सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै सप्तदशान्वाह द्वादश मासाः पञ्चर्तवः स संवत्सरः संवत्सरम् प्रजा अनु प्र जायन्ते प्रजानाम् प्रजननाय देवा वै सामिधेनीर् अनूच्य यज्ञं नान्व् अपश्यन्त् स प्रजापतिस् तूष्णीम् आघारम्
आघारयत् ततो वै देवा यज्ञम् अन्व् अपश्यन् यत् तूष्णीम् आघारम् आघारयति यज्ञस्यानुख्यात्यै । असुरेषु वै यज्ञ आसीत् तं देवास् तूष्णीꣳ होमेनावृञ्जत यत् तूष्णीम् आघारम् आघारयति भ्रातृव्यस्यैव तद् यज्ञं वृङ्क्ते परिधीन्त् सम् मार्ष्टि पुनात्य् एवैनान् त्रिस्त्रिः सम् मार्ष्टि त्र्यावृद् धि यज्ञो ऽथो रक्षसाम् अपहत्यै द्वादश सम् पद्यन्ते द्वादश
मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव प्रीणात्य् अथो संवत्सरम् एवास्मा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आघारो ऽग्निः सर्वा देवता यद् आघारम् आघारयति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमानः सर्वा देवता अव रुन्द्धे शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आघार आत्मा पशुर् आघारम् आघार्य पशुꣳ सम् अनक्त्य् आत्मन्न् एव यज्ञस्य
शिरः प्रति दधाति सं ते प्राणो वायुना गच्छताम् इत्य् आह वायुदेवत्यो वै प्राणो वायाव् एवास्य प्राणं जुहोति सं यजत्रैर् अङ्गानि सं यज्ञपतिर् आशिषेत्य् आह यज्ञपतिम् एवास्याशिषं गमयति विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र उपरिष्टात् पशुम् अभ्य् अवमीत् तस्माद् उपरिष्टात् पशोर् नावद्यन्ति यद् उपरिष्टात् पशुꣳ समनक्ति मेध्यम् एव
एनं करोति । ऋत्विजो वृणीते छन्दाꣳस्य् एव वृणीते सप्त वृणीते सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्त छन्दाꣳस्य् उभयस्यावरुद्ध्यै । एकादश प्रयाजान् यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावान् एव पशुस् तम् प्र यजति वपां एकः परि शय आत्मैवात्मानम् परि शये वज्रो वै स्वधितिर् वज्रो यूपशकलो घृतं खलु वै देवा वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन् घृतेनाक्तौ पशुं त्रायेथाम् इत्य् आह वज्रेणैवैनं वशे कृत्वा लभते ॥
agninā vai hotrā devā asurān abhy abhavann agnaye samidhyamānāyānu brūhīty āha bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśa sāmidhenīr anv āha saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai saptadaśānvāha dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaram prajā anu pra jāyante prajānām prajananāya devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyant sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram
āghārayat tato vai devā yajñam anv apaśyan yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai | asureṣu vai yajña āsīt taṃ devās tūṣṇīm̐ homenāvṛñjata yat tūṣṇīm āghāram āghārayati bhrātṛvyasyaiva tad yajñaṃ vṛṅkte paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainān tristriḥ sam mārṣṭi tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai dvādaśa sam padyante dvādaśa
māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāty atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai śiro vā etad yajñasya yad āghāro 'gniḥ sarvā devatā yad āghāram āghārayati śīrṣata eva yajñasya yajamānaḥ sarvā devatā ava runddhe śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā paśur āghāram āghārya paśum̐ sam anakty ātmann eva yajñasya
śiraḥ prati dadhāti saṃ te prāṇo vāyunā gacchatām ity āha vāyudevatyo vai prāṇo vāyāv evāsya prāṇaṃ juhoti saṃ yajatrair aṅgāni saṃ yajñapatir āśiṣety āha yajñapatim evāsyāśiṣaṃ gamayati viśvarūpo vai tvāṣṭra upariṣṭāt paśum abhy avamīt tasmād upariṣṭāt paśor nāvadyanti yad upariṣṭāt paśum̐ samanakti medhyam eva
enaṃ karoti | ṛtvijo vṛṇīte chandām̐sy eva vṛṇīte sapta vṛṇīte sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandām̐sy ubhayasyāvaruddhyai | ekādaśa prayājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam pra yajati vapāṃ ekaḥ pari śaya ātmaivātmānam pari śaye vajro vai svadhitir vajro yūpaśakalo ghṛtaṃ khalu vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan ghṛtenāktau paśuṃ trāyethām ity āha vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā labhate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यग्नि करोति सर्वहुतम् एवैनं करोत्य् अस्कन्दायास्कन्नं हि तद् यद् धुतस्य स्कन्दति त्रिः पर्यग्नि करोति त्र्यावृद् धि यज्ञो ऽथो रक्षसाम् अपहत्यै ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अन्वारभ्यः पशू3र् नान्वारभ्या3 इति मृत्यवे वा एष नीयते यत् पशुस् तम् यद् अन्वारभेत प्रमायुको यजमानः स्याद् अथो खल्व् आहुः सुवर्गाय वा एष लोकाय नीयते यत्
पशुर् इति यन् नान्वारभेत सुवर्गाल् लोकाद् यजमानो हीयेत वपाश्रपणीभ्याम् अन्वारभते तन् नेवान्वारब्धं नेवानन्वारब्धम् उप प्रेष्य होतर् हव्या देवेभ्य इत्य् आहेषितꣳ हि कर्म क्रियते रेवतीर् यज्ञपतिं प्रियधा विशतेत्य् आह यथायजुर् एवैतद् अग्निना पुरस्ताद् एति रक्षसाम् अपहत्यै पृथिव्याः संपृचः पाहीति बर्हिः
उपास्यत्य् अस्कन्दायास्कन्नꣳ हि तद् यद् बर्हिषि स्कन्दत्य् अथो बर्हिषदम् एवैनं करोति पराङ् आ वर्तते ऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानात् पशुभ्य एव तन् नि ह्नुत आत्मनोऽनाव्रस्काय गच्छति श्रियम् प्र पशून् आप्नोति य एवं वेद पश्चाल् लोका वा एषा प्राच्य् उदानीयते यत् पत्नी नमस् त आतानेत्य् आहाऽऽदित्यस्य वै रश्मयः
आतानास् तेभ्य एव नमस् करोति । अनर्वा प्रेहीत्य् आह भ्रातृव्यो वा अर्वा भ्रातृव्यापनुत्त्यै घृतस्य कुल्याम् अनु सह प्रजया सह रायस् पोषेणेत्य् आहाऽऽशिषम् एवैताम् आ शास्त आपो देवीः शुद्धायुव इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् ॥
paryagni karoti sarvahutam evainaṃ karoty askandāyāskannaṃ hi tad yad dhutasya skandati triḥ paryagni karoti tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai brahmavādino vadanti | anvārabhyaḥ paśū3r nānvārabhyā3 iti mṛtyave vā eṣa nīyate yat paśus tam yad anvārabheta pramāyuko yajamānaḥ syād atho khalv āhuḥ suvargāya vā eṣa lokāya nīyate yat
paśur iti yan nānvārabheta suvargāl lokād yajamāno hīyeta vapāśrapaṇībhyām anvārabhate tan nevānvārabdhaṃ nevānanvārabdham upa preṣya hotar havyā devebhya ity āheṣitam̐ hi karma kriyate revatīr yajñapatiṃ priyadhā viśatety āha yathāyajur evaitad agninā purastād eti rakṣasām apahatyai pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhīti barhiḥ
upāsyaty askandāyāskannam̐ hi tad yad barhiṣi skandaty atho barhiṣadam evainaṃ karoti parāṅ ā vartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt paśubhya eva tan ni hnuta ātmano'nāvraskāya gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda paścāl lokā vā eṣā prācy udānīyate yat patnī namas ta ātānety āhā''dityasya vai raśmayaḥ
ātānās tebhya eva namas karoti | anarvā prehīty āha bhrātṛvyo vā arvā bhrātṛvyāpanuttyai ghṛtasya kulyām anu saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āhā''śiṣam evaitām ā śāsta āpo devīḥ śuddhāyuva ity āha yathāyajur evaitat ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशोर् वा आलब्धस्य प्राणाञ् छुग् ऋच्छति वाक् त आ प्यायताम् प्राणस् त आ प्यायताम् इत्य् आह प्राणेभ्य एवास्य शुचꣳ शमयति सा प्राणेभ्यो ऽधि पृथिवीꣳ शुक् प्र विशति शम् अहोभ्याम् इति नि नयत्य् अहोरात्राभ्याम् एव पृथिव्यै शुचꣳ शमयति । ओषधे त्रायस्वैनꣳ स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीर् इत्य् आह वज्रो वै स्वधितिः
शान्त्यै पार्श्वत आ च्छ्यति मध्यतो हि मनुष्या आच्छ्यन्ति तिरश्चीनम् आ छ्यत्य् अनूचीनꣳ हि मनुष्या आछ्यन्ति व्यावृत्त्यै रक्षसाम् भागो ऽसीति स्थविमतो बर्हिर् अक्त्वापास्यत्य् अस्नैव रक्षाꣳसि निरवदयते । इदम् अहꣳ रक्षो ऽधमं तमो नयामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्य् आह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव
द्वेष्टि यश् चैनं द्वेष्टि ताव् उभाव् अधमं तमो नयति । इषे त्वेति वपाम् उत् खिदतीच्छत इव ह्य् एष यो यजते यद् उपतृन्द्याद् रुद्रो ऽस्य पशून् घातुकः स्याद् यन् नोपतृन्द्याद् अयता स्याद् अन्ययोपतृणत्त्य् अन्यया न धृत्यै घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथाम् इत्य् आह द्यावापृथिवी एव रसेनानक्ति । अछिन्नः
रायः सुवीर इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् क्रूरम् इव वा एतत् करोति यद् वपाम् उत्खिदत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्व् इहीत्य् आह शान्त्यै प्र वा एषो ऽस्माल् लोकाच् च्यवते यः पशुम् मृत्यवे नीयमानम् अन्वारभते वपाश्रपणी पुनर् अन्वारभते ऽस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति । अग्निना पुरस्ताद् एति रक्षसाम् अपहत्या अथो देवता एव हव्येन
अन्व् एति नान्तमम् अङ्गारम् अति हरेद् यद् अन्तमम् अङ्गारम् अतिहरेद् देवता अति मन्येत वायो वीहि स्तोकानाम् इत्य् आह तस्माद् विभक्ता स्तोका अव पद्यन्ते । अग्रं वा एतत् पशूनां यद् वपाग्रम् ओषधीनाम् बर्हिर् अग्रेणैवाग्रꣳ सम् अर्धयत्य् अथो ओषधीष्व् एव पशून् प्रति ष्ठापयति स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्य् आह
यज्ञस्य समिष्ट्यै प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत् पृषदाज्यम् आत्मा वपा पृषदाज्यम् अभिघार्य वपाम् अभि घारयत्य् आत्मन्न् एव पशूनाम् प्राणापानौ दधाति स्वाहोर्ध्वनभसम् मारुतं गच्छतम् इत्य् आहोर्ध्वनभा ह स्म वै मारुतो देवानां वपाश्रपणी प्रहरति तेनैवैने प्र हरति विषूची प्र हरति तस्माद् विष्वञ्चौ प्राणापानौ ॥
paśor vā ālabdhasya prāṇāñ chug ṛcchati vāk ta ā pyāyatām prāṇas ta ā pyāyatām ity āha prāṇebhya evāsya śucam̐ śamayati sā prāṇebhyo 'dhi pṛthivīm̐ śuk pra viśati śam ahobhyām iti ni nayaty ahorātrābhyām eva pṛthivyai śucam̐ śamayati | oṣadhe trāyasvainam̐ svadhite mainam̐ him̐sīr ity āha vajro vai svadhitiḥ
śāntyai pārśvata ā cchyati madhyato hi manuṣyā ācchyanti tiraścīnam ā chyaty anūcīnam̐ hi manuṣyā āchyanti vyāvṛttyai rakṣasām bhāgo 'sīti sthavimato barhir aktvāpāsyaty asnaiva rakṣām̐si niravadayate | idam aham̐ rakṣo 'dhamaṃ tamo nayāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva
dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tāv ubhāv adhamaṃ tamo nayati | iṣe tveti vapām ut khidatīcchata iva hy eṣa yo yajate yad upatṛndyād rudro 'sya paśūn ghātukaḥ syād yan nopatṛndyād ayatā syād anyayopatṛṇatty anyayā na dhṛtyai ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇvāthām ity āha dyāvāpṛthivī eva rasenānakti | achinnaḥ
rāyaḥ suvīra ity āha yathāyajur evaitat krūram iva vā etat karoti yad vapām utkhidaty urv antarikṣam anv ihīty āha śāntyai pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yaḥ paśum mṛtyave nīyamānam anvārabhate vapāśrapaṇī punar anvārabhate 'sminn eva loke prati tiṣṭhati | agninā purastād eti rakṣasām apahatyā atho devatā eva havyena
anv eti nāntamam aṅgāram ati hared yad antamam aṅgāram atihared devatā ati manyeta vāyo vīhi stokānām ity āha tasmād vibhaktā stokā ava padyante | agraṃ vā etat paśūnāṃ yad vapāgram oṣadhīnām barhir agreṇaivāgram̐ sam ardhayaty atho oṣadhīṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayati svāhākṛtībhyaḥ preṣyety āha
yajñasya samiṣṭyai prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyam ātmā vapā pṛṣadājyam abhighārya vapām abhi ghārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti svāhordhvanabhasam mārutaṃ gacchatam ity āhordhvanabhā ha sma vai māruto devānāṃ vapāśrapaṇī praharati tenaivaine pra harati viṣūcī pra harati tasmād viṣvañcau prāṇāpānau ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशुम् आलभ्य पुरोडाशं निर् वपति समेधम् एवैनम् आ लभते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्र चरत्य् ऊर्ग् वै पुरोडाश ऊर्जम् एव पशूनाम् मध्यतो दधात्य् अथो पशोर् एव छिद्रम् अपि दधाति पृषदाज्यस्योपहत्य त्रिः पृच्छति शृतꣳ हवी3ः शमितर् इति त्रिषत्या हि देवा यो ऽशृतꣳ शृतम् आह स एनसा प्राणापानौ वा एतौ पशूनाम्
यत् पृषदाज्यम् पशोः खलु वा आलब्धस्य हृदयम् आत्माभि सम् एति यत् पृषदाज्येन हृदयम् अभिघारयत्य् आत्मन्न् एव पशूनाम् प्राणापानौ दधाति पशुना वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् ते ऽमन्यन्त मनुष्या नो ऽन्वाभविष्यन्तीति तस्य शिरश् छित्त्वा मेधम् प्राक्षारयन्त् स प्रक्षो ऽभवत् तत् प्रक्षस्य प्रक्षत्वं यत् प्लक्षशाखोत्तरबर्हिर् भवति समेधस्यैव
पशोर् अव द्यति पशुं वै ह्रियमाणꣳ रक्षाꣳस्य् अनु सचन्ते ऽन्तरा यूपं चाहवनीयं च हरति रक्षसाम् अपहत्यै पशोर् वा आलब्धस्य मनो ऽप क्रामति मनोतायै हविषो ऽवदीयमानस्यानु ब्रूहीत्य् आह मन एवास्याव रुन्द्धे । एकादशावदानान्य् अव द्यति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावान् एव पशुस् तस्याव
द्यति हृदयस्याग्रे ऽव द्यत्य् अथ जिह्वाया अथ वक्षसो यद् वै हृदयेनाभिगच्छति तज् जिह्वया वदति यज् जिह्वया वदति तद् उरसो ऽधि निर् वदति । एतद् वै पशोर् यथापूर्वं यस्यैवम् अवदाय यथाकामम् उत्तरेषाम् अवद्यति यथापूर्वम् एवास्य पशोर् अवत्तम् भवति मध्यतो गुदस्याव द्यति मध्यतो हि प्राण उत्तमस्याव द्यति ।
उत्तमो हि प्राणो यदीतरं यदीतरम् उभयम् एवाजामि जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी तद् अवदानैर् एवाव दयते तद् अवदानानाम् अवदानत्वम् । देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा अग्निम् अब्रुवन् त्वया वीरेणासुरान् अभि भवामेति ।
सो ऽब्रवीद् वरं वृणै पशोर् उद्धारम् उद् धरा इति स एतम् उद्धारम् उद् अहरत दोः पूर्वार्धस्य गुदम् मध्यतः श्रोणिं जघनार्धस्य ततो देवा अभवन् परासुरा यत् त्र्यङ्गाणाꣳ समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । अक्ष्णयाव द्यति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥
paśum ālabhya puroḍāśaṃ nir vapati samedham evainam ā labhate vapayā pracarya puroḍāśena pra caraty ūrg vai puroḍāśa ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāty atho paśor eva chidram api dadhāti pṛṣadājyasyopahatya triḥ pṛcchati śṛtam̐ havī3ḥ śamitar iti triṣatyā hi devā yo 'śṛtam̐ śṛtam āha sa enasā prāṇāpānau vā etau paśūnām
yat pṛṣadājyam paśoḥ khalu vā ālabdhasya hṛdayam ātmābhi sam eti yat pṛṣadājyena hṛdayam abhighārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti paśunā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti tasya śiraś chittvā medham prākṣārayant sa prakṣo 'bhavat tat prakṣasya prakṣatvaṃ yat plakṣaśākhottarabarhir bhavati samedhasyaiva
paśor ava dyati paśuṃ vai hriyamāṇam̐ rakṣām̐sy anu sacante 'ntarā yūpaṃ cāhavanīyaṃ ca harati rakṣasām apahatyai paśor vā ālabdhasya mano 'pa krāmati manotāyai haviṣo 'vadīyamānasyānu brūhīty āha mana evāsyāva runddhe | ekādaśāvadānāny ava dyati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tasyāva
dyati hṛdayasyāgre 'va dyaty atha jihvāyā atha vakṣaso yad vai hṛdayenābhigacchati taj jihvayā vadati yaj jihvayā vadati tad uraso 'dhi nir vadati | etad vai paśor yathāpūrvaṃ yasyaivam avadāya yathākāmam uttareṣām avadyati yathāpūrvam evāsya paśor avattam bhavati madhyato gudasyāva dyati madhyato hi prāṇa uttamasyāva dyati |
uttamo hi prāṇo yadītaraṃ yadītaram ubhayam evājāmi jāyamāno vai brāhmaṇas tribhir ṛṇavā jāyate brahmacaryeṇarṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eṣa vā anṛṇo yaḥ putrī yajvā brahmacārivāsī tad avadānair evāva dayate tad avadānānām avadānatvam | devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā agnim abruvan tvayā vīreṇāsurān abhi bhavāmeti |
so 'bravīd varaṃ vṛṇai paśor uddhāram ud dharā iti sa etam uddhāram ud aharata doḥ pūrvārdhasya gudam madhyataḥ śroṇiṃ jaghanārdhasya tato devā abhavan parāsurā yat tryaṅgāṇām̐ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | akṣṇayāva dyati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदसा स्रुचौ प्रोर्णोति मेदोरूपा वै पशवो रूपम् एव पशुषु दधाति यूषन्न् अवधाय प्रोर्णोति रसो वा एष पशूनां यद् यू रसम् एव पशुषु दधाति पार्श्वेन वसाहोमम् प्र यौति मध्यं वा एतत् पशूनां यत् पार्श्वꣳ रस एष पशूनां यद् वसा यत् पार्श्वेन वसाहोमम् प्रयौति मध्यत एव पशूनाꣳ रसं दधाति घ्नन्ति
वा एतत् पशुं यत् संज्ञपयन्त्य् ऐन्द्रः खलु वै देवतया प्राण ऐन्द्रो ऽपान ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे नि देध्यद् इत्य् आह प्राणापानाव् एव पशुषु दधाति देव त्वष्टर् भूरि ते सꣳसम् एत्व् इत्य् आह त्वाष्ट्रा हि देवतया पशवः । विषुरूपा यत् सलक्ष्माणो भवथेत्य् आह विषुरूपा ह्य् एते सन्तः सलक्ष्माण एतर्हि भवन्ति देवत्रा यन्तम्
अवसे सखायो ऽनु त्वा माता पितरो मदन्त्व् इत्य् आहानुमतम् एवैनम् मात्रा पित्रा सुवर्गं लोकं गमयति । अर्धर्चे वसाहोमं जुहोत्य् असौ वा अर्धर्च इयम् अर्धर्च इमे एव रसेनानक्ति दिशो जुहोति दिश एव रसेनानक्त्य् अथो दिग्भ्य एवोर्जꣳ रसम् अव रुन्द्धे प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत् पृषदाज्यं वानस्पत्याः खलु
वै देवतया पशवो यत् पृषदाज्यस्योपहत्याह वनस्पतये ऽनु ब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति प्राणापानाव् एव पशुषु दधाति । अन्यस्यान्यस्य समवत्तꣳ समवद्यति तस्मान् नानारूपाः पशवः । यूष्णोप सिञ्चति रसो वा एष पशूनां यद् यू रसम् एव पशुषु दधाति । इडाम् उप ह्वयते पशवो वा इडा पशून् एवोप ह्वयते चतुर् उप ह्वयते
चतुष्पादो हि पशवः । यं कामयेत । अपशुः स्याद् इत्य् अमेदस्कं तस्मा आ दध्यान् मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवैनम् पशुभ्यो निर् भजत्य् अपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इति मेदस्वत् तस्मा आ दध्यान् मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे पशुमान् एव भवति प्रजापतिर् यज्ञम् असृजत स आज्यम्
पुरस्ताद् असृजत पशुम् मध्यतः पृषदाज्यम् पश्चात् तस्माद् आज्येन प्रयाजा इज्यन्ते पशुना पशुना मध्यतः पृषदाज्येनानूयाजास् तस्माद् एतन् मिश्रम् इव पश्चात्सृष्टꣳ हि । एकादशानूयाजान् यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावान् एव पशुस् तम् अनु यजति घ्नन्ति वा एतत् पशुं यत् संज्ञपयन्ति प्राणापानौ खलु वा एतौ पशूनां यत् पृषदाज्यं यत् पृषदाज्येनानूयाजान् यजति प्राणापानाव् एव पशुषु दधाति ॥
medasā srucau prorṇoti medorūpā vai paśavo rūpam eva paśuṣu dadhāti yūṣann avadhāya prorṇoti raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti pārśvena vasāhomam pra yauti madhyaṃ vā etat paśūnāṃ yat pārśvam̐ rasa eṣa paśūnāṃ yad vasā yat pārśvena vasāhomam prayauti madhyata eva paśūnām̐ rasaṃ dadhāti ghnanti
vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanty aindraḥ khalu vai devatayā prāṇa aindro 'pāna aindraḥ prāṇo aṅgeaṅge ni dedhyad ity āha prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti deva tvaṣṭar bhūri te sam̐sam etv ity āha tvāṣṭrā hi devatayā paśavaḥ | viṣurūpā yat salakṣmāṇo bhavathety āha viṣurūpā hy ete santaḥ salakṣmāṇa etarhi bhavanti devatrā yantam
avase sakhāyo 'nu tvā mātā pitaro madantv ity āhānumatam evainam mātrā pitrā suvargaṃ lokaṃ gamayati | ardharce vasāhomaṃ juhoty asau vā ardharca iyam ardharca ime eva rasenānakti diśo juhoti diśa eva rasenānakty atho digbhya evorjam̐ rasam ava runddhe prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ vānaspatyāḥ khalu
vai devatayā paśavo yat pṛṣadājyasyopahatyāha vanaspataye 'nu brūhi vanaspataye preṣyeti prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti | anyasyānyasya samavattam̐ samavadyati tasmān nānārūpāḥ paśavaḥ | yūṣṇopa siñcati raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti | iḍām upa hvayate paśavo vā iḍā paśūn evopa hvayate catur upa hvayate
catuṣpādo hi paśavaḥ | yaṃ kāmayeta | apaśuḥ syād ity amedaskaṃ tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivainam paśubhyo nir bhajaty apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti medasvat tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe paśumān eva bhavati prajāpatir yajñam asṛjata sa ājyam
purastād asṛjata paśum madhyataḥ pṛṣadājyam paścāt tasmād ājyena prayājā ijyante paśunā paśunā madhyataḥ pṛṣadājyenānūyājās tasmād etan miśram iva paścātsṛṣṭam̐ hi | ekādaśānūyājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam anu yajati ghnanti vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanti prāṇāpānau khalu vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ yat pṛṣadājyenānūyājān yajati prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ता उपयड्भिर् एवासृजत यद् उपयज उपयजति प्रजा एव तद् यजमानः सृजते जघनार्धाद् अव द्यति जघनार्धाद् धि प्रजाः प्रजायन्ते स्थविमतो ऽव द्यति स्थविमतो हि प्रजाः प्रजायन्ते । असम्भिन्दन्न् अव द्यति प्राणानाम् असम्भेदाय न पर्यावर्तयति यत् पर्यावर्तयेद् उदावर्तः प्रजा ग्राहुकः स्यात् समुद्रं गच्छ स्वाहेत्य् आह रेतः
एव तद् दधाति । अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहेत्य् आह । अन्तरिक्षेणैवास्मै प्रजाः प्र जनयति । अन्तरिक्षꣳ ह्य् अनु प्रजाः प्रजायन्ते देवꣳ सवितारं गच्छ स्वाहेत्य् आह सवितृप्रसूत एवास्मै प्रजाः प्र जनयति । अहोरात्रे गच्छ स्वाहेत्य् आह । अहोरात्राभ्याम् एवास्मै प्रजाः प्र जनयति । अहोरात्रे ह्य् अनु प्रजाः प्रजायन्ते मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा
इत्य् आह प्रजास्व् एव प्रजातासु प्राणापानौ दधाति सोमं गच्छ स्वाहेत्य् आह सौम्या हि देवतया प्रजाः । यज्ञं गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजा एव यज्ञियाः करोति छन्दाꣳसि गच्छ स्वाहेत्य् आह पशवो वै छन्दाꣳसि पशून् एवाव रुन्द्धे द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजा एव प्रजाता द्यावापृथिवीभ्याम् उभयतः परि गृह्णाति नभः
दिव्यं गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजाभ्य एव प्रजाताभ्यो वृष्टिं नि यच्छति । अग्निं वैश्वानरं गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजा एव प्रजाता अस्याम् प्रति ष्ठापयति प्राणानां वा एषो ऽव द्यति यो ऽवद्यति गुदस्य मनो मे हार्दि यच्छेत्य् आह प्राणान् एव यथास्थानम् उप ह्वयते पशोर् वा आलब्धस्य हृदयꣳ शुग् ऋच्छति सा हृदयशूलम्
अभि सम् एति यत् पृथिव्याꣳ हृदयशूलम् उद्वासयेत् पृथिवीꣳ शुचार्पयेत् । यद् अप्स्व् अपः शुचार्पयेत् । शुष्कस्य चार्द्रस्य च संधाव् उद् वासयत्य् उभयस्य शान्त्यै यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् । शुचैवैनम् अर्पयति ॥
yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tā upayaḍbhir evāsṛjata yad upayaja upayajati prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate jaghanārdhād ava dyati jaghanārdhād dhi prajāḥ prajāyante sthavimato 'va dyati sthavimato hi prajāḥ prajāyante | asambhindann ava dyati prāṇānām asambhedāya na paryāvartayati yat paryāvartayed udāvartaḥ prajā grāhukaḥ syāt samudraṃ gaccha svāhety āha retaḥ
eva tad dadhāti | antarikṣaṃ gaccha svāhety āha | antarikṣeṇaivāsmai prajāḥ pra janayati | antarikṣam̐ hy anu prajāḥ prajāyante devam̐ savitāraṃ gaccha svāhety āha savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra janayati | ahorātre gaccha svāhety āha | ahorātrābhyām evāsmai prajāḥ pra janayati | ahorātre hy anu prajāḥ prajāyante mitrāvaruṇau gaccha svāhā
ity āha prajāsv eva prajātāsu prāṇāpānau dadhāti somaṃ gaccha svāhety āha saumyā hi devatayā prajāḥ | yajñaṃ gaccha svāhety āha prajā eva yajñiyāḥ karoti chandām̐si gaccha svāhety āha paśavo vai chandām̐si paśūn evāva runddhe dyāvāpṛthivī gaccha svāhety āha prajā eva prajātā dyāvāpṛthivībhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti nabhaḥ
divyaṃ gaccha svāhety āha prajābhya eva prajātābhyo vṛṣṭiṃ ni yacchati | agniṃ vaiśvānaraṃ gaccha svāhety āha prajā eva prajātā asyām prati ṣṭhāpayati prāṇānāṃ vā eṣo 'va dyati yo 'vadyati gudasya mano me hārdi yacchety āha prāṇān eva yathāsthānam upa hvayate paśor vā ālabdhasya hṛdayam̐ śug ṛcchati sā hṛdayaśūlam
abhi sam eti yat pṛthivyām̐ hṛdayaśūlam udvāsayet pṛthivīm̐ śucārpayet | yad apsv apaḥ śucārpayet | śuṣkasya cārdrasya ca saṃdhāv ud vāsayaty ubhayasya śāntyai yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyet | śucaivainam arpayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै यज्ञम् आग्नीध्रे व्यभजन्त ततो यद् अत्यशिष्यत तद् अब्रुवन्न् वसतु नु न इदम् इति तद् वसतीवरीणां वसतीवरित्वम् । तस्मिन् प्रातर् न सम् अशक्नुवन् तद् अप्सु प्रावेशयन् ता वसतीवरीर् अभवन् वसतीवरीर् गृह्णाति यज्ञो वै वसतीवरीः । यज्ञम् एवाऽऽरभ्य गृहीत्वोप वसति यस्यागृहीता अभि निम्रोचेद् अनारब्धो ऽस्य यज्ञः स्यात्
यज्ञं वि छिन्द्यात् । ज्योतिष्या वा गृह्णीयाद् धिरण्यं वावधाय सशुक्राणाम् एव गृह्णाति यो वा ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात् स हि गृहीतवसतीवरीकः । वसतीवरीर् गृह्णाति पशवो वै वसतीवरीः पशून् एवारभ्य गृहीत्वोप वसति यद् अन्वीपं तिष्ठन् गृह्णीयान् निर्मार्गुका अस्मात् पशवः स्युः प्रतीपं तिष्ठन् गृह्णाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशून् गृह्णाति । इन्द्रः
वृत्रं अहन् । सो ऽपो ऽभ्य् अम्रियत तासां यन् मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवम् आसीत् तद् अत्य् अमुच्यत ता वहन्तीर् अभवन् वहन्तीनां गृह्णाति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस् तासाम् एव गृह्णाति नान्तमा वहन्तीर् अतीयात् । यद् अन्तमा वहन्तीर् अतीयाद् यज्ञम् अति मन्येत न स्थावराणां गृह्णीयात् । वरुणगृहीता वै स्थावराः यत् स्थावराणां गृह्णीयात्
वरुणेनास्य यज्ञं ग्राहयेत् । यद् वै दिवा भवत्य् अपो रात्रिः प्र विशति तस्मात् ताम्रा आपो दिवा ददृश्रे यन् नक्तम् भवत्य् अपो ऽहः प्र विशति तस्माच् चन्द्रा आपो नक्तं ददृश्रे छायायै चातपतश् च संधौ गृह्णाति । अहोरात्रयोर् एवास्मै वर्णं गृह्णाति हविष्मतीर् इमा आप इत्य् आह हविष्कृतानाम् एव गृह्णाति हविष्माꣳ अस्तु
सूर्य इत्य् आह सशुक्राणाम् एव गृह्णाति । अनुष्टुभा गृह्णाति वाग् वा अनुष्टुग् वाचैवैनाः सर्वया गृह्णाति चतुष्पदयर्चा गृह्णाति त्रिः सादयति सप्त सम् पद्यन्ते सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशून् एवाव रुन्द्धे । अस्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयते ऽमुष्मा आहवनीयः । यद् गार्हपत्य उपसादयेद् अस्मिम्̐ लोके पशुमान्त् स्यात् । यद् आहवनीये ऽमुष्मिन्
लोके पशुमान्त् स्यात् । उभयोर् उप सादयति । उभयोर् एवैनं लोकयोः पशुमन्तं करोति सर्वतः परि हरति रक्षसाम् अपहत्यै । इन्द्राग्नियोर् भागधेयी स्थेत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । आग्नीध्र उप वासयति । एतद् वै यज्ञस्यापराजितं यद् आग्नीध्रम् । यद् एव यज्ञस्यापराजितं तद् एवैना उप वासयति यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तद् अनु यज्ञꣳ रक्षाꣳस्य अव चरन्ति यद् वहन्तीनां गृह्णाति क्रियमाणम् एव तद् यज्ञस्य शये रक्षसाम् अनन्ववचाराय न ह्य् एता ईलयन्ति । आ तृतीयसवनात् परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै ॥
devā vai yajñam āgnīdhre vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata tad abruvann vasatu nu na idam iti tad vasatīvarīṇāṃ vasatīvaritvam | tasmin prātar na sam aśaknuvan tad apsu prāveśayan tā vasatīvarīr abhavan vasatīvarīr gṛhṇāti yajño vai vasatīvarīḥ | yajñam evā''rabhya gṛhītvopa vasati yasyāgṛhītā abhi nimroced anārabdho 'sya yajñaḥ syāt
yajñaṃ vi chindyāt | jyotiṣyā vā gṛhṇīyād dhiraṇyaṃ vāvadhāya saśukrāṇām eva gṛhṇāti yo vā brāhmaṇo bahuyājī tasya kumbhyānāṃ gṛhṇīyāt sa hi gṛhītavasatīvarīkaḥ | vasatīvarīr gṛhṇāti paśavo vai vasatīvarīḥ paśūn evārabhya gṛhītvopa vasati yad anvīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇīyān nirmārgukā asmāt paśavaḥ syuḥ pratīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇāti pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti | indraḥ
vṛtraṃ ahan | so 'po 'bhy amriyata tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam āsīt tad aty amucyata tā vahantīr abhavan vahantīnāṃ gṛhṇāti yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tāsām eva gṛhṇāti nāntamā vahantīr atīyāt | yad antamā vahantīr atīyād yajñam ati manyeta na sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt | varuṇagṛhītā vai sthāvarāḥ yat sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt
varuṇenāsya yajñaṃ grāhayet | yad vai divā bhavaty apo rātriḥ pra viśati tasmāt tāmrā āpo divā dadṛśre yan naktam bhavaty apo 'haḥ pra viśati tasmāc candrā āpo naktaṃ dadṛśre chāyāyai cātapataś ca saṃdhau gṛhṇāti | ahorātrayor evāsmai varṇaṃ gṛhṇāti haviṣmatīr imā āpa ity āha haviṣkṛtānām eva gṛhṇāti haviṣmām̐ astu
sūrya ity āha saśukrāṇām eva gṛhṇāti | anuṣṭubhā gṛhṇāti vāg vā anuṣṭug vācaivaināḥ sarvayā gṛhṇāti catuṣpadayarcā gṛhṇāti triḥ sādayati sapta sam padyante saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe | asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ | yad gārhapatya upasādayed asmim̐ loke paśumānt syāt | yad āhavanīye 'muṣmin
loke paśumānt syāt | ubhayor upa sādayati | ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti sarvataḥ pari harati rakṣasām apahatyai | indrāgniyor bhāgadheyī sthety āha yathāyajur evaitat | āgnīdhra upa vāsayati | etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram | yad eva yajñasyāparājitaṃ tad evainā upa vāsayati yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñam̐ rakṣām̐sya ava caranti yad vahantīnāṃ gṛhṇāti kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya na hy etā īlayanti | ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा अध्वर्युः स्याद् यः सोमम् उपावहरन्त् सर्वाभ्यो देवताभ्य उपावहरेद् इति हृदे त्वेत्य् आह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति मनसे त्वेत्य् आह पितृभ्य एवैतेन करोति दिवे त्वा सूर्याय त्वेत्य् आह देवेभ्य एवैतेन करोति । एतावतीर् वै देवतास् ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्य उपावहरति पुरा वाचः
प्रवदितोः प्रातरनुवाकम् उपाकरोति यावत्य् एव वाक् ताम् अव रुन्द्धे । अपो ऽग्रे ऽभिव्याहरति यज्ञो वा आपो यज्ञम् एवाभि वाचं वि सृजति सर्वाणि छन्दाꣳस्य् अन्व् आह पशवो वै छन्दाꣳसि पशून् एवाव रुन्द्धे गायत्रिया तेजस्कामस्य परि दध्यात् त्रिष्टुभेन्द्रियकामस्य जगत्या पशुकामस्यानुष्टुभा प्रतिष्ठाकामस्य पङ्क्त्या यज्ञकामस्य विराजान्नकामस्य शृणोत्व् अग्निः समिधा हवम्
म इत्य् आह सवितृप्रसूत एव देवताभ्यो निवेद्यापो ऽच्छैति । अप इष्य होतर् इत्य् आहेषितꣳ हि कर्म क्रियते मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यव् आ द्रवेत्य् आह मैत्रावरुणौ वा अपां नेतारौ ताभ्याम् एवैना अच्छैति देवीर् आपो अपां नपाद् इत्य् आहाऽऽहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णात्य् अथो हविष्कृतानाम् एवाभिघृतानां गृह्णाति ।
कार्षिर् असीत्य् आह शमलम् एवाऽऽसाम् अप प्लावयति समुद्रस्य वोऽक्षित्या उन् नय इत्य् आह तस्माद् अद्यमानाः पीयमाना आपो न क्षीयन्ते
योनिर् वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञो वसतीवरीर् होतृचमसं च मैत्रावरुणचमसं च सꣳस्पर्श्य वसतीवरीर् व्यानयति यज्ञस्य सयोनित्वाय । अथो स्वाद् एवैना योनेः प्र जनयति । अध्वर्यो ऽवेर् अपा3 इत्य् आह । उतेमनंनमुर् उतेमाः पश्य । इति वावैतद् आह यद्य् अग्निष्टोमो जुहोति यद्य् उक्थ्यः परिधौ नि मार्ष्टि यद्य् अतिरात्रो यजुर् वदन् प्र पद्यते यज्ञक्रतूनां व्यावृत्त्यै ॥
brahmavādino vadanti sa tvā adhvaryuḥ syād yaḥ somam upāvaharant sarvābhyo devatābhya upāvahared iti hṛde tvety āha manuṣyebhya evaitena karoti manase tvety āha pitṛbhya evaitena karoti dive tvā sūryāya tvety āha devebhya evaitena karoti | etāvatīr vai devatās tābhya evainam̐ sarvābhya upāvaharati purā vācaḥ
pravaditoḥ prātaranuvākam upākaroti yāvaty eva vāk tām ava runddhe | apo 'gre 'bhivyāharati yajño vā āpo yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati sarvāṇi chandām̐sy anv āha paśavo vai chandām̐si paśūn evāva runddhe gāyatriyā tejaskāmasya pari dadhyāt triṣṭubhendriyakāmasya jagatyā paśukāmasyānuṣṭubhā pratiṣṭhākāmasya paṅktyā yajñakāmasya virājānnakāmasya śṛṇotv agniḥ samidhā havam
ma ity āha savitṛprasūta eva devatābhyo nivedyāpo 'cchaiti | apa iṣya hotar ity āheṣitam̐ hi karma kriyate maitrāvaruṇasya camasādhvaryav ā dravety āha maitrāvaruṇau vā apāṃ netārau tābhyām evainā acchaiti devīr āpo apāṃ napād ity āhā''hutyaivainā niṣkrīya gṛhṇāty atho haviṣkṛtānām evābhighṛtānāṃ gṛhṇāti |
kārṣir asīty āha śamalam evā''sām apa plāvayati samudrasya vo'kṣityā un naya ity āha tasmād adyamānāḥ pīyamānā āpo na kṣīyante
yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajño vasatīvarīr hotṛcamasaṃ ca maitrāvaruṇacamasaṃ ca sam̐sparśya vasatīvarīr vyānayati yajñasya sayonitvāya | atho svād evainā yoneḥ pra janayati | adhvaryo 'ver apā3 ity āha | utemanaṃnamur utemāḥ paśya | iti vāvaitad āha yady agniṣṭomo juhoti yady ukthyaḥ paridhau ni mārṣṭi yady atirātro yajur vadan pra padyate yajñakratūnāṃ vyāvṛttyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ग्रावाणम् आ दत्ते प्रसूत्यै । अश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् आह । अश्विनौ हि देवानाम् अध्वर्यू आस्ताम् पूष्णो हस्ताभ्याम् इत्य् आह यत्यै पशवो वै सोमो व्यान उपाꣳशुसवनः । यद् उपाꣳशुसवनम् अभि मिमीते व्यानम् एव पशुषु दधाति । इन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति मिमीते । इन्द्राय हि सोम आह्रियते पञ्च कृत्वो यजुषा मिमीते ।
पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे पञ्च कृत्वस् तूष्णीम् । दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे श्वात्रा स्थ वृत्रतुर इत्य् आह । एष वा अपाꣳ सोमपीथः । य एवं वेद नाप्स्व् आर्तिम् आर्च्छति यत् ते सोम दिवि ज्योतिर् इत्य् आह । एभ्य एवैनम्
लोकेभ्यः सम् भरति सोमो वै राजा दिशो ऽभ्यध्यायत् स दिशो ऽनु प्राविशत् प्राग् अपाग् उदग् अधराग् इत्य् आह दिग्भ्य एवैनꣳ सम् भरत्य् अथो दिश एवास्मा अव रुन्द्धे । अम्ब नि ष्वरेत्य् आह कामुका एनꣳ स्त्रियो भवन्ति य एवं वेद यत् ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीति
आह । एष वै सोमस्य सोमपीथः । य एवं वेद न सौम्याम् आर्तिम् आर्च्छति घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति । अꣳशून् अप गृह्णाति त्रायत एवैनम् प्राणा वा अꣳशवः पशवः सोमः । अꣳशून् पुनर् अपि सृजति प्राणान् एव पशुषु दधाति द्वौद्वाव् अपि सृजति तस्माद् द्वौद्वौ प्राणाः ॥
devasya tvā savituḥ prasava iti grāvāṇam ā datte prasūtyai | aśvinor bāhubhyām ity āha | aśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai paśavo vai somo vyāna upām̐śusavanaḥ | yad upām̐śusavanam abhi mimīte vyānam eva paśuṣu dadhāti | indrāya tvendrāya tveti mimīte | indrāya hi soma āhriyate pañca kṛtvo yajuṣā mimīte |
pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe pañca kṛtvas tūṣṇīm | daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe śvātrā stha vṛtratura ity āha | eṣa vā apām̐ somapīthaḥ | ya evaṃ veda nāpsv ārtim ārcchati yat te soma divi jyotir ity āha | ebhya evainam
lokebhyaḥ sam bharati somo vai rājā diśo 'bhyadhyāyat sa diśo 'nu prāviśat prāg apāg udag adharāg ity āha digbhya evainam̐ sam bharaty atho diśa evāsmā ava runddhe | amba ni ṣvarety āha kāmukā enam̐ striyo bhavanti ya evaṃ veda yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti
āha | eṣa vai somasya somapīthaḥ | ya evaṃ veda na saumyām ārtim ārcchati ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti | am̐śūn apa gṛhṇāti trāyata evainam prāṇā vā am̐śavaḥ paśavaḥ somaḥ | am̐śūn punar api sṛjati prāṇān eva paśuṣu dadhāti dvaudvāv api sṛjati tasmād dvaudvau prāṇāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणो वा एष यद् उपाꣳशुः । यद् उपाꣳश्वग्रा ग्रहा गृह्यन्ते प्राणम् एवानु प्र यन्ति । अरुणो ह स्माहौपवेशिः प्रातःसवन एवाहं यज्ञꣳ सꣳ स्थापयामि तेन ततः सꣳस्थितेन चरामीति । अष्टौ कृत्वो ऽग्रे ऽभि षुणोति । अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रम् प्रातःसवनम् प्रातःसवनम् एव तेनाप्नोति । एकादश कृत्वो द्वितीयम् एकादशाक्षरा त्रिष्टुभ् । त्रैष्टुभम् माध्यंदिनम्
सवनम् माध्यंदिनम् एव सवनं तेनाप्नोति द्वादश कृत्वस् तृतीयम् । द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनम् । तृतीयसवनम् एव तेनाप्नोति । एताꣳ ह वाव स यज्ञस्य सꣳस्थितिम् उवाच । अस्कन्दाय । अस्कन्नꣳ हि तद् यद् यज्ञस्य सꣳस्थितस्य स्कन्दति । अथो खल्व् आहुः । गायत्री वाव प्रातःसवने नातिवाद इति । अनतिवादुक एनम् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद तस्माद् अष्टावष्टौ
कृत्वो ऽभिषुत्यम् ब्रह्मवादिनो वदन्ति पवित्रवन्तो ऽन्ये ग्रहा गृह्यन्ते किंपवित्र उपाꣳशुर् इति वाक्पवित्र इति ब्रूयात् । वाचस् पतये पवस्व वाजिन्न् इत्य् आह वाचैवैनम् पवयति वृष्णो अꣳशुभ्याम् इत्य् आह वृष्णो ह्य् एताव् अꣳशू यौ सोमस्य गभस्तिपूत इत्य् आह गभस्तिना ह्य् एनम् पवयति देवो देवानाम् पवित्रम् असीत्य् आह देवो ह्य् एषः
देवानाम् पवित्रम् । येषाम् भागो ऽसि तेभ्यस् त्वेत्य् आह येषाꣳ ह्य् एष भागस् तेभ्य एनं गृह्णाति स्वांकृतो ऽसीत्य् आह प्राणम् एव स्वम् अकृत मधुमतीर् न इषस् कृधीत्य् आह सर्वम् एवास्मा इदꣳ स्वदयति विश्वेभ्यस् त्वेन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इत्य् आह । उभयेष्व् एव देवमनुष्येषु प्राणान् दधाति मनस् त्वा
अष्ट्व् इत्य् आह मन एवाश्नुते । उर्व् अन्तरिक्षम् अन्व् इहीत्य् आह । अन्तरिक्षदेवत्यो हि प्राणः स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेत्य् आह प्राणा वै स्वभवसो देवास् तेष्व् एव परोऽक्षं जुहोति देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्य इत्य् आह । आदित्यस्य वै रश्मयो देवा मरीचिपास् तेषां तद् भागधेयम् । तान् एव तेन प्रीणाति यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः
स्याद् इति नीचा हस्तेन नि मृज्यात् । वृष्टिम् एव नि यच्छति यदि कामयेत । अवर्षुकः स्याद् इत्य् उत्तानेन नि मृज्यात् । वृष्टिम् एवोद् यच्छति यद्य् अभिचरेद् अमुं जह्य् अथ त्वा होष्यामीति ब्रूयात् । आहुतिम् एवैनम् प्रेप्सन् हन्ति यदि दूरे स्याद् आ तमितोस् तिष्ठेत् प्राणम् एवास्यानुगत्य हन्ति यद्य् अभिचरेद् अमुष्य
त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् । असन्नो वै प्राणः प्राणम् एवास्य सादयति षड्भिर् अꣳशुभिः पवयति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनम् पवयति त्रिः पवयति त्रय इमे लोकाः । एभिर् एवैनं लोकैः पवयति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्माद् सत्यात् त्रयः पशूनाꣳ हस्तादाना इति यत् त्रिर् उपाꣳशुꣳ हस्तेन विगृह्णाति तस्माद् त्रयः पशूनाꣳ हस्तादानाः पुरुषो हस्ती मर्कटः ॥
prāṇo vā eṣa yad upām̐śuḥ | yad upām̐śvagrā grahā gṛhyante prāṇam evānu pra yanti | aruṇo ha smāhaupaveśiḥ prātaḥsavana evāhaṃ yajñam̐ sam̐ sthāpayāmi tena tataḥ sam̐sthitena carāmīti | aṣṭau kṛtvo 'gre 'bhi ṣuṇoti | aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavanam eva tenāpnoti | ekādaśa kṛtvo dvitīyam ekādaśākṣarā triṣṭubh | traiṣṭubham mādhyaṃdinam
savanam mādhyaṃdinam eva savanaṃ tenāpnoti dvādaśa kṛtvas tṛtīyam | dvādaśākṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanam | tṛtīyasavanam eva tenāpnoti | etām̐ ha vāva sa yajñasya sam̐sthitim uvāca | askandāya | askannam̐ hi tad yad yajñasya sam̐sthitasya skandati | atho khalv āhuḥ | gāyatrī vāva prātaḥsavane nātivāda iti | anativāduka enam bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda tasmād aṣṭāvaṣṭau
kṛtvo 'bhiṣutyam brahmavādino vadanti pavitravanto 'nye grahā gṛhyante kiṃpavitra upām̐śur iti vākpavitra iti brūyāt | vācas pataye pavasva vājinn ity āha vācaivainam pavayati vṛṣṇo am̐śubhyām ity āha vṛṣṇo hy etāv am̐śū yau somasya gabhastipūta ity āha gabhastinā hy enam pavayati devo devānām pavitram asīty āha devo hy eṣaḥ
devānām pavitram | yeṣām bhāgo 'si tebhyas tvety āha yeṣām̐ hy eṣa bhāgas tebhya enaṃ gṛhṇāti svāṃkṛto 'sīty āha prāṇam eva svam akṛta madhumatīr na iṣas kṛdhīty āha sarvam evāsmā idam̐ svadayati viśvebhyas tvendriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhya ity āha | ubhayeṣv eva devamanuṣyeṣu prāṇān dadhāti manas tvā
aṣṭv ity āha mana evāśnute | urv antarikṣam anv ihīty āha | antarikṣadevatyo hi prāṇaḥ svāhā tvā subhavaḥ sūryāyety āha prāṇā vai svabhavaso devās teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti devebhyas tvā marīcipebhya ity āha | ādityasya vai raśmayo devā marīcipās teṣāṃ tad bhāgadheyam | tān eva tena prīṇāti yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ
syād iti nīcā hastena ni mṛjyāt | vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayeta | avarṣukaḥ syād ity uttānena ni mṛjyāt | vṛṣṭim evod yacchati yady abhicared amuṃ jahy atha tvā hoṣyāmīti brūyāt | āhutim evainam prepsan hanti yadi dūre syād ā tamitos tiṣṭhet prāṇam evāsyānugatya hanti yady abhicared amuṣya
tvā prāṇe sādayāmīti sādayet | asanno vai prāṇaḥ prāṇam evāsya sādayati ṣaḍbhir am̐śubhiḥ pavayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainam pavayati triḥ pavayati traya ime lokāḥ | ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati brahmavādino vadanti kasmād satyāt trayaḥ paśūnām̐ hastādānā iti yat trir upām̐śum̐ hastena vigṛhṇāti tasmād trayaḥ paśūnām̐ hastādānāḥ puruṣo hastī markaṭaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा उपाꣳशौ यज्ञꣳ सꣳस्थाप्यम् अपश्यन् तम् उपाꣳशौ सम् अस्थापयन् ते ऽसुरा वज्रम् उद्यत्य देवान् अभ्य् आयन्त ते देवा बिभ्यत इन्द्रम् उपाधावन् तान् इन्द्रो ऽन्तर्यामेणान्तर् अधत्त तद् अन्तर्यामस्यान्तर्यामत्वम् । यद् अन्तर्यामो गृह्यते भ्रातृव्यान् एव तद् यजमानो ऽन्तर् धत्ते । अन्तस् ते
दधामि द्यावापृथिवी अन्तर् उर्व् अन्तरिक्षम् इत्य् आह । एभिर् एव लोकैर् यजमानो भ्रातृव्यान् अन्तर् धत्ते ते देवा अमन्यन्त । इन्द्रो वा इदम् अभूद् यद् वयꣳ स्म इति ते ऽब्रुवन् मघवन्न् अनु न आ भजेति सजोषा देवैर् अवरैः परैश् चेत्य् अब्रवीत् । ये चैव देवाः परे ये चावरे तान् उभयान्
अन्वाभजत् सजोषा देवैर् अवरैः परैश् चेत्य् आह ये चैव देवाः परे य चावरे तान् उभयान् अन्वाभजति । अन्तर्यामे मघवन् मादयस्वेत्य् आह यज्ञाद् एव यजमानं नान्तर् एति । उपयामगृहीतो ऽसीत्य् आह । अपानस्य धृत्यै यद् उभाव् अपवित्रौ गृह्येयाताम् प्राणम् अपानो ऽनु न्य् ऋच्छेत् प्रमायुकः स्यात् पवित्रवान् अन्तर्यामो गृह्यते ।
प्राणापानयोर् विधृत्यै प्राणापानौ वा एतौ यद् उपाꣳश्वन्तर्यामौ व्यान उपाꣳशुसवनः । यं कामयेत प्रमायुकः स्याद् इत्य् असꣳस्पृष्टौ तस्य सादयेत् । व्यानेनैवास्य प्राणापानौ वि च्छिनत्ति ताजक् प्रमीयते यं कामयेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति सꣳस्पृष्टौ तस्य सादयेत् । व्यानेनैवास्य प्राणापानौ सं तनोति सर्वम् आयुर् एति ॥
devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā upām̐śau yajñam̐ sam̐sthāpyam apaśyan tam upām̐śau sam asthāpayan te 'surā vajram udyatya devān abhy āyanta te devā bibhyata indram upādhāvan tān indro 'ntaryāmeṇāntar adhatta tad antaryāmasyāntaryāmatvam | yad antaryāmo gṛhyate bhrātṛvyān eva tad yajamāno 'ntar dhatte | antas te
dadhāmi dyāvāpṛthivī antar urv antarikṣam ity āha | ebhir eva lokair yajamāno bhrātṛvyān antar dhatte te devā amanyanta | indro vā idam abhūd yad vayam̐ sma iti te 'bruvan maghavann anu na ā bhajeti sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety abravīt | ye caiva devāḥ pare ye cāvare tān ubhayān
anvābhajat sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety āha ye caiva devāḥ pare ya cāvare tān ubhayān anvābhajati | antaryāme maghavan mādayasvety āha yajñād eva yajamānaṃ nāntar eti | upayāmagṛhīto 'sīty āha | apānasya dhṛtyai yad ubhāv apavitrau gṛhyeyātām prāṇam apāno 'nu ny ṛcchet pramāyukaḥ syāt pavitravān antaryāmo gṛhyate |
prāṇāpānayor vidhṛtyai prāṇāpānau vā etau yad upām̐śvantaryāmau vyāna upām̐śusavanaḥ | yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād ity asam̐spṛṣṭau tasya sādayet | vyānenaivāsya prāṇāpānau vi cchinatti tājak pramīyate yaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti sam̐spṛṣṭau tasya sādayet | vyānenaivāsya prāṇāpānau saṃ tanoti sarvam āyur eti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाग् वा एषा यद् ऐन्द्रवायवः । यद् ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते वाचम् एवानु प्र यन्ति वायुं देवा अब्रुवन् । सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्ता इति तस्माद् ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते तम् अघ्नन् । सो ऽपूयत् तं देवा नोपाधृष्णुवन् ते वायुम् अब्रुवन् । इमं नः स्वदय
इति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मद्देवत्यान्य् एव वः पात्राण्य् उच्यान्ता इति तस्मान् नानादेवत्यानि सन्ति वायव्यान्य् उच्यन्ते तम् एभ्यो वायुर् एवास्वदयत् तस्माद् यत् पूयति तत् प्रवाते वि षजन्ति वायुर् हि तस्य पवयिता स्वदयिता तस्य विग्रहणं नाविन्दन् । साऽदितिर् अब्रवीत् । वरं वृणा अथ मया वि गृह्णीध्वम् मद्देवत्या एव वः सोमाः
सन्ना असन्न् इति । उपयामगृहीतो ऽसीत्य् आहादितिदेवत्यास् तेन यानि हि दारुमयाणि पात्राण्य् अस्यै तानि योनेः सम्भूतानि यानि मृन्मयानि साक्षात् तान्य् अस्यै तस्माद् एवम् आह वाग् वै पराच्य् अव्याकृतावदत् ते देवा इन्द्रम् अब्रुवन् । इमां नो वाचं व्याकुर्व् इति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति तस्माद् ऐन्द्रवायवः सह गृह्यते ताम् इन्द्रो मध्यतो ऽवक्रम्य व्याकरोत् तस्माद् इयं व्याकृता वाग् उद्यते तस्मात् सकृद् इन्द्राय मध्यतो गृह्यते द्विर् वायवे द्वौ हि स वराव् अवृणीत
vāg vā eṣā yad aindravāyavaḥ | yad aindravāyavāgrā grahā gṛhyante vācam evānu pra yanti vāyuṃ devā abruvan | somam̐ rājānam̐ hanāmeti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai madagrā eva vo grahā gṛhyāntā iti tasmād aindravāyavāgrā grahā gṛhyante tam aghnan | so 'pūyat taṃ devā nopādhṛṣṇuvan te vāyum abruvan | imaṃ naḥ svadaya
iti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai maddevatyāny eva vaḥ pātrāṇy ucyāntā iti tasmān nānādevatyāni santi vāyavyāny ucyante tam ebhyo vāyur evāsvadayat tasmād yat pūyati tat pravāte vi ṣajanti vāyur hi tasya pavayitā svadayitā tasya vigrahaṇaṃ nāvindan | sā'ditir abravīt | varaṃ vṛṇā atha mayā vi gṛhṇīdhvam maddevatyā eva vaḥ somāḥ
sannā asann iti | upayāmagṛhīto 'sīty āhāditidevatyās tena yāni hi dārumayāṇi pātrāṇy asyai tāni yoneḥ sambhūtāni yāni mṛnmayāni sākṣāt tāny asyai tasmād evam āha vāg vai parācy avyākṛtāvadat te devā indram abruvan | imāṃ no vācaṃ vyākurv iti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai mahyaṃ caivaiṣa vāyave ca saha gṛhyātā iti tasmād aindravāyavaḥ saha gṛhyate tām indro madhyato 'vakramya vyākarot tasmād iyaṃ vyākṛtā vāg udyate tasmāt sakṛd indrāya madhyato gṛhyate dvir vāyave dvau hi sa varāv avṛṇīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रं देवा अब्रुवन् । सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सो ऽब्रवीत् । नाहꣳ सर्वस्य वा अहम् मित्रम् अस्मीति तम् अब्रुवन् हनामैवेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै पयसैव मे सोमꣳ श्रीणन्न् इति तस्मान् मैत्रावरुणम् पयसा श्रीणन्ति तस्मात् पशवो ऽपाक्रामन् मित्रः सन् क्रूरम् अकर् इति क्रूरम् इव खलु वा एषः
करोति यः सोमेन यजते तस्मात् पशवो ऽप क्रामन्ति यन् मैत्रावरुणम् पयसा श्रीणाति पशुभिर् एव तन् मित्रꣳ समर्धयति पशुभिर् यजमानम्
पुरा खलु वावैवम् मित्रो ऽवेत् । अप मत् क्रूरं चक्रुषः पशवः क्रमिष्यन्तीति तस्माद् एवम् अवृणीत वरुणं देवा अब्रुवन् त्वयाꣳशभुवा सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मह्यं च
एवैष मित्राय च सह गृह्याता इति तस्मान् मैत्रावरुणः सह गृह्यते तस्माद् राज्ञा राजानम् अꣳशभुवा घ्नन्ति वैश्येन वैश्यꣳ शूद्रेण शूद्रम् । न वा इदं दिवा न नक्तम् आसीद् अव्यावृत्तम् । ते देवा मित्रावरुणाव् अब्रुवन् । इदं नो वि वासयतम् इति ताव् अब्रूताम् । वरं वृणावहा एक एवाऽऽवत् पूर्वो ग्रहो गृह्याता इति तस्माद् ऐन्द्रवायवः पूर्वो मैत्रावरुणाद् गृह्यते प्राणापानौ ह्य् एतौ यद् उपाꣳश्वन्तर्यामौ मित्रो ऽहर् अजनयद् वरुणो रात्रिम् । ततो वा इदं व्यौच्छत् । यन् मैत्रावरुणो गृह्यते व्युष्ट्यै ॥
mitraṃ devā abruvan | somam̐ rājānam̐ hanāmeti so 'bravīt | nāham̐ sarvasya vā aham mitram asmīti tam abruvan hanāmaiveti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai payasaiva me somam̐ śrīṇann iti tasmān maitrāvaruṇam payasā śrīṇanti tasmāt paśavo 'pākrāman mitraḥ san krūram akar iti krūram iva khalu vā eṣaḥ
karoti yaḥ somena yajate tasmāt paśavo 'pa krāmanti yan maitrāvaruṇam payasā śrīṇāti paśubhir eva tan mitram̐ samardhayati paśubhir yajamānam
purā khalu vāvaivam mitro 'vet | apa mat krūraṃ cakruṣaḥ paśavaḥ kramiṣyantīti tasmād evam avṛṇīta varuṇaṃ devā abruvan tvayām̐śabhuvā somam̐ rājānam̐ hanāmeti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai mahyaṃ ca
evaiṣa mitrāya ca saha gṛhyātā iti tasmān maitrāvaruṇaḥ saha gṛhyate tasmād rājñā rājānam am̐śabhuvā ghnanti vaiśyena vaiśyam̐ śūdreṇa śūdram | na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam | te devā mitrāvaruṇāv abruvan | idaṃ no vi vāsayatam iti tāv abrūtām | varaṃ vṛṇāvahā eka evā''vat pūrvo graho gṛhyātā iti tasmād aindravāyavaḥ pūrvo maitrāvaruṇād gṛhyate prāṇāpānau hy etau yad upām̐śvantaryāmau mitro 'har ajanayad varuṇo rātrim | tato vā idaṃ vyaucchat | yan maitrāvaruṇo gṛhyate vyuṣṭyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञस्य शिरो ऽछिद्यत ते देवा अश्विनाव् अब्रुवन् भिषजौ वै स्थ इदं यज्ञस्य शिरः प्रति धत्तम् इति ताव् अब्रूताम् । वरं वृणावहै ग्रह एव नाव् अत्रापि गृह्यताम् इति ताभ्याम् एतम् आश्विनम् अगृह्णन् ततो वै तौ यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्ताम् । यद् आश्विनो गृह्यते यज्ञस्य निष्कृत्यै तौ देवा अब्रुवन् । अपूतौ वा इमौ मनुष्यचरु
भिषजाव् इति तस्माद् ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यम् अपूतो ह्य् एषो ऽमेध्यो यो भिषक् तौ बहिष्पवमानेन पवयित्वा ताभ्याम् एतम् आश्विनम् अगृह्णन् तस्माद् बहिष्पवमाने स्तुत आश्विनो गृह्यते तस्माद् एवं विदुषा बहिष्पवमान उपसद्यः पवित्रं वै बहिष्पवमान आत्मानम् एव पवयते तयोस् त्रेधा भैषज्यं वि न्य् अदधुः । अग्नौ तृतीयम् अप्सु तृतीयम् ब्राह्मणे तृतीयम् । तस्माद् उदपात्रम्
उपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य भेषजं कुर्यात् । यावद् एव भेषजं तेन करोति समर्धुकम् अस्य कृतम् भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् एकपात्रा द्विदेवत्या गृह्यन्ते द्विपात्रा हूयन्त इति यद् एकपात्रा गृह्यन्ते तस्माद् एको ऽन्तरतः प्राणो द्विपात्त्रा हूयन्ते तस्माद् द्वौद्वौ बहिष्टात् प्राणाः प्राणा वा एते यद् द्विदेवत्याः पशव इडा यद् इडाम् पूर्वां द्विदेवत्येभ्य उपह्वयेत ।
पशुभिः प्राणान् अन्तर् दधीत प्रमायुकः स्यात् । द्विदेवत्यान् भक्षयित्वेडाम् उप ह्वयते प्राणान् एवात्मन् धित्वा पशून् उप ह्वयते वाग् वा ऐन्द्र वायवश् चक्षुर् मैत्रावरुणः श्रोत्रम् आश्विनः पुरस्ताद् ऐन्द्रवायवम् भक्षयति तस्मात् पुरस्ताद् वाचा वदति पुरस्तान् मैत्रावरुणं तस्माद् पुरस्ताच् चक्षुषा पश्यति सर्वतः परिहारम् आश्विनं तस्मात् सर्वतः श्रोत्रेण शृणोति प्राणा वा एते यद् द्विदेवत्याः
अरिक्तानि पात्राणि सादयति तस्माद् अरिक्ता अन्तरतः प्राणा यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तद् अनु यज्ञꣳ रक्षाꣳस्य् अव चरन्ति यद् अरिक्तानि पात्राणि सादयति क्रियमाणम् एव तद् यज्ञस्य शये रक्षसाम् अनन्ववचाराय दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां वर्तन्याꣳ सादयति वाच्य् एव वाचं दधाति । आ तृतीयसवनात् परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै॥
yajñasya śiro 'chidyata te devā aśvināv abruvan bhiṣajau vai stha idaṃ yajñasya śiraḥ prati dhattam iti tāv abrūtām | varaṃ vṛṇāvahai graha eva nāv atrāpi gṛhyatām iti tābhyām etam āśvinam agṛhṇan tato vai tau yajñasya śiraḥ pratyadhattām | yad āśvino gṛhyate yajñasya niṣkṛtyai tau devā abruvan | apūtau vā imau manuṣyacaru
bhiṣajāv iti tasmād brāhmaṇena bheṣajaṃ na kāryam apūto hy eṣo 'medhyo yo bhiṣak tau bahiṣpavamānena pavayitvā tābhyām etam āśvinam agṛhṇan tasmād bahiṣpavamāne stuta āśvino gṛhyate tasmād evaṃ viduṣā bahiṣpavamāna upasadyaḥ pavitraṃ vai bahiṣpavamāna ātmānam eva pavayate tayos tredhā bhaiṣajyaṃ vi ny adadhuḥ | agnau tṛtīyam apsu tṛtīyam brāhmaṇe tṛtīyam | tasmād udapātram
upanidhāya brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya bheṣajaṃ kuryāt | yāvad eva bheṣajaṃ tena karoti samardhukam asya kṛtam bhavati brahmavādino vadanti kasmāt satyād ekapātrā dvidevatyā gṛhyante dvipātrā hūyanta iti yad ekapātrā gṛhyante tasmād eko 'ntarataḥ prāṇo dvipāttrā hūyante tasmād dvaudvau bahiṣṭāt prāṇāḥ prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ paśava iḍā yad iḍām pūrvāṃ dvidevatyebhya upahvayeta |
paśubhiḥ prāṇān antar dadhīta pramāyukaḥ syāt | dvidevatyān bhakṣayitveḍām upa hvayate prāṇān evātman dhitvā paśūn upa hvayate vāg vā aindra vāyavaś cakṣur maitrāvaruṇaḥ śrotram āśvinaḥ purastād aindravāyavam bhakṣayati tasmāt purastād vācā vadati purastān maitrāvaruṇaṃ tasmād purastāc cakṣuṣā paśyati sarvataḥ parihāram āśvinaṃ tasmāt sarvataḥ śrotreṇa śṛṇoti prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ
ariktāni pātrāṇi sādayati tasmād ariktā antarataḥ prāṇā yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñam̐ rakṣām̐sy ava caranti yad ariktāni pātrāṇi sādayati kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyām̐ sādayati vācy eva vācaṃ dadhāti | ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहस्पतिर् देवानाम् पुरोहित आसीच् छण्डामर्काव् असुराणाम् ब्रह्मण्वन्तो देवा आसन् ब्रह्मण्वन्तो ऽसुरास् ते ऽन्योऽन्यं नाशक्नुवन्न् अभिभवितुम् । ते देवाः शण्डामर्काव् उपामन्त्रयन्त ताव् अब्रूताम् । वरं वृणावहै ग्रहाव् एव नाव् अत्रापि गृह्येताम् इति ताभ्याम् एतौ शुक्रामन्थिनाव् अगृह्णन् ततो देवा अभवन् परासुराः । यस्यैवं विदुषः शुक्रामन्थिनौ गृह्येते भवत्य् आत्मना परा
अस्य भ्रातृव्यो भवति तौ देवा अपनुद्यात्मन इन्द्रायाजुहवुः । अपनुत्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति ब्रूयाद् यं द्विष्यात् । यम् एव द्वेष्टि तेनैनौ सहाप नुदते स प्रथमः संकृतिर् विश्वकर्मेत्य् एवैनाव् आत्मन इन्द्रायाजुहवुः । इन्द्रो ह्य् एतानि रूपाणि करिक्रद् अचरत् । असौ वा आदित्यः शुक्रश् चन्द्रमा मन्थी । अपिगृह्य प्राञ्चौ निः
क्रामतस् तस्मात् प्राञ्चौ यन्तौ न पश्यन्ति प्रत्यञ्चाव् आवृत्य जुहुतस् तस्मात् प्रत्यञ्चौ यन्तौ पश्यन्ति चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यच् छुक्रामन्थिनौ नासिकोत्तरवेदिः । अभितः परिक्रम्य जुहुतस् तस्माद् अभितो नासिकां चक्षुषी तस्मान् नासिकया चक्षुषी विधृते सर्वतः परि क्रामतो रक्षसाम् अपहत्यै देवा वै याः प्राचीर् आहुतीर् अजुहवुर् ये पुरस्ताद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिः प्र
अनुदन्त याः प्रतीचीर् ये पश्चाद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिर् अपानुदन्त प्राचीर् अन्या आहुतयो हूयन्ते प्रत्यञ्चौ शुक्रामन्थिनौ पश्चाच् चैव पुरस्ताच् च यजमानो भ्रातृव्यान् प्र णुदते तस्मात् पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीर् जायन्ते शुक्रामन्थिनौ वा अनु प्रजाः प्र जायन्ते ऽत्त्रीश् चाऽऽद्याश् च सुवीराः प्रजाः प्रजनयन् परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषा
सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन् परीहि मन्थी मन्थिशोचिषेत्य् आह । एता वै सुवीरा या अत्त्रीः । एताः सुप्रजा या आद्याः । य एवं वेदात्त्र्य् अस्य प्रजा जायते नाद्या प्रजापतेर् अक्ष्य् अश्वयत् तत् परापतत् तद् विकङ्कतम् प्राविशत् तद् विकङ्कते नारमत तद् यवम् प्राविशत् तद् यवे ऽरमत तद् यवस्य
यवत्वम् । यद् वैकङ्कतम् मन्थिपात्रम् भवति सक्तुभिः श्रीणाति प्रजापतेर् एव तच् चक्षुः सम् भरति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्यान् मन्थिपात्रꣳ सदो नाश्नुत इति । आर्तपात्रꣳ हीति ब्रूयात् । यद् अश्नुवीतान्धो ऽध्वर्युः स्याद् आर्तिम् आर्छेत् तस्मान् नाश्नुते ॥
bṛhaspatir devānām purohita āsīc chaṇḍāmarkāv asurāṇām brahmaṇvanto devā āsan brahmaṇvanto 'surās te 'nyo'nyaṃ nāśaknuvann abhibhavitum | te devāḥ śaṇḍāmarkāv upāmantrayanta tāv abrūtām | varaṃ vṛṇāvahai grahāv eva nāv atrāpi gṛhyetām iti tābhyām etau śukrāmanthināv agṛhṇan tato devā abhavan parāsurāḥ | yasyaivaṃ viduṣaḥ śukrāmanthinau gṛhyete bhavaty ātmanā parā
asya bhrātṛvyo bhavati tau devā apanudyātmana indrāyājuhavuḥ | apanuttau śaṇḍāmarkau sahāmuneti brūyād yaṃ dviṣyāt | yam eva dveṣṭi tenainau sahāpa nudate sa prathamaḥ saṃkṛtir viśvakarmety evaināv ātmana indrāyājuhavuḥ | indro hy etāni rūpāṇi karikrad acarat | asau vā ādityaḥ śukraś candramā manthī | apigṛhya prāñcau niḥ
krāmatas tasmāt prāñcau yantau na paśyanti pratyañcāv āvṛtya juhutas tasmāt pratyañcau yantau paśyanti cakṣuṣī vā ete yajñasya yac chukrāmanthinau nāsikottaravediḥ | abhitaḥ parikramya juhutas tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte sarvataḥ pari krāmato rakṣasām apahatyai devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tām̐s tābhiḥ pra
anudanta yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tām̐s tābhir apānudanta prācīr anyā āhutayo hūyante pratyañcau śukrāmanthinau paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīr jāyante śukrāmanthinau vā anu prajāḥ pra jāyante 'ttrīś cā''dyāś ca suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi śukraḥ śukraśociṣā
suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhi manthī manthiśociṣety āha | etā vai suvīrā yā attrīḥ | etāḥ suprajā yā ādyāḥ | ya evaṃ vedāttry asya prajā jāyate nādyā prajāpater akṣy aśvayat tat parāpatat tad vikaṅkatam prāviśat tad vikaṅkate nāramata tad yavam prāviśat tad yave 'ramata tad yavasya
yavatvam | yad vaikaṅkatam manthipātram bhavati saktubhiḥ śrīṇāti prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati brahmavādino vadanti kasmāt satyān manthipātram̐ sado nāśnuta iti | ārtapātram̐ hīti brūyāt | yad aśnuvītāndho 'dhvaryuḥ syād ārtim ārchet tasmān nāśnute ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा आग्रयणाग्रान् ग्रहान् अपश्यन् तान् अगृह्णत ततो वै ते ऽग्रम् पर्य् आयन् यस्यैवं विदुष आग्रयणाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते ऽग्रम् एव समानानाम् पर्य् एति रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतो गृह्णीयात् । भ्रातृव्यस्यैव रुक्त्वाग्रꣳ समानानाम् पर्य् एति ये देवा दिव्य् एकादश स्थेत्य् आह
एतावतीर् वै देवतास् ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्यो गृह्णाति । एष ते योनिर् विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति आह वैश्वदेवो ह्य् एष देवतया वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामद् यज्ञायातिष्ठमाना ते देवा वाच्य् अपक्रान्तायां तूष्णीं ग्रहान् अगृह्णत साऽमन्यत वाग् अन्तर् यन्ति वै मेति साऽऽग्रयणम् प्रत्य् आऽगच्छत् तद् आग्रयणस्याऽऽग्रयणत्वम्
तस्माद् आग्रयणे वाग् वि सृज्यते यत् तूष्णीम् पूर्वे ग्रहा गृह्यन्ते यथा त्सारीयति म आख इयति नाप रात्स्यामीत्य् उपावसृजत्य् एवम् एव तद् अध्वर्युर् आग्रयणं गृहीत्वा यज्ञम् आरभ्य वाचं वि सृजते त्रिर् हिं करोत्य् उद्गातॄन् एव तद् वृणीते प्रजापतिर् वा एष यद् आग्रयणो यद् आग्रयणं गृहीत्वा हिंकरोति प्रजापतिर् एव
तत् प्रजा अभि जिघ्रति तस्माद् वत्सं जातं गौर् अभि जिघ्रति । आत्मा वा एष यज्ञस्य यद् आग्रयणः सवनेसवने ऽभि गृह्णात्य् आत्मन्न् एव यज्ञꣳ सं तनोति । उपरिष्टाद् आ नयति रेत एव तद् दधाति । अधस्ताद् उप गृह्णाति प्र जनयत्य् एव तत् । ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् गायत्री कनिष्ठा छन्दसाꣳ सती सर्वाणि सवनानि वहतीति । एष वै गायत्रियै वत्सो यद् आग्रयणस् तम् एव तद् अभिनिवर्तꣳ सर्वाणि सवनानि वहति तस्माद् वत्सम् अपाकृतं गौर् अभि नि वर्तते ॥
devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā āgrayaṇāgrān grahān apaśyan tān agṛhṇata tato vai te 'gram pary āyan yasyaivaṃ viduṣa āgrayaṇāgrā grahā gṛhyante 'gram eva samānānām pary eti rugṇavatyarcā bhrātṛvyavato gṛhṇīyāt | bhrātṛvyasyaiva ruktvāgram̐ samānānām pary eti ye devā divy ekādaśa sthety āha
etāvatīr vai devatās tābhya evainam̐ sarvābhyo gṛhṇāti | eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya iti āha vaiśvadevo hy eṣa devatayā vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā te devā vācy apakrāntāyāṃ tūṣṇīṃ grahān agṛhṇata sā'manyata vāg antar yanti vai meti sā''grayaṇam praty ā'gacchat tad āgrayaṇasyā''grayaṇatvam
tasmād āgrayaṇe vāg vi sṛjyate yat tūṣṇīm pūrve grahā gṛhyante yathā tsārīyati ma ākha iyati nāpa rātsyāmīty upāvasṛjaty evam eva tad adhvaryur āgrayaṇaṃ gṛhītvā yajñam ārabhya vācaṃ vi sṛjate trir hiṃ karoty udgātṝn eva tad vṛṇīte prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇo yad āgrayaṇaṃ gṛhītvā hiṃkaroti prajāpatir eva
tat prajā abhi jighrati tasmād vatsaṃ jātaṃ gaur abhi jighrati | ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ savanesavane 'bhi gṛhṇāty ātmann eva yajñam̐ saṃ tanoti | upariṣṭād ā nayati reta eva tad dadhāti | adhastād upa gṛhṇāti pra janayaty eva tat | brahmavādino vadanti kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasām̐ satī sarvāṇi savanāni vahatīti | eṣa vai gāyatriyai vatso yad āgrayaṇas tam eva tad abhinivartam̐ sarvāṇi savanāni vahati tasmād vatsam apākṛtaṃ gaur abhi ni vartate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उद् अयच्छत् स वृत्रो वज्राद् उद्यताद् अबिभेत् सो ऽब्रवीत् । मा मे प्र हार् अस्ति वा इदम् मयि वीर्यं तत् ते प्र दास्यामीति तस्मा उक्थ्यम् प्रायच्छत् तस्मै द्वितीयम् उद् अयच्छत् सो ऽब्रवीत् । मा मे प्र हार् अस्ति वा इदं मयि वीर्यं तत् ते प्र दास्यामीति ।
तस्मा उक्थ्यम् एव प्रायच्छत् तस्मै तृतीयम् उद् अयच्छत् तं विष्णुर् अन्व् अतिष्ठत जहीति सो ऽब्रवीत् । मा मे प्र हार् अस्ति वा इदम् मयि वीर्यं तत् ते प्र दास्यामीति तस्मा उक्थ्यम् एव प्रायच्छत् तं निर्मायम् भूतम् अहन् यज्ञो हि तस्य मायासीत् । यद् उक्थ्यो गृह्यत इन्द्रियम् एव
तद् वीर्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते । इन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत इत्य् आह । इन्द्राय हि स तम् प्रायच्छत् तस्मै त्वा विष्णवे त्वेत्य् आह यद् एव विष्णुर् अन्वतिष्ठत जहीति तस्माद् विष्णुम् अन्वाभजति त्रिर् निर् गृह्णाति त्रिर् हि स तं तस्मै प्रायच्छत् । एष ते योनिः पुनर्हविर् असीत्य् आह पुनःपुनः
ह्य् अस्मान् निर्गृह्णाति चक्षुर् वा एतद् यज्ञस्य यद् उक्थ्यस् तस्माद् उक्थ्यꣳ हुतꣳ सोमा अन्वायन्ति तस्माद् आत्मा चक्षुर् अन्व् एति तस्माद् एकं यन्तम् बहवो ऽनु यन्ति तस्माद् एको बहूनाम् भद्रो भवति तस्माद् एको बह्वीर् जाया विन्दते यदि कामयेताध्वर्युः । आत्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयम् इत्य् अन्तराहवनीयं च हविर्धानं च तिष्ठन्न् अव नयेत् ।
आत्मानम् एव यज्ञयशसेनार्पयति यदि कामयेत यजमानं यज्ञयशसेनार्पयेयम् इत्य् अन्तरा सदोहविर्धाने तिष्ठन्न् अव नयेत् । यजमानम् एव यज्ञयशसेनार्पयति यदि कामयेत सदस्यान् यज्ञयशसेनार्पयेयम् इति सद आलभ्याव नयेत् सदस्यान् एव यज्ञयशसेनार्पयति ॥
indro vṛtrāya vajram ud ayacchat sa vṛtro vajrād udyatād abibhet so 'bravīt | mā me pra hār asti vā idam mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tasmā ukthyam prāyacchat tasmai dvitīyam ud ayacchat so 'bravīt | mā me pra hār asti vā idaṃ mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti |
tasmā ukthyam eva prāyacchat tasmai tṛtīyam ud ayacchat taṃ viṣṇur anv atiṣṭhata jahīti so 'bravīt | mā me pra hār asti vā idam mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tasmā ukthyam eva prāyacchat taṃ nirmāyam bhūtam ahan yajño hi tasya māyāsīt | yad ukthyo gṛhyata indriyam eva
tad vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte | indrāya tvā bṛhadvate vayasvata ity āha | indrāya hi sa tam prāyacchat tasmai tvā viṣṇave tvety āha yad eva viṣṇur anvatiṣṭhata jahīti tasmād viṣṇum anvābhajati trir nir gṛhṇāti trir hi sa taṃ tasmai prāyacchat | eṣa te yoniḥ punarhavir asīty āha punaḥpunaḥ
hy asmān nirgṛhṇāti cakṣur vā etad yajñasya yad ukthyas tasmād ukthyam̐ hutam̐ somā anvāyanti tasmād ātmā cakṣur anv eti tasmād ekaṃ yantam bahavo 'nu yanti tasmād eko bahūnām bhadro bhavati tasmād eko bahvīr jāyā vindate yadi kāmayetādhvaryuḥ | ātmānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ ca tiṣṭhann ava nayet |
ātmānam eva yajñayaśasenārpayati yadi kāmayeta yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity antarā sadohavirdhāne tiṣṭhann ava nayet | yajamānam eva yajñayaśasenārpayati yadi kāmayeta sadasyān yajñayaśasenārpayeyam iti sada ālabhyāva nayet sadasyān eva yajñayaśasenārpayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर् वा एतद् यज्ञस्य यद् ध्रुवः । उत्तमो ग्रहाणां गृह्यते तस्माद् आयुः प्राणानाम् उत्तमम् मूर्धानं दिवो अरतिम् पृथिव्या इत्य् आह मूर्धानम् एवैनꣳ समानानां करोति वैश्वानरम् ऋताय जातम् अग्निम् इत्य् आह वैश्वानरꣳ हि देवतयाऽऽयुः । उभयतो वैश्वानरो गृह्यते तस्माद् उभयतः प्राणाः । अधस्ताच् चोपरिष्टाच् च । अर्धिनो ऽन्ये ग्रहा गृह्यन्ते ऽर्धी ध्रुवस् तस्माद्
अर्ध्य् अवाङ् प्राणो ऽन्येषाम् प्राणानाम् उपोप्ते ऽन्ये ग्रहाः साद्यन्ते ऽनुपोप्ते ध्रुवस् तस्माद् अस्थ्नान्याः प्रजाः प्रतितिष्ठन्ति माꣳसेनान्याः । असुरा वा उत्तरतः पृथिवीम् पर्याचिकीर्षन् तां देवा ध्रुवेणादृꣳहन् तद् ध्रुवस्य ध्रुवत्वम् । यद् ध्रुव उत्तरतः साद्यते धृत्यै । आयुर् वा एतद् यज्ञस्य यद् ध्रुव आत्मा होता यद् धोतृचमसे ध्रुवम् अवनयत्य् आत्मन्न् एव यज्ञस्य
आयुर् दधाति पुरस्ताद् उक्थस्यावनीय इत्य् आहुः पुरस्ताद् ध्य् आयुषो भुङ्क्ते मध्यतो ऽवनीय इत्य् आहुः । मध्यमेन ह्य् आयुषो भुङ्क्ते । उत्तरार्धे ऽवनीय इत्य् आहुः । उत्तमेन ह्य् आयुषो भुङ्क्ते वैश्वदेव्याम् ऋचि शस्यमानायाम् अव नयति वैश्वदेव्यो वै प्रजाः प्रजास्व् एवायुर् दधाति ॥
āyur vā etad yajñasya yad dhruvaḥ | uttamo grahāṇāṃ gṛhyate tasmād āyuḥ prāṇānām uttamam mūrdhānaṃ divo aratim pṛthivyā ity āha mūrdhānam evainam̐ samānānāṃ karoti vaiśvānaram ṛtāya jātam agnim ity āha vaiśvānaram̐ hi devatayā''yuḥ | ubhayato vaiśvānaro gṛhyate tasmād ubhayataḥ prāṇāḥ | adhastāc copariṣṭāc ca | ardhino 'nye grahā gṛhyante 'rdhī dhruvas tasmād
ardhy avāṅ prāṇo 'nyeṣām prāṇānām upopte 'nye grahāḥ sādyante 'nupopte dhruvas tasmād asthnānyāḥ prajāḥ pratitiṣṭhanti mām̐senānyāḥ | asurā vā uttarataḥ pṛthivīm paryācikīrṣan tāṃ devā dhruveṇādṛm̐han tad dhruvasya dhruvatvam | yad dhruva uttarataḥ sādyate dhṛtyai | āyur vā etad yajñasya yad dhruva ātmā hotā yad dhotṛcamase dhruvam avanayaty ātmann eva yajñasya
āyur dadhāti purastād ukthasyāvanīya ity āhuḥ purastād dhy āyuṣo bhuṅkte madhyato 'vanīya ity āhuḥ | madhyamena hy āyuṣo bhuṅkte | uttarārdhe 'vanīya ity āhuḥ | uttamena hy āyuṣo bhuṅkte vaiśvadevyām ṛci śasyamānāyām ava nayati vaiśvadevyo vai prajāḥ prajāsv evāyur dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञेन वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् ते ऽमन्यन्त मनुष्या नो ऽन्वाभविष्यन्तीति ते संवत्सरेण योपयित्वा सुवर्गं लोकम् आयन् तम् ऋषय ऋतुग्रहैर् एवानु प्राजानन् यद् ऋतुग्रहा गृह्यन्ते सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै द्वादश गृह्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरस्य प्रज्ञात्यै सह प्रथमौ गृह्येते सहोत्तमौ तस्माद् द्वौद्वाव् ऋतू उभयतोमुखम् ऋतुपात्रम् भवति कः
हि तद् वेद यत ऋतूनाम् मुखम् ऋतुना प्रेष्येति षट् कृत्व आह षड् वा ऋतवः । ऋतून् एव प्रीणाति । ऋतुभिर् इति चतुः । चतुष्पद एव पशून् प्रीणाति द्विः पुनर् ऋतुनाह द्विपद एव प्रीणाति । ऋतुना प्रेष्येति षट् कृत्व आहर्तुभिर् इति चतुस् तस्माच् चतुष्पादः पशव ऋतून् उप जीवन्ति द्विः
पुनर् ऋतुनाऽऽह तस्माद् द्विपादश् चतुष्पदः पशून् उप जीवन्ति । ऋतुना प्रेष्येति षट् कृत्व आहर्तुभिर् इति चतुर् द्विः पुनर् ऋतुनाऽऽह । आक्रमणम् एव तत् सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै नान्योऽन्यम् अनु प्र पद्येत यद् अन्यो ऽन्यम् अनुप्रपद्येतर्तुर् ऋतुम् अनु प्र पद्येतर्तवो मोहुकाः स्युः ।
प्रसिद्धम् एवाध्वर्युर् दक्षिणेन प्र पद्यते प्रसिद्धम् प्रतिप्रस्थातोत्तरेण तस्माद् आदित्यः षण् मासो दक्षिणेनैति षड् उत्तरेण । उपयामगृहीतो ऽसि सꣳसर्पो ऽस्य् अꣳहस्पत्याय त्वेत्य् आह । अस्ति त्रयोदशो मास इत्य् आहुस् तम् एव तत् प्रीणाति ॥
yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti te saṃvatsareṇa yopayitvā suvargaṃ lokam āyan tam ṛṣaya ṛtugrahair evānu prājānan yad ṛtugrahā gṛhyante suvargasya lokasya prajñātyai dvādaśa gṛhyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasya prajñātyai saha prathamau gṛhyete sahottamau tasmād dvaudvāv ṛtū ubhayatomukham ṛtupātram bhavati kaḥ
hi tad veda yata ṛtūnām mukham ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āha ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtūn eva prīṇāti | ṛtubhir iti catuḥ | catuṣpada eva paśūn prīṇāti dviḥ punar ṛtunāha dvipada eva prīṇāti | ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āhartubhir iti catus tasmāc catuṣpādaḥ paśava ṛtūn upa jīvanti dviḥ
punar ṛtunā''ha tasmād dvipādaś catuṣpadaḥ paśūn upa jīvanti | ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āhartubhir iti catur dviḥ punar ṛtunā''ha | ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānaḥ kurute suvargasya lokasya samaṣṭyai nānyo'nyam anu pra padyeta yad anyo 'nyam anuprapadyetartur ṛtum anu pra padyetartavo mohukāḥ syuḥ |
prasiddham evādhvaryur dakṣiṇena pra padyate prasiddham pratiprasthātottareṇa tasmād ādityaḥ ṣaṇ māso dakṣiṇenaiti ṣaḍ uttareṇa | upayāmagṛhīto 'si sam̐sarpo 'sy am̐haspatyāya tvety āha | asti trayodaśo māsa ity āhus tam eva tat prīṇāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गाय वा एते लोकाय गृह्यन्ते यद् ऋतुग्रहाः । ज्योतिर् इन्द्राग्नी यद् ऐन्द्राग्नम् ऋतुपात्रेण गृह्णाति ज्योतिर् एवास्मा उपरिष्टाद् दधाति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । ओजोभृतौ वा एतौ देवानां यद् इन्द्राग्नी यद् ऐन्द्राग्नो गृह्यत ओज एवाव रुन्द्धे वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति वैश्वदेव्यो वै प्रजाः । असाव् आदित्यः शुक्रः । यद् वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति तस्माद् असाव् आदित्यः
सर्वाः प्रजाः प्रत्यङ्ङ् उद् एति तस्मात् सर्व एव मन्यते माम् प्रत्य् उद् अगाद् इति वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति वैश्वदेव्यो वै प्रजाः । तेजः शुक्रः । यद् वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति प्रजास्व् एव तेजो दधाति ॥
suvargāya vā ete lokāya gṛhyante yad ṛtugrahāḥ | jyotir indrāgnī yad aindrāgnam ṛtupātreṇa gṛhṇāti jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti suvargasya lokasyānukhyātyai | ojobhṛtau vā etau devānāṃ yad indrāgnī yad aindrāgno gṛhyata oja evāva runddhe vaiśvadevam̐ śukrapātreṇa gṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajāḥ | asāv ādityaḥ śukraḥ | yad vaiśvadevam̐ śukrapātreṇa gṛhṇāti tasmād asāv ādityaḥ
sarvāḥ prajāḥ pratyaṅṅ ud eti tasmāt sarva eva manyate mām praty ud agād iti vaiśvadevam̐ śukrapātreṇa gṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajāḥ | tejaḥ śukraḥ | yad vaiśvadevam̐ śukrapātreṇa gṛhṇāti prajāsv eva tejo dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रो मरुद्भिः सांविद्येन माध्यंदिने सवने वृत्रम् अहन् यन् माध्यंदिने सवने मरुत्वतीया गृह्यन्ते वार्त्रघ्ना एव ते यजमानस्य गृह्यन्ते
तस्य वृत्रं जघ्नुष ऋतवो ऽमुह्यन्त् स ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयान् अगृह्णात् ततो वै स ऋतून् प्राजानात् । यद् ऋतुपात्रेण मरुत्वतीया गृह्यन्त ऋतूनाम् प्रज्ञात्यै वज्रं वा एतं यजमानो भ्रातृव्याय प्र हरति यन् मरुत्वतीया उद् एव प्रथमेन
यच्छति प्र हरति द्वितीयेन स्तृणुते तृतीयेन । आयुधं वा एतद् यजमानः सꣳस् कुरुते यन् मरुत्वतीया धनुर् एव प्रथमो ज्या द्वितीय इषुस् तृतीयः प्रत्य् एव प्रथमेन धत्ते वि सृजति द्वितीयेन विध्यति तृतीयेन । इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा पराम् परावतम् अगच्छत् । अपाराधम् इति मन्यमानः स हरितो ऽभवत् स एतान् मरुत्वतीयान् आत्मस्परणान् अपश्यत् तान् अगृह्णीत ।
प्राणम् एव प्रथमेनास्पृणुतापानं द्वितीयेनाऽऽत्मानं तृतीयेनात्मस्परणा वा एते यजमानस्य गृह्यन्ते यन् मरुत्वतीयाः प्राणम् एव प्रथमेन स्पृणुते ऽपानं द्वितीयेनाऽऽत्मानं तृतीयेन । इन्द्रो वृत्रम् अहन् तं देवा अब्रुवन् महान् वा अयम् अभूद् यो वृत्रम् अवधीद् इति तन् महेन्द्रस्य महेन्द्रत्वम् । स एतम् महेन्द्रम् उद्धारम् उद् अहरत वृत्रꣳ हत्वान्यासु देवतास्व् अधि यन् महेन्द्रो गृह्यत उद्धारम् एव तं यजमान उद् धरते ऽन्यासु प्रजास्व् अधि शुक्रपात्रेण गृह्णाति यजमानदेवत्यो वै महेन्द्रस् तेजः शुक्रो यन् माहेन्द्रꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति यजमान एव तेजो दधाति ॥
indro marudbhiḥ sāṃvidyena mādhyaṃdine savane vṛtram ahan yan mādhyaṃdine savane marutvatīyā gṛhyante vārtraghnā eva te yajamānasya gṛhyante
tasya vṛtraṃ jaghnuṣa ṛtavo 'muhyant sa ṛtupātreṇa marutvatīyān agṛhṇāt tato vai sa ṛtūn prājānāt | yad ṛtupātreṇa marutvatīyā gṛhyanta ṛtūnām prajñātyai vajraṃ vā etaṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati yan marutvatīyā ud eva prathamena
yacchati pra harati dvitīyena stṛṇute tṛtīyena | āyudhaṃ vā etad yajamānaḥ sam̐s kurute yan marutvatīyā dhanur eva prathamo jyā dvitīya iṣus tṛtīyaḥ praty eva prathamena dhatte vi sṛjati dvitīyena vidhyati tṛtīyena | indro vṛtram̐ hatvā parām parāvatam agacchat | apārādham iti manyamānaḥ sa harito 'bhavat sa etān marutvatīyān ātmasparaṇān apaśyat tān agṛhṇīta |
prāṇam eva prathamenāspṛṇutāpānaṃ dvitīyenā''tmānaṃ tṛtīyenātmasparaṇā vā ete yajamānasya gṛhyante yan marutvatīyāḥ prāṇam eva prathamena spṛṇute 'pānaṃ dvitīyenā''tmānaṃ tṛtīyena | indro vṛtram ahan taṃ devā abruvan mahān vā ayam abhūd yo vṛtram avadhīd iti tan mahendrasya mahendratvam | sa etam mahendram uddhāram ud aharata vṛtram̐ hatvānyāsu devatāsv adhi yan mahendro gṛhyata uddhāram eva taṃ yajamāna ud dharate 'nyāsu prajāsv adhi śukrapātreṇa gṛhṇāti yajamānadevatyo vai mahendras tejaḥ śukro yan māhendram̐ śukrapātreṇa gṛhṇāti yajamāna eva tejo dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदितिः पुत्रकामा साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौदनम् अपचत् तस्या उच्छेषणम् अददुस् तत् प्राश्नात् सा रेतो ऽधत्त तस्यै चत्वार आदित्या अजायन्त सा द्वितीयम् अपचत् साऽमन्यत । उच्छेषणान् म इमे ऽज्ञत यद् अग्रे प्राशिष्यामीतो मे वसीयाꣳसो जनिष्यन्त इति साग्रे प्राश्नात् सा रेतो ऽधत्त तस्यै व्यृद्धम् आण्डम् अजायत साऽऽदित्येभ्य एव
तृतीयम् अपचत् । भोगाय म इदꣳ श्रान्तम् अस्त्व् इति ते ऽब्रुवन् वरं वृणामहै यो ऽतो जायाता अस्माकꣳ स एको ऽसद् यो ऽस्य प्रजायाम् ऋध्याता अस्माकम् भोगाय भवाद् इति ततो विवस्वान् आदित्यो ऽजायत तस्य वा इयम् प्रजा यन् मनुष्यस् तास्व् एक एवर्द्धो यो यजते स देवानाम् भोगाय भवति देवा वै यज्ञात्
रुद्रम् अन्तर् आयन् । स आदित्यान् अन्वाक्रमत ते द्विदेवत्यान् प्रापद्यन्त तान् न प्रति प्रायच्छन् तस्माद् अपि वध्यम् प्रपन्नं न प्रति प्र यच्छन्ति तस्माद् द्विदेवत्येभ्य आदित्यो निर् गृह्यते यद् उच्छेषणाद् अजायन्त तस्माद् उच्छेषणाद् गृह्यते तिसृभिर् ऋग्भिर् गृह्णाति माता पिता पुत्रस् तद् एव तन् मिथुनम् उल्बं गर्भो जरायु तद् एव तत्
मिथुनम् पशवो वा एते यद् आदित्य ऊर्ग् दधि दध्ना मध्यतः श्रीणात्य् ऊर्जम् एव पशूनाम् मध्यतो दधाति शृतातङ्क्येन मेध्यत्वाय तस्माद् आमा पक्वं दुहे पशवो वा एते यद् आदित्यः परिश्रित्य गृह्णाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशून् गृह्णाति पशवो वा एते यद् आदित्य एष रुद्रो यद् अग्निः परिश्रित्य गृह्णाति रुद्राद् एव पशून् अन्तर् दधाति ॥
एष वै विवस्वान् आदित्यो यद् उपाꣳशुसवनः स एतम् एव सोमपीथम् परि शय आ तृतीयसवनात् । विवस्व आदित्यैष ते सोमपीथ इत्य् आह विवस्वन्तम् एवादित्यꣳ सोमपीथेन सम् अर्धयति या दिव्या वृष्टिस् तया त्वा श्रीणामीति वृष्टिकामस्य श्रीणीयात् । वृष्टिम् एवाव रुन्द्धे यदि ताजक् प्रस्कन्देद् वर्षुकः पर्जन्यः स्यात् । यदि चिरम् अवर्षुकः । न सादयति । असन्नाद् धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वषट् करोति यद् अनुवषट्कुर्याद् रुद्रम् प्रजा अन्ववसृजेत् । न हुत्वान्व् ईक्षेत यद् अन्वीक्षेत चक्षुर् अस्य प्रमायुकꣳ स्यात् तस्मान् नान्वीक्ष्यः ॥
aditiḥ putrakāmā sādhyebhyo devebhyo brahmaudanam apacat tasyā uccheṣaṇam adadus tat prāśnāt sā reto 'dhatta tasyai catvāra ādityā ajāyanta sā dvitīyam apacat sā'manyata | uccheṣaṇān ma ime 'jñata yad agre prāśiṣyāmīto me vasīyām̐so janiṣyanta iti sāgre prāśnāt sā reto 'dhatta tasyai vyṛddham āṇḍam ajāyata sā''dityebhya eva
tṛtīyam apacat | bhogāya ma idam̐ śrāntam astv iti te 'bruvan varaṃ vṛṇāmahai yo 'to jāyātā asmākam̐ sa eko 'sad yo 'sya prajāyām ṛdhyātā asmākam bhogāya bhavād iti tato vivasvān ādityo 'jāyata tasya vā iyam prajā yan manuṣyas tāsv eka evarddho yo yajate sa devānām bhogāya bhavati devā vai yajñāt
rudram antar āyan | sa ādityān anvākramata te dvidevatyān prāpadyanta tān na prati prāyacchan tasmād api vadhyam prapannaṃ na prati pra yacchanti tasmād dvidevatyebhya ādityo nir gṛhyate yad uccheṣaṇād ajāyanta tasmād uccheṣaṇād gṛhyate tisṛbhir ṛgbhir gṛhṇāti mātā pitā putras tad eva tan mithunam ulbaṃ garbho jarāyu tad eva tat
mithunam paśavo vā ete yad āditya ūrg dadhi dadhnā madhyataḥ śrīṇāty ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāti śṛtātaṅkyena medhyatvāya tasmād āmā pakvaṃ duhe paśavo vā ete yad ādityaḥ pariśritya gṛhṇāti pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti paśavo vā ete yad āditya eṣa rudro yad agniḥ pariśritya gṛhṇāti rudrād eva paśūn antar dadhāti ||
eṣa vai vivasvān ādityo yad upām̐śusavanaḥ sa etam eva somapītham pari śaya ā tṛtīyasavanāt | vivasva ādityaiṣa te somapītha ity āha vivasvantam evādityam̐ somapīthena sam ardhayati yā divyā vṛṣṭis tayā tvā śrīṇāmīti vṛṣṭikāmasya śrīṇīyāt | vṛṣṭim evāva runddhe yadi tājak praskanded varṣukaḥ parjanyaḥ syāt | yadi ciram avarṣukaḥ | na sādayati | asannād dhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭ karoti yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet | na hutvānv īkṣeta yad anvīkṣeta cakṣur asya pramāyukam̐ syāt tasmān nānvīkṣyaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्यामपात्रेण सावित्रम् आग्रयणाद् गृह्णाति प्रजापतिर् वा एष यद् आग्रयणः प्रजानाम् प्रजननाय न सादयति । असन्नाद् धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वषट् करोति यद् अनुवषट्कुर्याद् रुद्रम् प्रजा अन्ववसृजेत् । एष वै गायत्रो देवानां यत् सविता । एष गायत्रियै लोके गृह्यते यद् आग्रयणः । यद् अन्तर्यामपात्रेण सावित्रम् आग्रयणाद् गृह्णाति स्वाद् एवैनं योनेर् निर् गृह्णाति विश्वे
देवास् तृतीयꣳ सवनं नोद् अयच्छन् ते सवितारम् प्रातःसवनभागꣳ सन्तं तृतीयसवनम् अभि पर्यणयन् ततो वै ते तृतीयꣳ सवनम् उद् अयच्छन् यत् तृतीयसवने सावित्रो गृह्यते तृतीयस्य सवनस्योद्यत्यै सवितृपात्रेण वैश्वदेवं कलशाद् गृह्णाति वैश्वदेव्यो वै प्रजा वैश्वदेवः कलशः सविता प्रसवानाम् ईशे यत् सवितृपात्रेण वैश्वदेवं कलशाद् गृह्णाति सवितृप्रसूत एवास्मै प्रजाः प्र
जनयति सोमे सोमम् अभि गृह्णाति रेत एव तद् दधाति सुशर्मासि सुप्रतिष्ठान इत्य् आह सोमे हि सोमम् अभिगृह्णाति प्रतिष्ठित्यै । एतस्मिन् वा अपि ग्रहे मनुष्येभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः क्रियते सुशर्मासि सुप्रतिष्ठान इत्य् आह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति बृहद् इत्य् आह देवेभ्य एवैतेन करोति नम इत्य् आह पितृभ्य एवैतेन करोति । एतावतीर् वै देवतास् ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्यो गृह्णाति । एष ते योनिर् विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इत्य् आह वैश्वदेवो ह्य् एषः
antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇaḥ prajānām prajananāya na sādayati | asannād dhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭ karoti yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet | eṣa vai gāyatro devānāṃ yat savitā | eṣa gāyatriyai loke gṛhyate yad āgrayaṇaḥ | yad antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti svād evainaṃ yoner nir gṛhṇāti viśve
devās tṛtīyam̐ savanaṃ nod ayacchan te savitāram prātaḥsavanabhāgam̐ santaṃ tṛtīyasavanam abhi paryaṇayan tato vai te tṛtīyam̐ savanam ud ayacchan yat tṛtīyasavane sāvitro gṛhyate tṛtīyasya savanasyodyatyai savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśād gṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajā vaiśvadevaḥ kalaśaḥ savitā prasavānām īśe yat savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśād gṛhṇāti savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra
janayati some somam abhi gṛhṇāti reta eva tad dadhāti suśarmāsi supratiṣṭhāna ity āha some hi somam abhigṛhṇāti pratiṣṭhityai | etasmin vā api grahe manuṣyebhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ kriyate suśarmāsi supratiṣṭhāna ity āha manuṣyebhya evaitena karoti bṛhad ity āha devebhya evaitena karoti nama ity āha pitṛbhya evaitena karoti | etāvatīr vai devatās tābhya evainam̐ sarvābhyo gṛhṇāti | eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya ity āha vaiśvadevo hy eṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणो वा एष यद् उपाꣳशुः । यद् उपाꣳशुपात्रेण प्रथमश् चोत्तमश् च ग्रहौ गृह्येते प्राणम् एवानु प्रयन्ति प्राणम् अनूद्यन्ति प्रजापतिर् वा एष यद् आग्रयणः प्राण उपाꣳशुः पत्नीः प्रजाः प्र जनयन्ति यद् उपाꣳशुपात्रेण पात्नीवतम् आग्रयणाद् गृह्णाति प्रजानाम् प्रजननाय तस्मात् प्राणम् प्रजा अनु प्र जायन्ते देवा वा इतइतः पत्नीः सुवर्गम्
लोकम् अजिगाꣳसन् ते सुवर्गं लोकं न प्राजानन् त एतम् पात्नीवतम् अपश्यन् तम् अगृह्णत ततो वै ते सुवर्गं लोकम् प्राजानन् यत् पात्नीवतो गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै स सोमो नातिष्ठत स्त्रीभ्यो गृह्यमाणस् तं घृतं वज्रं कृत्वाऽघ्नन् तं निरिन्द्रियम् भूतम् अगृह्णन् तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादीर् अपि पापात् पुꣳस उपस्तितरम्
वदन्ति यद् घृतेन पात्नीवतꣳ श्रीणाति वज्रेणैवैनं वशे कृत्वा गृह्णाति । उपयामगृहीतो ऽसीत्य् आह । इयं वा उपयामस् तस्माद् इमाम् प्रजा अनु प्र जायन्ते बृहस्पतिसुतस्य त इत्य् आह ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवास्मै प्रजाः प्र जनयति । इन्दो इत्य् आह रेतो वा इन्दुः । रेत एव तद् दधाति । इन्द्रियाव इति
आह प्रजा वा इन्द्रियम् प्रजा एवास्मै प्र जनयति । अग्ना3 इत्य् आह । अग्निर् वै रेतोधाः पत्नीव इत्य् आह मिथुनत्वाय सजूर् देवेन त्वष्ट्रा सोमम् पिबेत्य् आह त्वष्टा वै पशूनाम् मिथुनानाꣳ रूपकृत् । रूपम् एव पशुषु दधाति देवा वै त्वष्टारम् अजिघाꣳसन् । स पत्नीः प्रापद्यत तं न प्रति प्रायच्छन् तस्माद् अपि
वध्यम् प्रपन्नं न प्रति प्र यच्छन्ति तस्मात् पात्नीवते त्वष्ट्रे ऽपि गृह्यते न सादयति । असन्नाद् धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वषट् करोति यद् अनुवषट्कुर्याद् रुद्रम् प्रजा अन्ववसृजेत् । यन् नानुवषट्कुर्याद् अशान्तम् अग्नीत् सोमम् भक्षयेत् । उपाꣳश्व् अनु वषट् करोति न रुद्रम् प्रजा अन्ववसृजति शान्तम् अग्नीत् सोमम् भक्षयति । अग्नीन् नेष्टुर् उपस्थम् आ सीद ॥
नेष्टः पत्नीम् उदानयेत्य् आह । अग्नीद् एव नेष्टरि रेतो दधाति नेष्टा पत्नियाम् उद्गात्रा सं ख्यापयति प्रजापतिर् वा एष यद् उद्गाता प्रजानाम् प्रजननाय । अप उप प्र वर्तयति रेत एव तत् सिञ्चति । ऊरुणोप प्र वर्तयति । ऊरुणा हि रेतः सिच्यते नग्नंक्रियोरुम् उप प्र वर्तयति यदा हि नग्न ऊरुर् भवत्य् अथ मिथुनी भवतः । अथ रेतः सिच्यते । अथ प्रजाः प्र जायन्ते ॥
prāṇo vā eṣa yad upām̐śuḥ | yad upām̐śupātreṇa prathamaś cottamaś ca grahau gṛhyete prāṇam evānu prayanti prāṇam anūdyanti prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇaḥ prāṇa upām̐śuḥ patnīḥ prajāḥ pra janayanti yad upām̐śupātreṇa pātnīvatam āgrayaṇād gṛhṇāti prajānām prajananāya tasmāt prāṇam prajā anu pra jāyante devā vā itaitaḥ patnīḥ suvargam
lokam ajigām̐san te suvargaṃ lokaṃ na prājānan ta etam pātnīvatam apaśyan tam agṛhṇata tato vai te suvargaṃ lokam prājānan yat pātnīvato gṛhyate suvargasya lokasya prajñātyai sa somo nātiṣṭhata strībhyo gṛhyamāṇas taṃ ghṛtaṃ vajraṃ kṛtvā'ghnan taṃ nirindriyam bhūtam agṛhṇan tasmāt striyo nirindriyā adāyādīr api pāpāt pum̐sa upastitaram
vadanti yad ghṛtena pātnīvatam̐ śrīṇāti vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā gṛhṇāti | upayāmagṛhīto 'sīty āha | iyaṃ vā upayāmas tasmād imām prajā anu pra jāyante bṛhaspatisutasya ta ity āha brahma vai devānām bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivāsmai prajāḥ pra janayati | indo ity āha reto vā induḥ | reta eva tad dadhāti | indriyāva iti
āha prajā vā indriyam prajā evāsmai pra janayati | agnā3 ity āha | agnir vai retodhāḥ patnīva ity āha mithunatvāya sajūr devena tvaṣṭrā somam pibety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānām̐ rūpakṛt | rūpam eva paśuṣu dadhāti devā vai tvaṣṭāram ajighām̐san | sa patnīḥ prāpadyata taṃ na prati prāyacchan tasmād api
vadhyam prapannaṃ na prati pra yacchanti tasmāt pātnīvate tvaṣṭre 'pi gṛhyate na sādayati | asannād dhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭ karoti yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet | yan nānuvaṣaṭkuryād aśāntam agnīt somam bhakṣayet | upām̐śv anu vaṣaṭ karoti na rudram prajā anvavasṛjati śāntam agnīt somam bhakṣayati | agnīn neṣṭur upastham ā sīda ||
neṣṭaḥ patnīm udānayety āha | agnīd eva neṣṭari reto dadhāti neṣṭā patniyām udgātrā saṃ khyāpayati prajāpatir vā eṣa yad udgātā prajānām prajananāya | apa upa pra vartayati reta eva tat siñcati | ūruṇopa pra vartayati | ūruṇā hi retaḥ sicyate nagnaṃkriyorum upa pra vartayati yadā hi nagna ūrur bhavaty atha mithunī bhavataḥ | atha retaḥ sicyate | atha prajāḥ pra jāyante ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रो वृत्रम् अहन् तस्य शीर्षकपालम् उद् औब्जत् स द्रोणकलशो ऽभवत् तस्मात् सोमः सम् अस्रवत् स हारियोजनो ऽभवत् तं व्यचिकित्सत् । जुहवानी3 मा हौषा3म् इति सो ऽमन्यत यद् धोष्याम्य् आमꣳ होष्यामि यन् न होष्यामि यज्ञवेशसं करिष्यामीति तम् अध्रियत होतुम् । सो ऽग्निर् अब्रवीत् । न मय्य् आमꣳ होष्यसीति तं धानाभिर् अश्रीणात् ॥
तꣳ शृतम् भूतम् अजुहोत् यद् धानाभिर् हारियोजनꣳ श्रीणाति शृतत्वाय शृतम् एवैनम् भूतं जुहोति बह्वीभिः श्रीणाति । एतावतीर् एवास्यामुष्मिम्̐ लोके कामदुघा भवन्ति । अथो खल्व् आहुः । एता वा इन्द्रस्य पृश्नयः कामदुघा यद् धारियोजनीर् इति तस्माद् बह्वीभिः श्रीणीयात् । ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ तयोः परिधय आधानम् । यद् अप्रहृत्य परिधीञ् जुहुयाद् अन्तराधानाभ्याम्
घासम् प्र यच्छेत् प्रहृत्य परिधीञ् जुहोति निराधानाभ्याम् एव घासम् प्र यच्छति । उन्नेता जुहोति यातयामेव ह्य् एतर्ह्य् अध्वर्युः स्वगाकृतः । यद् अध्वर्युर् जुहुयाद् यथा विमुक्तम् पुनर् युनक्ति तादृग् एव तत् । शीर्षन्न् अधिनिधाय जुहोति शीर्षतो हि स समभवत् । विक्रम्य जुहोति विक्रम्य हीन्द्रो वृत्रम् अहन् । समृद्ध्यै पशवो वै हारियोजनीः । यत् सम्भिन्द्याद् अल्पाः
एनम् पशवो भुञ्जन्त उप तिष्ठेरन् यन् न सम्भिन्द्याद् बहव एनम् पशवो ऽभुञ्जन्त उप तिष्ठेरन् मनसा सम् बाधते । उभयं करोति बहव एवैनम् पशवो भुञ्जन्त उप तिष्ठन्ते । उन्नेतर्य् उपहवम् इच्छन्ते य एव तत्र सोमपीथस् तम् एवाव रुन्धते । उत्तरवेद्यां नि वपति पशवो वा उत्तरवेदिः पशवो हारियोजनीः पशुष्व् एव पशून् प्रति ष्ठापयन्ति ॥
indro vṛtram ahan tasya śīrṣakapālam ud aubjat sa droṇakalaśo 'bhavat tasmāt somaḥ sam asravat sa hāriyojano 'bhavat taṃ vyacikitsat | juhavānī3 mā hauṣā3m iti so 'manyata yad dhoṣyāmy āmam̐ hoṣyāmi yan na hoṣyāmi yajñaveśasaṃ kariṣyāmīti tam adhriyata hotum | so 'gnir abravīt | na mayy āmam̐ hoṣyasīti taṃ dhānābhir aśrīṇāt ||
tam̐ śṛtam bhūtam ajuhot yad dhānābhir hāriyojanam̐ śrīṇāti śṛtatvāya śṛtam evainam bhūtaṃ juhoti bahvībhiḥ śrīṇāti | etāvatīr evāsyāmuṣmim̐ loke kāmadughā bhavanti | atho khalv āhuḥ | etā vā indrasya pṛśnayaḥ kāmadughā yad dhāriyojanīr iti tasmād bahvībhiḥ śrīṇīyāt | ṛksāme vā indrasya harī somapānau tayoḥ paridhaya ādhānam | yad aprahṛtya paridhīñ juhuyād antarādhānābhyām
ghāsam pra yacchet prahṛtya paridhīñ juhoti nirādhānābhyām eva ghāsam pra yacchati | unnetā juhoti yātayāmeva hy etarhy adhvaryuḥ svagākṛtaḥ | yad adhvaryur juhuyād yathā vimuktam punar yunakti tādṛg eva tat | śīrṣann adhinidhāya juhoti śīrṣato hi sa samabhavat | vikramya juhoti vikramya hīndro vṛtram ahan | samṛddhyai paśavo vai hāriyojanīḥ | yat sambhindyād alpāḥ
enam paśavo bhuñjanta upa tiṣṭheran yan na sambhindyād bahava enam paśavo 'bhuñjanta upa tiṣṭheran manasā sam bādhate | ubhayaṃ karoti bahava evainam paśavo bhuñjanta upa tiṣṭhante | unnetary upahavam icchante ya eva tatra somapīthas tam evāva rundhate | uttaravedyāṃ ni vapati paśavo vā uttaravediḥ paśavo hāriyojanīḥ paśuṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहान् वा अनु प्रजाः पशवः प्र जायन्ते । उपाꣳश्वन्तर्यामाव् अजावयः शुक्रामन्थिनौ पुरुषाः । ऋतुग्रहान् एकशफाः । आदित्यग्रहं गावः । आदित्यग्रहो भूयिष्ठाभिर् ऋग्भिर् गृह्यते तस्माद् गावः पशूनाम् भूयिष्ठाः । यत् त्रिर् उपाꣳशुꣳ हस्तेन विगृह्णाति तस्माद् द्वौ त्रीन् अजा जनयत्य् अथावयो भूयसीः पिता वा एष यद् आग्रयणः पुत्रः कलशः । यद् आग्रयण उपदस्येत् कलशाद् गृह्णीयात् । यथा पिता
पुत्रं क्षित उपधावति तादृग् एव तत् । यत् कलश उपदस्येद् आग्रयणाद् गृह्णीयात् । यथा पुत्रः पितरं क्षित उपधावति तादृग् एव तत् । आत्मा वा एष यज्ञस्य यद् आग्रयणः । यद् ग्रहो वा कलशो वोपदस्येद् आग्रयणाद् गृह्णीयात् । आत्मन एवाधि यज्ञं निष् करोति । अविज्ञातो वा एष गृह्यते यद् आग्रयणः । स्थाल्या गृह्णाति वायव्येन जुहोति तस्मात्
गर्भैणाविज्ञातेन ब्रह्महा । अवभृथम् अव यन्ति परा स्थालीर् अस्यन्त्य् उद् वायव्यानि हरन्ति तस्मात् स्त्रियं जाताम् परास्यन्त्य् उत् पुमाꣳसꣳ हरन्ति यत्पुरोरुचम् आह यथा वस्यस आहरति तादृग् एव तत् । यद् ग्रहं गृह्णाति यथा वस्यस आहृत्य प्राह तादृग् एव तत् । यत् सादयति यथा वस्यस उपनिधायापक्रामति तादृग् एव तत् । यद् वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तत् । यद् ऋचा तद् दृढम् पुरस्तादुपयामा यजुषा गृह्यन्त उपरिष्टादुपयामा ऋचा यज्ञस्य धृत्यै ॥
grahān vā anu prajāḥ paśavaḥ pra jāyante | upām̐śvantaryāmāv ajāvayaḥ śukrāmanthinau puruṣāḥ | ṛtugrahān ekaśaphāḥ | ādityagrahaṃ gāvaḥ | ādityagraho bhūyiṣṭhābhir ṛgbhir gṛhyate tasmād gāvaḥ paśūnām bhūyiṣṭhāḥ | yat trir upām̐śum̐ hastena vigṛhṇāti tasmād dvau trīn ajā janayaty athāvayo bhūyasīḥ pitā vā eṣa yad āgrayaṇaḥ putraḥ kalaśaḥ | yad āgrayaṇa upadasyet kalaśād gṛhṇīyāt | yathā pitā
putraṃ kṣita upadhāvati tādṛg eva tat | yat kalaśa upadasyed āgrayaṇād gṛhṇīyāt | yathā putraḥ pitaraṃ kṣita upadhāvati tādṛg eva tat | ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ | yad graho vā kalaśo vopadasyed āgrayaṇād gṛhṇīyāt | ātmana evādhi yajñaṃ niṣ karoti | avijñāto vā eṣa gṛhyate yad āgrayaṇaḥ | sthālyā gṛhṇāti vāyavyena juhoti tasmāt
garbhaiṇāvijñātena brahmahā | avabhṛtham ava yanti parā sthālīr asyanty ud vāyavyāni haranti tasmāt striyaṃ jātām parāsyanty ut pumām̐sam̐ haranti yatpurorucam āha yathā vasyasa āharati tādṛg eva tat | yad grahaṃ gṛhṇāti yathā vasyasa āhṛtya prāha tādṛg eva tat | yat sādayati yathā vasyasa upanidhāyāpakrāmati tādṛg eva tat | yad vai yajñasya sāmnā yajuṣā kriyate śithilaṃ tat | yad ṛcā tad dṛḍham purastādupayāmā yajuṣā gṛhyanta upariṣṭādupayāmā ṛcā yajñasya dhṛtyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्ते ऽमुम् एव तैर् लोकम् अभि जयति पराङ् इव ह्य् असौ लोकः । यानि पुनः प्रयुज्यन्त इमम् एव तैर् लोकम् अभि जयति पुनःपुनर् इव ह्य् अयं लोकः प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्ते तान्य् अन्व् ओषधयः परा भवन्ति यानि पुनः
प्रयुज्यन्ते तान्य् अन्व् ओषधयः पुनर् आ भवन्ति प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्ते तान्य् अन्व् आरण्याः पशवो ऽरण्यम् अप यन्ति यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्य् अन्व् ग्राम्याः पशवो ग्रामम् उपावयन्ति यो वै ग्रहाणां निदानं वेद निदानवान् भवति । आज्यम् इत्य् उक्थं तद् वै ग्रहाणां निदानम् । यद् उपाꣳशु शꣳसति तत्
उपाꣳश्वन्तर्यामयोः । यद् उच्चैस् तद् इतरेषां ग्रहाणाम् एतद् वै ग्रहाणां निदानम् । य एवं वेद निदानवान् भवति यो वै ग्रहाणाम् मिथुनं वेद प्र प्रजया पशुभिर् मिथुनैर् जायते स्थालीभिर् अन्ये ग्रहा गृह्यन्ते वायव्यैर् अन्ये । एतद् वै ग्रहाणाम् मिथुनम् । य एवं वेद प्र प्रजया पशुभिर् मिथुनैर् जायते । इन्द्रस् त्वष्टुः सोमम् अभीषहाऽपिबत् स विष्वङ्
व्य् आर्च्छत् स आत्मन्न् आरमणं नाविन्दत् स एतान् अनुसवनम् पुरोडाशान् अपश्यत् तान् निर् अवपत् तैर् वै स आत्मन्न् आरमणम् अकुरुत तस्माद् अनुसवनम् पुरोडाशा निर् उप्यन्ते तस्माद् अनुसवनम् पुरोडाशानाम् प्राश्नीयाद् आत्मन्न् एवारमणं कुरुते नैनꣳ सोमो ऽति पवते ब्रह्मवादिनो वदन्ति नर्चा न यजुषा पङ्क्तिर् आप्यते ऽथ किं यज्ञस्य पाङ्क्तत्वम् इति धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्या तेन पङ्क्तिर् आप्यते तद् यज्ञस्य पाङ्क्तत्वम् ॥
prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante 'mum eva tair lokam abhi jayati parāṅ iva hy asau lokaḥ | yāni punaḥ prayujyanta imam eva tair lokam abhi jayati punaḥpunar iva hy ayaṃ lokaḥ prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante tāny anv oṣadhayaḥ parā bhavanti yāni punaḥ
prayujyante tāny anv oṣadhayaḥ punar ā bhavanti prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante tāny anv āraṇyāḥ paśavo 'raṇyam apa yanti yāni punaḥ prayujyante tāny anv grāmyāḥ paśavo grāmam upāvayanti yo vai grahāṇāṃ nidānaṃ veda nidānavān bhavati | ājyam ity ukthaṃ tad vai grahāṇāṃ nidānam | yad upām̐śu śam̐sati tat
upām̐śvantaryāmayoḥ | yad uccais tad itareṣāṃ grahāṇām etad vai grahāṇāṃ nidānam | ya evaṃ veda nidānavān bhavati yo vai grahāṇām mithunaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate sthālībhir anye grahā gṛhyante vāyavyair anye | etad vai grahāṇām mithunam | ya evaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate | indras tvaṣṭuḥ somam abhīṣahā'pibat sa viṣvaṅ
vy ārcchat sa ātmann āramaṇaṃ nāvindat sa etān anusavanam puroḍāśān apaśyat tān nir avapat tair vai sa ātmann āramaṇam akuruta tasmād anusavanam puroḍāśā nir upyante tasmād anusavanam puroḍāśānām prāśnīyād ātmann evāramaṇaṃ kurute nainam̐ somo 'ti pavate brahmavādino vadanti narcā na yajuṣā paṅktir āpyate 'tha kiṃ yajñasya pāṅktatvam iti dhānāḥ karambhaḥ parivāpaḥ puroḍāśaḥ payasyā tena paṅktir āpyate tad yajñasya pāṅktatvam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हूयन्ते यद् दाक्षिणानि द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै । आग्नीध्रे जुहोति । अन्तरिक्ष एवाऽऽक्रमते सदो ऽभ्य् ऐति सुवर्गम् एवैनं लोकं गमयति सौरीभ्याम् ऋग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोति । अमुम् एवैनं लोकꣳ समारोहयति नयवत्यर्चाग्नीध्रे जुहोति सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्यम्
हुत्वोद् गृह्णाति सुवर्गम् एवैनं लोकम् गमयति रूपेण वो रूपम् अभ्य् ऐमीत्य् आह रूपेण ह्य् आसाꣳ रूपम् अभ्य् ऐति यद् धिरण्येन तुथो वो विश्ववेदा वि भजत्व् इत्य् आह तुथो ह स्म वै विश्ववेदा देवानां दक्षिणा वि भजति तेनैवैना वि भजति । एतत् ते अग्ने राधः
ऐति सोमच्युतम् इत्य् आह सोमच्युतꣳ ह्य् अस्य राध ऐति तन् मित्रस्य पथा नयेत्य् आह शान्त्यै । ऋतस्य पथा प्रेत चन्द्रदक्षिणा इत्य् आह सत्यं वा ऋतम् । सत्येनैवैना ऋतेन वि भजति यज्ञस्य पथा सुविता नयन्तीर् इत्य् आह यज्ञस्य ह्य् एताः पथा यन्ति यद् दक्षिणाः । ब्राह्मणम् अद्य राध्यासम्
ऋषिम् आर्षेयम् इत्य् आह । एष वै ब्राह्मण ऋषिर् आर्षेयो यः शुश्रुवान् तस्माद् एवम् आह वि सुवः पश्य व्यन्तरिक्षम् इत्य् आह सुवर्गम् एवैनं लोकं गमयति यतस्व सदस्यैर् इत्य् आह मित्रत्वाय । अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छत मधुमतीः प्र दातारम् आ विशतेत्य् आह वयम् इह प्रदातारः स्मो ऽस्मान् अमुत्र मधुमतीर् आ विशतेति
वावैतद् आह हिरण्यं ददाति ज्योतिर् वै हिरण्यम् । ज्योतिर् एव पुरस्ताद् धत्ते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । अग्नीधे ददाति । अग्निमुखान् एवर्तून् प्रीणाति ब्रह्मणे ददाति प्रसूत्यै होत्रे ददाति । आत्मा वा एष यज्ञस्य यद् होता । आत्मानम् एव यज्ञस्य दक्षिणाभिः सम् अर्धयति ॥
suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad dākṣiṇāni dvābhyāṃ gārhapatye juhoti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai | āgnīdhre juhoti | antarikṣa evā''kramate sado 'bhy aiti suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati saurībhyām ṛgbhyāṃ gārhapatye juhoti | amum evainaṃ lokam̐ samārohayati nayavatyarcāgnīdhre juhoti suvargasya lokasyābhinītyai divaṃ gaccha suvaḥ pateti hiraṇyam
hutvod gṛhṇāti suvargam evainaṃ lokam gamayati rūpeṇa vo rūpam abhy aimīty āha rūpeṇa hy āsām̐ rūpam abhy aiti yad dhiraṇyena tutho vo viśvavedā vi bhajatv ity āha tutho ha sma vai viśvavedā devānāṃ dakṣiṇā vi bhajati tenaivainā vi bhajati | etat te agne rādhaḥ
aiti somacyutam ity āha somacyutam̐ hy asya rādha aiti tan mitrasya pathā nayety āha śāntyai | ṛtasya pathā preta candradakṣiṇā ity āha satyaṃ vā ṛtam | satyenaivainā ṛtena vi bhajati yajñasya pathā suvitā nayantīr ity āha yajñasya hy etāḥ pathā yanti yad dakṣiṇāḥ | brāhmaṇam adya rādhyāsam
ṛṣim ārṣeyam ity āha | eṣa vai brāhmaṇa ṛṣir ārṣeyo yaḥ śuśruvān tasmād evam āha vi suvaḥ paśya vyantarikṣam ity āha suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati yatasva sadasyair ity āha mitratvāya | asmaddātrā devatrā gacchata madhumatīḥ pra dātāram ā viśatety āha vayam iha pradātāraḥ smo 'smān amutra madhumatīr ā viśateti
vāvaitad āha hiraṇyaṃ dadāti jyotir vai hiraṇyam | jyotir eva purastād dhatte suvargasya lokasyānukhyātyai | agnīdhe dadāti | agnimukhān evartūn prīṇāti brahmaṇe dadāti prasūtyai hotre dadāti | ātmā vā eṣa yajñasya yad hotā | ātmānam eva yajñasya dakṣiṇābhiḥ sam ardhayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समिष्टयजूꣳषि जुहोति यज्ञस्य समिष्ट्यै यद् वै यज्ञस्य क्रूरं यद् विलिष्टं यद् अत्येति यन् नात्येति यद् अतिकरोति यन् नापि करोति तद् एव तैः प्रीणाति नव जुहोति नव वै पुरुषे प्राणाः पुरुषेण यज्ञः सम्मितः । यावान् एव यज्ञस् तम् प्रीणाति षड् ऋग्मियाणि जुहोति षड् वा ऋतवः । ऋतून् एव प्रीणाति त्रीणि यजूꣳषि
त्रय इमे लोकाः । इमान् एव लोकान् प्रीणाति यज्ञ यज्ञं गच्छ यज्ञपतिं गछेत्य् आह यज्ञपतिम् एवैनं गमयति स्वाम् योनिं गच्छेत्य् आह स्वाम् एवैनं योनिं गमयति । एष ते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्तवाकः सुवीर इत्य् आह यजमान एव वीर्यं दधाति वासिष्ठो ह सात्यहव्यो देवभागम् पप्रच्छ यत् सृञ्जयान् बहुयाजिनो ऽयीयजो यज्ञे
यज्ञम् प्रत्य् अतिष्ठिपा3 यज्ञपता3व् इति स होवाच यज्ञपताव् इति सत्याद् वै सृञ्जयाः परा बभूवुर् इति होवाच यज्ञे वाव यज्ञः प्रतिष्ठाप्य आसीद् यजमानस्यापराभावायेति देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुम् इतेत्य् आह यज्ञ एव यज्ञम् प्रति ष्ठापयति यजमानस्यापराभावाय ॥
samiṣṭayajūm̐ṣi juhoti yajñasya samiṣṭyai yad vai yajñasya krūraṃ yad viliṣṭaṃ yad atyeti yan nātyeti yad atikaroti yan nāpi karoti tad eva taiḥ prīṇāti nava juhoti nava vai puruṣe prāṇāḥ puruṣeṇa yajñaḥ sammitaḥ | yāvān eva yajñas tam prīṇāti ṣaḍ ṛgmiyāṇi juhoti ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtūn eva prīṇāti trīṇi yajūm̐ṣi
traya ime lokāḥ | imān eva lokān prīṇāti yajña yajñaṃ gaccha yajñapatiṃ gachety āha yajñapatim evainaṃ gamayati svām yoniṃ gacchety āha svām evainaṃ yoniṃ gamayati | eṣa te yajño yajñapate sahasūktavākaḥ suvīra ity āha yajamāna eva vīryaṃ dadhāti vāsiṣṭho ha sātyahavyo devabhāgam papraccha yat sṛñjayān bahuyājino 'yīyajo yajñe
yajñam praty atiṣṭhipā3 yajñapatā3v iti sa hovāca yajñapatāv iti satyād vai sṛñjayāḥ parā babhūvur iti hovāca yajñe vāva yajñaḥ pratiṣṭhāpya āsīd yajamānasyāparābhāvāyeti devā gātuvido gātuṃ vittvā gātum itety āha yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati yajamānasyāparābhāvāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवभृथयजूꣳषि जुहोति यद् एवार्वाचीनम् एकहायनाद् एनः करोति तद् एव तैर् अव यजते । अपो ऽवभृथम् अवैति । अप्सु वै वरुणः साक्षाद् एव वरुणम् अव यजते वर्त्मना वा अन्वित्य यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति साम्ना प्रस्तोतान्ववैति साम वै रक्षोहा रक्षसाम् अपहत्यै त्रिर् निधनम् उपैति त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षाꣳसि
अप हन्ति पुरुषःपुरुषो निधनम् उपैति पुरुषःपुरुषो हि रक्षस्वी रक्षसाम् अपहत्यै । उरुꣳ हि राजा वरुणश् चकारेत्य् आह प्रतिष्ठित्यै शतं ते राजन् भिषजः सहस्रम् इत्य् आह भेषजम् एवास्मै करोति । अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्य् आह वरुणपाशम् एवाभि तिष्ठति बर्हिर् अभि जुहोति । आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्यै । अथो अग्निवत्य् एव जुहोति । अपबर्हिषः प्रयाजान्
यजति प्रजा वै बर्हिः प्रजा एव वरुणपाशान् मुञ्चति । आज्यभागौ यजति यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तर् एति वरुणं यजति वरुणपाशाद् एवैनम् मुञ्चति । अग्नीवरुणौ यजति साक्षाद् एवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति । अपबर्हिषाव् अनूयाजौ यजति प्रजा वै बर्हिः प्रजा एव वरुणपाशान् मुञ्चति चतुरः प्रयाजान् यजति द्वाव् अनूयाजौ षट् सम् पद्यन्ते षड् वा ऋतवः
ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति । अवभृथ निचङ्कुणेत्य् आह यथोदितम् एव वरुणम् अव यजते समुद्रे ते हृदयम् अप्स्व् अन्तर् इत्य् आह समुद्रेह्य् अन्तर् वरुणः सं त्वा विशन्त्व् ओषधीर् उताप इत्य् आह । अद्भिर् एवैनम् ओषधीभिः सम्यञ्चं दधाति देवीर् आप एष वो गर्भ इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् पशवो वै
सोमः । यद् भिन्दूनाम् भक्षयेत् पशुमान्त् स्याद् वरुणस् त्व् एनं गृह्णीयात् । यन् न भक्षयेद् अपशुः स्यान् नैनं वरुणो गृह्णीयात् । उपस्पृश्यम् एव पशुमान् भवति नैनं वरुणो गृह्णाति प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्य् आह वरुणपाशाद् एव निर् मुच्यते । अप्रतीक्षम् आ यन्ति वरुणस्यान्तर्हित्यै । एधो ऽस्य् एधिषीमहीत्य् आह समिधैवाग्निं नमस्यन्त उपायन्ति तेजो ऽसि तेजो मयि धेहीत्य् आह तेज एवात्मन् धत्ते ॥
avabhṛthayajūm̐ṣi juhoti yad evārvācīnam ekahāyanād enaḥ karoti tad eva tair ava yajate | apo 'vabhṛtham avaiti | apsu vai varuṇaḥ sākṣād eva varuṇam ava yajate vartmanā vā anvitya yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi sāmnā prastotānvavaiti sāma vai rakṣohā rakṣasām apahatyai trir nidhanam upaiti traya ime lokāḥ | ebhya eva lokebhyo rakṣām̐si
apa hanti puruṣaḥpuruṣo nidhanam upaiti puruṣaḥpuruṣo hi rakṣasvī rakṣasām apahatyai | urum̐ hi rājā varuṇaś cakārety āha pratiṣṭhityai śataṃ te rājan bhiṣajaḥ sahasram ity āha bheṣajam evāsmai karoti | abhiṣṭhito varuṇasya pāśa ity āha varuṇapāśam evābhi tiṣṭhati barhir abhi juhoti | āhutīnām pratiṣṭhityai | atho agnivaty eva juhoti | apabarhiṣaḥ prayājān
yajati prajā vai barhiḥ prajā eva varuṇapāśān muñcati | ājyabhāgau yajati yajñasyaiva cakṣuṣī nāntar eti varuṇaṃ yajati varuṇapāśād evainam muñcati | agnīvaruṇau yajati sākṣād evainaṃ varuṇapāśān muñcati | apabarhiṣāv anūyājau yajati prajā vai barhiḥ prajā eva varuṇapāśān muñcati caturaḥ prayājān yajati dvāv anūyājau ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtavaḥ
ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati | avabhṛtha nicaṅkuṇety āha yathoditam eva varuṇam ava yajate samudre te hṛdayam apsv antar ity āha samudrehy antar varuṇaḥ saṃ tvā viśantv oṣadhīr utāpa ity āha | adbhir evainam oṣadhībhiḥ samyañcaṃ dadhāti devīr āpa eṣa vo garbha ity āha yathāyajur evaitat paśavo vai
somaḥ | yad bhindūnām bhakṣayet paśumānt syād varuṇas tv enaṃ gṛhṇīyāt | yan na bhakṣayed apaśuḥ syān nainaṃ varuṇo gṛhṇīyāt | upaspṛśyam eva paśumān bhavati nainaṃ varuṇo gṛhṇāti pratiyuto varuṇasya pāśa ity āha varuṇapāśād eva nir mucyate | apratīkṣam ā yanti varuṇasyāntarhityai | edho 'sy edhiṣīmahīty āha samidhaivāgniṃ namasyanta upāyanti tejo 'si tejo mayi dhehīty āha teja evātman dhatte ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फ्येन वेदिम् उद् धन्ति रथाक्षेण वि मिमीते यूपम् मिनोति त्रिवृतम् एव वज्रꣳ सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्र हरति स्तृत्यै यद् अन्तर्वेदि मिनुयाद् देवलोकम् अभि जयेद् यद् बहिर्वेदि मनुष्यलोकं वेद्यन्तस्य संधौ मिनोत्य् उभयोर् लोकयोर् अभिजित्यै । उपरसम्मिताम् मिनुयात् पितृलोककामस्य रशनसम्मिताम् मनुष्यलोककामस्य चषालसम्मिताम् इन्द्रियकामस्य सर्वान्त् समान् प्रतिष्ठाकामस्य ये त्रयो मध्यमास् तान्त् समान् पशुकामस्यैतान् वै
अनु पशव उप तिष्ठन्ते पशुमान् एव भवति व्यतिषजेद् इतरान् प्रजयैवैनम् पशुभिर् व्यतिषजति यं कामयेत प्रमायुकः स्याद् इति गर्तमितं तस्य मिनुयाद् उत्तरार्ध्यं वर्षिष्ठम् अथ ह्रसीयाꣳसम् एषा वै गर्तमिद् यस्यैवम् मिनोति ताजक् प्र मीयते दक्षिणार्ध्यं वर्षिष्ठम् मिनुयात् सुवर्गकामस्याथ ह्रसीयाꣳसम् आक्रमणम् एव तत् सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥
यद् एकस्मिन् यूपे द्वे रशने परिव्ययति तस्माद् एको द्वे जाये विन्दते यन् नैकाꣳ रशनां द्वयोर् यूपयोः परिव्ययति तस्मान् नैका द्वौ पती विन्दते यं कामयेत स्त्र्य् अस्य जायेतेत्य् उपान्ते तस्य व्यतिषजेत् स्त्र्य् एवास्य जायते यं कामयेत पुमान् अस्य जायेतेत्य् आन्तं तस्य प्र वेष्टयेत् पुमान् एवास्य
जायते । असुरा वै देवान् दक्षिणत उपानयन् तान् देवा उपशयेनैवापानुदन्त तद् उपशयस्योपशयत्वं यद् दक्षिणत उपशय उपशये भ्रातृव्यापनुत्त्यै सर्वे वा अन्ये यूपाः पशुमन्तो ऽथोपशय एवापशुस् तस्य यजमानः पशुर् यन् न निर्दिशेद् आर्तिम् आर्छेद् यजमानो ऽसौ ते पशुर् इति निर् दिशेद् यं द्विष्याद् यम् एव
द्वेष्टि तम् अस्मै पशुं निर् दिशति यदि न द्विष्याद् आखुस् ते पशुर् इति ब्रूयान् न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यान् प्रजापतिः प्रजा असृजत सो ऽन्नाद्येन व्य् आर्ध्यत स एताम् एकादशिनीम् अपश्यत् तया वै सो ऽन्नाद्यम् अवारुन्द्ध यद् दश यूपा भवन्ति दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे ।
य एकादशः स्तन एवास्यै स दुह एवैनां तेन वज्रो वा एषा सम् मीयते यद् एकादशिनी सेश्वरा पुरस्तात् प्रत्यञ्चं यज्ञꣳ सम्मर्दितोर् यत् पात्नीवतम् मिनोति यज्ञस्य प्रत्य् उत्तब्ध्यै सयत्वाय ॥
sphyena vedim ud dhanti rathākṣeṇa vi mimīte yūpam minoti trivṛtam eva vajram̐ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai yad antarvedi minuyād devalokam abhi jayed yad bahirvedi manuṣyalokaṃ vedyantasya saṃdhau minoty ubhayor lokayor abhijityai | uparasammitām minuyāt pitṛlokakāmasya raśanasammitām manuṣyalokakāmasya caṣālasammitām indriyakāmasya sarvānt samān pratiṣṭhākāmasya ye trayo madhyamās tānt samān paśukāmasyaitān vai
anu paśava upa tiṣṭhante paśumān eva bhavati vyatiṣajed itarān prajayaivainam paśubhir vyatiṣajati yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād iti gartamitaṃ tasya minuyād uttarārdhyaṃ varṣiṣṭham atha hrasīyām̐sam eṣā vai gartamid yasyaivam minoti tājak pra mīyate dakṣiṇārdhyaṃ varṣiṣṭham minuyāt suvargakāmasyātha hrasīyām̐sam ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānaḥ kurute suvargasya lokasya samaṣṭyai ||
yad ekasmin yūpe dve raśane parivyayati tasmād eko dve jāye vindate yan naikām̐ raśanāṃ dvayor yūpayoḥ parivyayati tasmān naikā dvau patī vindate yaṃ kāmayeta stry asya jāyetety upānte tasya vyatiṣajet stry evāsya jāyate yaṃ kāmayeta pumān asya jāyetety āntaṃ tasya pra veṣṭayet pumān evāsya
jāyate | asurā vai devān dakṣiṇata upānayan tān devā upaśayenaivāpānudanta tad upaśayasyopaśayatvaṃ yad dakṣiṇata upaśaya upaśaye bhrātṛvyāpanuttyai sarve vā anye yūpāḥ paśumanto 'thopaśaya evāpaśus tasya yajamānaḥ paśur yan na nirdiśed ārtim ārched yajamāno 'sau te paśur iti nir diśed yaṃ dviṣyād yam eva
dveṣṭi tam asmai paśuṃ nir diśati yadi na dviṣyād ākhus te paśur iti brūyān na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān prajāpatiḥ prajā asṛjata so 'nnādyena vy ārdhyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayā vai so 'nnādyam avārunddha yad daśa yūpā bhavanti daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe |
ya ekādaśaḥ stana evāsyai sa duha evaināṃ tena vajro vā eṣā sam mīyate yad ekādaśinī seśvarā purastāt pratyañcaṃ yajñam̐ sammarditor yat pātnīvatam minoti yajñasya praty uttabdhyai sayatvāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानो ऽमन्यत स एताम् एकादशिनीम् अपश्यत् तया वै स आयुर् इन्द्रियं वीर्यम् आत्मन्न् अधत्त प्रजा इव खलु वा एष सृजते यो यजते स एतर्हि रिरिचान इव यद् एषैकादशिनी भवत्य् आयुर् एव तयेन्द्रियं वीर्यं यजमान आत्मन् धत्ते प्रैवाग्नेयेन वापयति मिथुनꣳ सारस्वत्या करोति रेतः
सौम्येन दधाति प्र जनयति पौष्णेन बार्हस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवास्मै प्रजाः प्र जनयति वैश्वदेवो भवति वैश्वदेव्यो वै प्रजाः प्रजा एवास्मै प्र जनयतीन्द्रियम् एवैन्द्रेणावरुन्द्धे विशम् मारुतेनौजो बलम् ऐन्द्राग्नेन प्रसवाय सावित्रो निर्वरुणत्वाय वारुणः । मध्यत ऐन्द्रम् आ लभते मध्यत एवेन्द्रियं यजमाने दधाति ।
पुरस्ताद् ऐन्द्रस्य वैश्वदेवम् आलभते वैश्वदेवं वा अन्नम् अन्नम् एव पुरस्ताद् धत्ते तस्मात् पुरस्ताद् अन्नम् अद्यत ऐन्द्रम् आलभ्य मारुतम् आ लभते विड् वै मरुतो विशम् एवास्मा अनु बध्नाति यदि कामयेत यो ऽवगतः सो ऽप रुध्यतां यो ऽपरुद्धः सो ऽव गच्छत्व् इत्य् ऐन्द्रस्य लोके वारुणम् आ लभेत वारुणस्य लोक ऐन्द्रम् ।
य एवावगतः सो ऽप रुध्यते यो ऽपरुद्धः सो ऽव गच्छति यदि कामयेत प्रजा मुह्येयुर् इति पशून् व्यतिषजेत् प्रजा एव मोहयति यद् अभिवाहतो ऽपां वारुणम् आलभेत प्रजा वरुणो गृह्णीयाद् दक्षिणत उदञ्चम् आ लभते ऽपवाहतो ऽपाम् प्रजानाम् अवरुणग्राहाय ॥
prajāpatiḥ prajā asṛjata sa riricāno 'manyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayā vai sa āyur indriyaṃ vīryam ātmann adhatta prajā iva khalu vā eṣa sṛjate yo yajate sa etarhi riricāna iva yad eṣaikādaśinī bhavaty āyur eva tayendriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātman dhatte praivāgneyena vāpayati mithunam̐ sārasvatyā karoti retaḥ
saumyena dadhāti pra janayati pauṣṇena bārhaspatyo bhavati brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai prajāḥ pra janayati vaiśvadevo bhavati vaiśvadevyo vai prajāḥ prajā evāsmai pra janayatīndriyam evaindreṇāvarunddhe viśam mārutenaujo balam aindrāgnena prasavāya sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇaḥ | madhyata aindram ā labhate madhyata evendriyaṃ yajamāne dadhāti |
purastād aindrasya vaiśvadevam ālabhate vaiśvadevaṃ vā annam annam eva purastād dhatte tasmāt purastād annam adyata aindram ālabhya mārutam ā labhate viḍ vai maruto viśam evāsmā anu badhnāti yadi kāmayeta yo 'vagataḥ so 'pa rudhyatāṃ yo 'paruddhaḥ so 'va gacchatv ity aindrasya loke vāruṇam ā labheta vāruṇasya loka aindram |
ya evāvagataḥ so 'pa rudhyate yo 'paruddhaḥ so 'va gacchati yadi kāmayeta prajā muhyeyur iti paśūn vyatiṣajet prajā eva mohayati yad abhivāhato 'pāṃ vāruṇam ālabheta prajā varuṇo gṛhṇīyād dakṣiṇata udañcam ā labhate 'pavāhato 'pām prajānām avaruṇagrāhāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रः पत्निया मनुम् अयाजयत् ताम् पर्यग्निकृताम् उद् असृजत् तया मनुर् आर्ध्नोद् यत् पर्यग्निकृतम् पात्नीवतम् उत्सृजति याम् एव मनुर् ऋद्धिम् आर्ध्नोत् ताम् एव यजमान ऋध्नोति यज्ञस्य वा अप्रतिष्ठिताद् यज्ञः परा भवति यज्ञम् पराभवन्तं यजमानो ऽनु परा भवति यद् आज्येन पात्नीवतꣳ सꣳस्थापयति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै यज्ञम् प्रतितिष्ठन्तं यजमानो ऽनु प्रति तिष्ठति । इष्टं वपया
भवति अनिष्टं वशयाथ पात्नीवतेन प्र चरति तीर्थ एव प्र चरत्य् अथो एतर्ह्य् एवास्य यामस् त्वाष्ट्रो भवति त्वष्टा वै रेतसः सिक्तस्य रूपाणि वि करोति तम् एव वृषाणम् पत्नीष्व् अपि सृजति सो ऽस्मै रूपाणि वि करोति ॥
indraḥ patniyā manum ayājayat tām paryagnikṛtām ud asṛjat tayā manur ārdhnod yat paryagnikṛtam pātnīvatam utsṛjati yām eva manur ṛddhim ārdhnot tām eva yajamāna ṛdhnoti yajñasya vā apratiṣṭhitād yajñaḥ parā bhavati yajñam parābhavantaṃ yajamāno 'nu parā bhavati yad ājyena pātnīvatam̐ sam̐sthāpayati yajñasya pratiṣṭhityai yajñam pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu prati tiṣṭhati | iṣṭaṃ vapayā
bhavati aniṣṭaṃ vaśayātha pātnīvatena pra carati tīrtha eva pra caraty atho etarhy evāsya yāmas tvāṣṭro bhavati tvaṣṭā vai retasaḥ siktasya rūpāṇi vi karoti tam eva vṛṣāṇam patnīṣv api sṛjati so 'smai rūpāṇi vi karoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति यत् सौम्यो भवति यथा मृतायानुस्तरणीं घ्नन्ति तादृग् एव तत् । यद् उत्तरार्धे वा मध्ये वा जुहुयात् देवताभ्यः समदं दध्याद् दक्षिणार्धे जुहोत्य् एषा वै पितृणां दिक् स्वायाम् एव दिशि पितॄन् निरवदयते । उद्गातृभ्यो हरन्ति सामदेवत्यो वै सौम्यो यद् एव साम्नश् छम्बट्कुर्वन्ति तस्यैव स शान्तिः । अव
ईक्षन्ते पवित्रं वै सौम्य आत्मानम् एव पवयन्ते य आत्मानं न परिपश्येद् इतासुः स्याद् अभिददिं कृत्वाऽवेक्षेत तस्मिन् ह्य् आत्मानम् परिपश्यत्य् अथो आत्मानम् एव पवयते यो गतमनाः स्यात् सो ऽवेक्षेत यन् मे मनः परागतं यद् वा मे अपरागतम् । राज्ञा सोमेन तद् वयम् अस्मासु धारयामसीति मन एवात्मन् दाधार ।
न गतमना भवति । अप वै तृतीयसवने यज्ञः क्रामतीजानाद् अनीजानम् अभ्य् आग्नावैष्णव्यर्चा घृतस्य यजत्य् अग्निः सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो देवताश् चैव यज्ञं च दाधार । उपाꣳशु यजति मिथुनत्वाय ब्रह्मवादिनो वदन्ति मित्रो यज्ञस्य स्विष्टं युवते वरुणो दुरिष्टं क्व तर्हि यज्ञः क्व यजमानो भवतीति यन् मैत्रावरुणीं वशाम् आलभते मित्रेणैव
यज्ञस्य स्विष्टꣳ शमयति वरुणेन दुरिष्टं नार्तिम् आर्छति यजमानः । यथा वै लाङ्गलेनोर्वराम् प्रभिन्दन्त्य् एवम् ऋक्सामे यज्ञम् प्र भिन्त्तो यन् मैत्रावरुणीं वशाम् आलभते यज्ञायैव प्रभिन्नाय मत्यम् अन्ववास्यति शान्त्यै यातयामानि वा एतस्य छन्दाꣳसि य ईजानश् छन्दसाम् एष रसो यद् वशा यन् मैत्रावरुणीं वशाम् आलभते छन्दाꣳस्य् एव पुनर् आ प्रीणात्य् अयातयामत्वायाथो छन्दःस्व् एव रसं दधाति ॥
ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti yat saumyo bhavati yathā mṛtāyānustaraṇīṃ ghnanti tādṛg eva tat | yad uttarārdhe vā madhye vā juhuyāt devatābhyaḥ samadaṃ dadhyād dakṣiṇārdhe juhoty eṣā vai pitṛṇāṃ dik svāyām eva diśi pitṝn niravadayate | udgātṛbhyo haranti sāmadevatyo vai saumyo yad eva sāmnaś chambaṭkurvanti tasyaiva sa śāntiḥ | ava
īkṣante pavitraṃ vai saumya ātmānam eva pavayante ya ātmānaṃ na paripaśyed itāsuḥ syād abhidadiṃ kṛtvā'vekṣeta tasmin hy ātmānam paripaśyaty atho ātmānam eva pavayate yo gatamanāḥ syāt so 'vekṣeta yan me manaḥ parāgataṃ yad vā me aparāgatam | rājñā somena tad vayam asmāsu dhārayāmasīti mana evātman dādhāra |
na gatamanā bhavati | apa vai tṛtīyasavane yajñaḥ krāmatījānād anījānam abhy āgnāvaiṣṇavyarcā ghṛtasya yajaty agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ ca dādhāra | upām̐śu yajati mithunatvāya brahmavādino vadanti mitro yajñasya sviṣṭaṃ yuvate varuṇo duriṣṭaṃ kva tarhi yajñaḥ kva yajamāno bhavatīti yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate mitreṇaiva
yajñasya sviṣṭam̐ śamayati varuṇena duriṣṭaṃ nārtim ārchati yajamānaḥ | yathā vai lāṅgalenorvarām prabhindanty evam ṛksāme yajñam pra bhintto yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate yajñāyaiva prabhinnāya matyam anvavāsyati śāntyai yātayāmāni vā etasya chandām̐si ya ījānaś chandasām eṣa raso yad vaśā yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate chandām̐sy eva punar ā prīṇāty ayātayāmatvāyātho chandaḥsv eva rasaṃ dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वा इन्द्रियं वीर्यं व्यभजन्त ततो यद् अत्यशिष्यत तद् अतिग्राह्या अभवन् तद् अतिग्राह्याणाम् अतिग्राह्यत्वम् । यद् अतिग्राह्या गृह्यन्त इन्द्रियम् एव तद् वीर्यं यजमान आत्मन् धत्ते तेज आग्नेयेनेन्द्रियम् ऐन्द्रेण ब्रह्मवर्चसꣳ सौर्येण । उपस्तम्भनं वा एतद् यज्ञस्य यद् अतिग्राह्याश् चक्रे पृष्ठानि यत् पृष्ठ्ये न गृह्णीयात् प्राञ्चं यज्ञम् पृष्ठानि सꣳ शृणीयुः । यद् उक्थ्ये
गृह्णीयात् प्रत्यञ्चं यज्ञम् अतिग्राह्याः सꣳ शृणीयुः । विश्वजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सवीर्यत्वाय प्रजापतिर् देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् स प्रियास् तनूर् अप न्य् अधत्त तद् अतिग्राह्या अभवन् वितनुस् तस्य यज्ञ इत्य् आहुर् यस्यातिग्राह्या न गृह्यन्त इति । अप्य् अग्निष्टोमे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सतनुत्वाय देवता वै सर्वाः सदृशीर् आसन् ता न व्यावृतम् अगच्छन् ते देवाः
एत एतान् ग्रहान् अपश्यन् तान् अगृह्णत । आग्नेयम् अग्निर् ऐन्द्रम् इन्द्रः सौर्यꣳ सूर्यस् ततो वै ते ऽन्याभिर् देवताभिर् व्यावृतम् अगच्छन् यस्यैवं विदुष एते ग्रहा गृह्यन्ते व्यावृतम् एव पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छति । इमे लोका ज्योतिष्मन्तः समावद्वीर्याः कार्या इत्य् आहुः । आग्नेयेनास्मिम्̐ लोके ज्योतिर् धत्त ऐन्द्रेणान्तरिक्षे । इन्द्रवायू हि सयुजौ सौर्येणामुष्मिम्̐ लोके
ज्योतिर् धत्ते ज्योतिष्मन्तो ऽस्मा इमे लोका भवन्ति समावद्वीर्यान् एनान् कुरुते । एतान् वै ग्रहान् बम्बाविश्ववयसाव् अवित्ताम् । ताभ्याम् इमे लोकाः पराञ्चश् चार्वाञ्चश् च प्राभुः । यस्यैवं विदुष एते ग्रहा गृह्यन्ते प्रास्मा इमे लोकाः पराञ्चश् चार्वाञ्चश् च भान्ति ॥
devā vā indriyaṃ vīryaṃ vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata tad atigrāhyā abhavan tad atigrāhyāṇām atigrāhyatvam | yad atigrāhyā gṛhyanta indriyam eva tad vīryaṃ yajamāna ātman dhatte teja āgneyenendriyam aindreṇa brahmavarcasam̐ sauryeṇa | upastambhanaṃ vā etad yajñasya yad atigrāhyāś cakre pṛṣṭhāni yat pṛṣṭhye na gṛhṇīyāt prāñcaṃ yajñam pṛṣṭhāni sam̐ śṛṇīyuḥ | yad ukthye
gṛhṇīyāt pratyañcaṃ yajñam atigrāhyāḥ sam̐ śṛṇīyuḥ | viśvajiti sarvapṛṣṭhe grahītavyā yajñasya savīryatvāya prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat sa priyās tanūr apa ny adhatta tad atigrāhyā abhavan vitanus tasya yajña ity āhur yasyātigrāhyā na gṛhyanta iti | apy agniṣṭome grahītavyā yajñasya satanutvāya devatā vai sarvāḥ sadṛśīr āsan tā na vyāvṛtam agacchan te devāḥ
eta etān grahān apaśyan tān agṛhṇata | āgneyam agnir aindram indraḥ sauryam̐ sūryas tato vai te 'nyābhir devatābhir vyāvṛtam agacchan yasyaivaṃ viduṣa ete grahā gṛhyante vyāvṛtam eva pāpmanā bhrātṛvyeṇa gacchati | ime lokā jyotiṣmantaḥ samāvadvīryāḥ kāryā ity āhuḥ | āgneyenāsmim̐ loke jyotir dhatta aindreṇāntarikṣe | indravāyū hi sayujau sauryeṇāmuṣmim̐ loke
jyotir dhatte jyotiṣmanto 'smā ime lokā bhavanti samāvadvīryān enān kurute | etān vai grahān bambāviśvavayasāv avittām | tābhyām ime lokāḥ parāñcaś cārvāñcaś ca prābhuḥ | yasyaivaṃ viduṣa ete grahā gṛhyante prāsmā ime lokāḥ parāñcaś cārvāñcaś ca bhānti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा अदाभ्ये छन्दाꣳसि सवनानि सम् अस्थापयन् ततो देवा अभवन् परासुराः । यस्यैवं विदुषो ऽदाभ्यो गृह्यते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति यद् वै देवा असुरान् अदाभ्येनादभ्नुवन् तद् अदाभ्यस्यादाभ्यत्वम् । य एवं वेद दभ्नोत्य् एव भ्रातृव्यं नैनम् भ्रातृव्यो दभ्नोति ॥
एषा वै प्रजापतेर् अतिमोक्षिणी नाम तनूर् यद् अदाभ्यः । उपनद्धस्य गृह्णात्य् अतिमुक्त्यै । अति पाप्मानम् भ्रातृव्यम् मुच्यते य एवं वेद घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति सोमे हन्यमाने यज्ञो हन्यते यज्ञे यजमानः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद् यज्ञे यजमानः कुरुते येन जीवन्त् सुवर्गं लोकम् एतीति जीवग्रहो वा एष यद् अदाभ्यः । अनभिषुतस्य गृह्णाति जीवन्तम् एवैनꣳ सुवर्गं लोकं गमयति वि वा एतद् यज्ञं छिन्दन्ति यद् अदाभ्ये सꣳस्थापयन्ति । अꣳशून् अपि सृजति यज्ञस्य संतत्यै ॥
devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā adābhye chandām̐si savanāni sam asthāpayan tato devā abhavan parāsurāḥ | yasyaivaṃ viduṣo 'dābhyo gṛhyate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati yad vai devā asurān adābhyenādabhnuvan tad adābhyasyādābhyatvam | ya evaṃ veda dabhnoty eva bhrātṛvyaṃ nainam bhrātṛvyo dabhnoti ||
eṣā vai prajāpater atimokṣiṇī nāma tanūr yad adābhyaḥ | upanaddhasya gṛhṇāty atimuktyai | ati pāpmānam bhrātṛvyam mucyate ya evaṃ veda ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti some hanyamāne yajño hanyate yajñe yajamānaḥ | brahmavādino vadanti kiṃ tad yajñe yajamānaḥ kurute yena jīvant suvargaṃ lokam etīti jīvagraho vā eṣa yad adābhyaḥ | anabhiṣutasya gṛhṇāti jīvantam evainam̐ suvargaṃ lokaṃ gamayati vi vā etad yajñaṃ chindanti yad adābhye sam̐sthāpayanti | am̐śūn api sṛjati yajñasya saṃtatyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै प्रबाहुग् ग्रहान् अगृह्णत स एतम् प्रजापतिर् अꣳशुम् अपश्यत् तम् अगृह्णीत तेन वै स आर्ध्नोत् । यस्यैवं विदुषो ऽꣳशुर् गृह्यत ऋध्नोत्य् एव सकृदभिषुतस्य गृह्णाति सकृद् धि स तेनार्ध्नोत् । मनसा गृह्णाति मन इव हि प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । औदुम्बरेण गृह्णाति । ऊर्ग् वा उदुम्बरः । ऊर्जम् एवाव रुन्द्धे चतुःस्रक्ति भवति दिक्षु
एव प्रति तिष्ठति यो वा अꣳशोर् आयतनं वेदायतनवान् भवति वामदेव्यम् इति साम तद् वा अस्यायतनम् मनसा गायमानो गृह्णाति । आयतनवान् एव भवति यद् अध्वर्युर् अꣳशुं गृह्णन् नार्धयेद् उभाभ्यां नर्ध्येताध्वर्यवे च यजमानाय च यद् अर्धयेद् उभाभ्याम् ऋध्येत । अनवानं गृह्णाति सैवास्यर्द्धिः । हिरण्यम् अभि व्यनिति । अमृतं वै हिरण्यम् आयुः प्राण आयुषैवामृतम् अभि धिनोति शतमानम् भवति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्य् एवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति ॥
devā vai prabāhug grahān agṛhṇata sa etam prajāpatir am̐śum apaśyat tam agṛhṇīta tena vai sa ārdhnot | yasyaivaṃ viduṣo 'm̐śur gṛhyata ṛdhnoty eva sakṛdabhiṣutasya gṛhṇāti sakṛd dhi sa tenārdhnot | manasā gṛhṇāti mana iva hi prajāpatiḥ prajāpater āptyai | audumbareṇa gṛhṇāti | ūrg vā udumbaraḥ | ūrjam evāva runddhe catuḥsrakti bhavati dikṣu
eva prati tiṣṭhati yo vā am̐śor āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati vāmadevyam iti sāma tad vā asyāyatanam manasā gāyamāno gṛhṇāti | āyatanavān eva bhavati yad adhvaryur am̐śuṃ gṛhṇan nārdhayed ubhābhyāṃ nardhyetādhvaryave ca yajamānāya ca yad ardhayed ubhābhyām ṛdhyeta | anavānaṃ gṛhṇāti saivāsyarddhiḥ | hiraṇyam abhi vyaniti | amṛtaṃ vai hiraṇyam āyuḥ prāṇa āyuṣaivāmṛtam abhi dhinoti śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ | āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् स रिरिचानो ऽमन्यत स यज्ञानाꣳ षोडशधेन्द्रियं वीर्यम् आत्मानम् अभि सम् अक्खिदत् तत् षोडश्य् अभवत् न वै षोडशी नाम यज्ञो ऽस्ति यद् वाव षोडशꣳ स्तोत्रꣳ षोडशꣳ शस्त्रं तेन षोडशी तत् षोडशिनः षोडशित्वम् । यत् षोडशी गृह्यत इन्द्रियम् एव तद् वीर्यं यजमान आत्मन् धत्ते देवेभ्यो वै सुवर्गो लोकः
न प्राभवत् त एतꣳ षोडशिनम् अपश्यन् तम् अगृह्णत ततो वै तेभ्यः सुवर्गो लोकः प्राभवत् । यत् षोडशी गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै । इन्द्रो वै देवानाम् आनुजावर आसीत् स प्रजापतिम् उपाधावत् तस्मा एतꣳ षोडशिनम् प्रायच्छत् तम् अगृह्णीत ततो वै सो ऽग्रं देवतानाम् पर्य् ऐत् । यस्यैवं विदुषः षोडशी गृह्यते
अग्रम् एव समानानाम् पर्य् एति प्रातःसवने गृह्णाति वज्रो वै षोडशी वज्रः प्रातःसवनम् । स्वाद् एवैनं योनेर् नि गृह्णाति सवनेसवने ऽभि गृह्णाति सवनात्सवनाद् एवैनम् प्र जनयति तृतीयसवने पशुकामस्य गृह्णीयात् । वज्रो वै षोडशी पशवस् तृतीयसवनम् । वज्रेणैवास्मै तृतीयसवनात् पशून् अव रुन्द्धे नोक्थ्ये गृह्णीयात् प्रजा वै पशव उक्थानि यद् उक्थ्ये
गृह्णीयात् प्रजाम् पशून् अस्य निर् दहेत् । अतिरात्रे पशुकामस्य गृह्णीयात् । वज्रो वै षोडशी वज्रेणैवास्मै पशून् अवरुध्य रात्रियोपरिष्टाच् छमयति । अप्य् अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात् । व्यावृत्कामो हि राजन्यो यजते साह्न एवास्मै वज्रं गृह्णाति स एनं वज्रो भूत्या इन्द्धे निर् वा दहति । एकविꣳशꣳ स्तोत्रम् भवति प्रतिष्ठित्यै हरिवच् छस्यते । इन्द्रस्य प्रियं धाम ॥
उपाप्नोति कनीयाꣳसि वै देवेषु छन्दाꣳस्य् आसञ् ज्यायाꣳस्य् असुरेषु ते देवाः कनीयसा छन्दसा ज्यायश् छन्दो ऽभि व्यशꣳसन् ततो वै ते ऽसुराणां लोकम् अवृञ्जत यत् कनीयसा छन्दसा ज्यायश् छन्दो ऽभि विशꣳसति भ्रातृव्यस्यैव तल् लोकं वृङ्क्ते षड् अक्षराण्य् अति रेचयन्ति षड् वा ऋतवः । ऋतून् एव प्रीणाति चत्वारि पूर्वाण्य् अव कल्पयन्ति ॥
चतुष्पद एव पशून् अव रुन्द्धे द्वे उत्तरे द्विपद एवाव रुन्द्धे । अनुष्टुभम् अभि सम् पादयन्ति वाग् वा अनुष्टुप् तस्मात् प्राणानां वाग् उत्तमा समयाविषिते सूर्ये षोडशिन स्तोत्रम् उपाकरोति । एतस्मिन् वै लोक इन्द्रो वृत्रम् अहन् । साक्षाद् एव वज्रम् भ्रातृव्याय प्र हरति । अरुणपिशंगो ऽश्वो दक्षिणा । तद् वै वज्रस्य रूपम् । समृद्ध्यै ॥
prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat sa riricāno 'manyata sa yajñānām̐ ṣoḍaśadhendriyaṃ vīryam ātmānam abhi sam akkhidat tat ṣoḍaśy abhavat na vai ṣoḍaśī nāma yajño 'sti yad vāva ṣoḍaśam̐ stotram̐ ṣoḍaśam̐ śastraṃ tena ṣoḍaśī tat ṣoḍaśinaḥ ṣoḍaśitvam | yat ṣoḍaśī gṛhyata indriyam eva tad vīryaṃ yajamāna ātman dhatte devebhyo vai suvargo lokaḥ
na prābhavat ta etam̐ ṣoḍaśinam apaśyan tam agṛhṇata tato vai tebhyaḥ suvargo lokaḥ prābhavat | yat ṣoḍaśī gṛhyate suvargasya lokasyābhijityai | indro vai devānām ānujāvara āsīt sa prajāpatim upādhāvat tasmā etam̐ ṣoḍaśinam prāyacchat tam agṛhṇīta tato vai so 'graṃ devatānām pary ait | yasyaivaṃ viduṣaḥ ṣoḍaśī gṛhyate
agram eva samānānām pary eti prātaḥsavane gṛhṇāti vajro vai ṣoḍaśī vajraḥ prātaḥsavanam | svād evainaṃ yoner ni gṛhṇāti savanesavane 'bhi gṛhṇāti savanātsavanād evainam pra janayati tṛtīyasavane paśukāmasya gṛhṇīyāt | vajro vai ṣoḍaśī paśavas tṛtīyasavanam | vajreṇaivāsmai tṛtīyasavanāt paśūn ava runddhe nokthye gṛhṇīyāt prajā vai paśava ukthāni yad ukthye
gṛhṇīyāt prajām paśūn asya nir dahet | atirātre paśukāmasya gṛhṇīyāt | vajro vai ṣoḍaśī vajreṇaivāsmai paśūn avarudhya rātriyopariṣṭāc chamayati | apy agniṣṭome rājanyasya gṛhṇīyāt | vyāvṛtkāmo hi rājanyo yajate sāhna evāsmai vajraṃ gṛhṇāti sa enaṃ vajro bhūtyā inddhe nir vā dahati | ekavim̐śam̐ stotram bhavati pratiṣṭhityai harivac chasyate | indrasya priyaṃ dhāma ||
upāpnoti kanīyām̐si vai deveṣu chandām̐sy āsañ jyāyām̐sy asureṣu te devāḥ kanīyasā chandasā jyāyaś chando 'bhi vyaśam̐san tato vai te 'surāṇāṃ lokam avṛñjata yat kanīyasā chandasā jyāyaś chando 'bhi viśam̐sati bhrātṛvyasyaiva tal lokaṃ vṛṅkte ṣaḍ akṣarāṇy ati recayanti ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtūn eva prīṇāti catvāri pūrvāṇy ava kalpayanti ||
catuṣpada eva paśūn ava runddhe dve uttare dvipada evāva runddhe | anuṣṭubham abhi sam pādayanti vāg vā anuṣṭup tasmāt prāṇānāṃ vāg uttamā samayāviṣite sūrye ṣoḍaśina stotram upākaroti | etasmin vai loka indro vṛtram ahan | sākṣād eva vajram bhrātṛvyāya pra harati | aruṇapiśaṃgo 'śvo dakṣiṇā | tad vai vajrasya rūpam | samṛddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.