प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ प्राणं देवा अनु प्राणन्ति। अग्न्यादयः देवाः प्राणं वाय्वात्मानं प्राणनशक्तिमन्तम् अनु तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति प्राणनकर्म कुर्वन्ति, प्राणनक्रियया क्रियावन्तो भवन्ति। अध्यात्माधिकारात् देवाः इन्द्रियाणि प्राणमनु प्राणन्ति मुख्यप्राणमनु चेष्टन्त इति वा। तथा मनुष्याः पशवश्च ये, ते प्राणनकर्मणैव चेष्टावन्तो भवन्ति। अतश्च नान्नमयेनैव परिच्छिन्नात्मना आत्मवन्तः प्राणिनः। किं तर्हि? तदन्तर्गतप्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्डव्यापिना आत्मवन्तो मनुष्यादयः। एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिः उत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैः आनन्दमयान्तैराकाशादिभूतारब्धैरविद्याकृतैः आत्मवन्तः सर्वे प्राणिनः; तथा, स्वाभाविकेनाप्याकाशादिकारणेन नित्येनाविकृतेन सर्वगतेन सत्यज्ञानानन्तलक्षणेन पञ्चकोशातिगेन सर्वात्मना आत्मवन्तः; स हि परमार्थत आत्मा सर्वेषामित्येतदप्यर्थादुक्तं भवति। प्राणं देवा अनु प्राणन्तीत्याद्युक्तम्; तत्कस्मादित्याह -- प्राणः हि यस्मात् भूतानां प्राणिनाम् आयुः जीवनम्, 'यावद्धयस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदेवायुः ' इति श्रुत्यन्तरात्। तस्मात् सर्वायुषम्, सर्वेषामायुः सर्वायुः, सर्वायुरेव सर्वायुषम् इत्युच्यते; प्राणापगमे मरणप्रसिद्धेः। प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुष्ट्वं प्राणस्य। अतः अस्माद्बाह्रादसाधारणादन्नमयादात्मनोऽपक्रम्य अन्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्राह्म उपासते ये 'अहमस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्मा आयुः, जीवनहेतुत्वात् ' इति, ते सर्वमेव आयुः अÏस्मल्लोके यन्ति; नापमृत्युना म्रियन्ते प्राक्प्राप्तादायुष इत्यर्थः। शतं वर्षाणीति तु युक्तम्, 'सर्वमायुरेति ' इति श्रुतिप्रसिद्धेः। किं कारणम्? -- प्राणो हि भूतानामायुः तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति। यो यद्गुणकं ब्राहृोपास्ते, स तद्गुणभाग्भवतीति विद्याफलप्राप्तेर्हेत्वर्थं पुनर्वचनम् -- प्राणो हीत्यादि। तस्य पूर्वस्य अन्नमयस्य एष एव शरीरे अन्नमये भवः शारीरः आत्मा। कः? य एष प्राणमयः। तस्माद्वा एतस्मादित्याद्युक्तार्थमन्यत्। अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः। मन इति संकल्पविकल्पात्मकमन्तःकरणम्, तन्मयो मनोमयः; सोऽयं प्राणमयस्याभ्यन्तर आत्मा। तस्य यजुरेव शिरः। यजुरिति अनियताक्षरपादावसानो मन्त्रविशेषः; तज्जातीयवचनो यजुःशब्दः; तस्य शिरस्त्वम्, प्राधान्यात्। प्राधान्यं च यागादौ संनिपत्योपकारकत्वात् यजुषा हि हविर्दीयते स्वाहाकारादिना।। वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र। मनसो हि स्थानप्रयत्ननादस्वरवर्णपदवाक्यविषया तत्संकल्पात्मिका तद्भाविता वृत्तिः श्रोत्रकरणद्वारा यजुःसंकेतेन विशिष्टा यजुरित्युच्यते। एवम् ऋक्; एवं साम च। एवं च मनोवृत्तित्वे मन्त्राणाम्, वृत्तिरेव आवत्र्यत इति मानसो जप उपपद्यते। अन्यथा अविषयत्वान्मन्त्रो नावर्तयितुं शक्यः घटादिवत् इति मानसो जपो नोपपद्यते। मन्त्रावृत्तिश्चोद्यते बहुशः कर्मसु। अक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तिः स्यात् इति चेत्, न; मुख्यार्थासंभवात्। 'त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ' इति ऋगावृत्तिः श्रूयते। तत्र ऋचः अविषयत्वे तद्विषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तौ च क्रियमाणायाम् 'त्रिः प्रथमामन्वाह ' इति ऋगावृत्तिर्मुख्योऽर्थश्चोदितः परित्यक्तः स्यात्। तस्मान्मनोवृत्त्युपाधिपरिच्छिन्नं मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यमनादिनिधनं यजुःशब्दवाच्यम् आत्मविज्ञानं मन्त्रा इति। एवं च नित्यत्वोपपत्तिर्वेदानाम्। अन्यथाविषयत्वे रूपादिवदनित्यत्वं च स्यात्; नैतद्युक्तम्। 'सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति स मानसीन आत्मा ' इति च श्रुतिः नित्यात्मनैकत्वं ब्राुवन्ती ऋगादीनां नित्यत्वे समञ्जसा स्यात्। 'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः ' इति च मन्त्रवर्णः। आदेशः अत्र ब्रााह्मणम्, आदेष्टव्यविशेषानादिशतीति। अथर्वणाङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा ब्रााह्मणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रतिष्ठाहेतुकर्मप्रधानत्वात् पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत्।। इति तृतीयानुवाकभाष्यम्।।
prāṇaṃ devā anu prāṇanti | manuṣyāḥ paśavaśca ye | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmāt sarvāyuṣamucyate | sarvameva ta āyuryanti | ye prāṇaṃ brahmopāsate | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmāt sarvāyuṣamucyata iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya tasmādvā etasmāt prāṇamayāt | anyo'ntara ātmā manomayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya yajureva śiraḥ | ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ | sāmottaraḥ pakṣaḥ | ādeśa ātmā | atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1 || prāṇaṃ devā anu prāṇanti| agnyādayaḥ devāḥ prāṇaṃ vāyvātmānaṃ prāṇanaśaktimantam anu tadātmabhūtāḥ santaḥ prāṇanti prāṇanakarma kurvanti, prāṇanakriyayā kriyāvanto bhavanti| adhyātmādhikārāt devāḥ indriyāṇi prāṇamanu prāṇanti mukhyaprāṇamanu ceṣṭanta iti vā| tathā manuṣyāḥ paśavaśca ye, te prāṇanakarmaṇaiva ceṣṭāvanto bhavanti| ataśca nānnamayenaiva paricchinnātmanā ātmavantaḥ prāṇinaḥ| kiṃ tarhi? tadantargataprāṇamayenāpi sādhāraṇenaiva sarvapiṇḍavyāpinā ātmavanto manuṣyādayaḥ| evaṃ manomayādibhiḥ pūrvapūrvavyāpibhiḥ uttarottaraiḥ sūkṣmaiḥ ānandamayāntairākāśādibhūtārabdhairavidyākṛtaiḥ ātmavantaḥ sarve prāṇinaḥ; tathā, svābhāvikenāpyākāśādikāraṇena nityenāvikṛtena sarvagatena satyajñānānantalakṣaṇena pañcakośātigena sarvātmanā ātmavantaḥ; sa hi paramārthata ātmā sarveṣāmityetadapyarthāduktaṃ bhavati| prāṇaṃ devā anu prāṇantītyādyuktam; tatkasmādityāha -- prāṇaḥ hi yasmāt bhūtānāṃ prāṇinām āyuḥ jīvanam, 'yāvaddhayasmiñśarīre prāṇo vasati tāvadevāyuḥ ' iti śrutyantarāt| tasmāt sarvāyuṣam, sarveṣāmāyuḥ sarvāyuḥ, sarvāyureva sarvāyuṣam ityucyate; prāṇāpagame maraṇaprasiddheḥ| prasiddhaṃ hi loke sarvāyuṣṭvaṃ prāṇasya| ataḥ asmādbāhrādasādhāraṇādannamayādātmano'pakramya antaḥ sādhāraṇaṃ prāṇamayamātmānaṃ brāhma upāsate ye 'ahamasmi prāṇaḥ sarvabhūtānāmātmā āyuḥ, jīvanahetutvāt ' iti, te sarvameva āyuḥ aÏsmalloke yanti; nāpamṛtyunā mriyante prākprāptādāyuṣa ityarthaḥ| śataṃ varṣāṇīti tu yuktam, 'sarvamāyureti ' iti śrutiprasiddheḥ| kiṃ kāraṇam? -- prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ tasmātsarvāyuṣamucyata iti| yo yadguṇakaṃ brāhṛopāste, sa tadguṇabhāgbhavatīti vidyāphalaprāpterhetvarthaṃ punarvacanam -- prāṇo hītyādi| tasya pūrvasya annamayasya eṣa eva śarīre annamaye bhavaḥ śārīraḥ ātmā| kaḥ? ya eṣa prāṇamayaḥ| tasmādvā etasmādityādyuktārthamanyat| anyo'ntara ātmā manomayaḥ| mana iti saṃkalpavikalpātmakamantaḥkaraṇam, tanmayo manomayaḥ; so'yaṃ prāṇamayasyābhyantara ātmā| tasya yajureva śiraḥ| yajuriti aniyatākṣarapādāvasāno mantraviśeṣaḥ; tajjātīyavacano yajuḥśabdaḥ; tasya śirastvam, prādhānyāt| prādhānyaṃ ca yāgādau saṃnipatyopakārakatvāt yajuṣā hi havirdīyate svāhākārādinā|| vācanikī vā śiraādikalpanā sarvatra| manaso hi sthānaprayatnanādasvaravarṇapadavākyaviṣayā tatsaṃkalpātmikā tadbhāvitā vṛttiḥ śrotrakaraṇadvārā yajuḥsaṃketena viśiṣṭā yajurityucyate| evam ṛk; evaṃ sāma ca| evaṃ ca manovṛttitve mantrāṇām, vṛttireva āvatryata iti mānaso japa upapadyate| anyathā aviṣayatvānmantro nāvartayituṃ śakyaḥ ghaṭādivat iti mānaso japo nopapadyate| mantrāvṛttiścodyate bahuśaḥ karmasu| akṣaraviṣayasmṛtyāvṛttyā mantrāvṛttiḥ syāt iti cet, na; mukhyārthāsaṃbhavāt| 'triḥ prathamāmanvāha triruttamām ' iti ṛgāvṛttiḥ śrūyate| tatra ṛcaḥ aviṣayatve tadviṣayasmṛtyāvṛttyā mantrāvṛttau ca kriyamāṇāyām 'triḥ prathamāmanvāha ' iti ṛgāvṛttirmukhyo'rthaścoditaḥ parityaktaḥ syāt| tasmānmanovṛttyupādhiparicchinnaṃ manovṛttiniṣṭhamātmacaitanyamanādinidhanaṃ yajuḥśabdavācyam ātmavijñānaṃ mantrā iti| evaṃ ca nityatvopapattirvedānām| anyathāviṣayatve rūpādivadanityatvaṃ ca syāt; naitadyuktam| 'sarve vedā yatraikaṃ bhavanti sa mānasīna ātmā ' iti ca śrutiḥ nityātmanaikatvaṃ brāuvantī ṛgādīnāṃ nityatve samañjasā syāt| 'ṛco'kṣare parame vyomanyasmindevā adhi viśve niṣeduḥ ' iti ca mantravarṇaḥ| ādeśaḥ atra brāāhmaṇam, ādeṣṭavyaviśeṣānādiśatīti| atharvaṇāṅgirasā ca dṛṣṭā mantrā brāāhmaṇaṃ ca śāntikapauṣṭikādipratiṣṭhāhetukarmapradhānatvāt pucchaṃ pratiṣṭhā| tadapyeṣa śloko bhavati manomayātmaprakāśakaḥ pūrvavat|| iti tṛtīyānuvākabhāṣyam||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.