यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेत्यादि। तस्य पूर्वस्य प्राणमयस्य एष एव आत्मा शारीरः शरीरे प्राणमये भवः शारीरः। कः? य एष मनोमयः। तस्माद्वा एतस्मादिति पूर्ववत्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः मनोमयस्याभ्यन्तरो विज्ञानमयः। मनोमयो वेदात्मा उक्तः। वेदार्थविषया बुद्धिर्निश्चयात्मिका विज्ञानम्, तच्चाध्यवसायलक्षणमन्तःकरणस्य धर्मः, तन्मयः निश्चयविज्ञानैः प्रमाणस्वरूपैर्निर्विर्तितः आत्मा विज्ञानमयः प्रमाणविज्ञानपूर्वको हि यज्ञादिः तायते। यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्लोकेन। निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येष्वर्थेषु पूर्वं श्रद्धा उपपद्यते। सा सर्वकर्तव्यानां प्राथम्यात् शिर इव शिरः। ऋतसत्ये यथाव्याख्याते एव। योगः युक्तिः समाधानम् आत्मैव आत्मा। आत्मवतो हि युक्तस्य समाधानवतः अङ्गानीव श्रद्धादीनि यथार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति। तस्मात्समाधानं योग आत्मा विज्ञानमयस्य। महः पुच्छं प्रतिष्ठा। मह इति महत्तत्त्वं प्रथमजम्, 'महद्यक्षं प्रथमजं वेद ' इति श्रुत्यन्तरात्, पुच्छं प्रतिष्ठा कारणत्वात्। कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा, यथा वृक्षवीरुधां पृथिवी। सर्वविज्ञानानां च महत्तत्त्वं कारणम्। तेन तद्विज्ञानमयस्यात्मनः प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति पूर्ववत्। यथा अन्नमयादीनां ब्रााह्मणोक्तानां प्रकाशकाः श्लोकाः, एवं विज्ञानमयस्यापि।। इति चतुर्थानुवाकभाष्यम्।।
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya śraddhaiva śiraḥ | ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ | yoga ātmā | mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1 || yato vāco nivartante aprāpya manasā sahetyādi| tasya pūrvasya prāṇamayasya eṣa eva ātmā śārīraḥ śarīre prāṇamaye bhavaḥ śārīraḥ| kaḥ? ya eṣa manomayaḥ| tasmādvā etasmāditi pūrvavat| anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ manomayasyābhyantaro vijñānamayaḥ| manomayo vedātmā uktaḥ| vedārthaviṣayā buddhirniścayātmikā vijñānam, taccādhyavasāyalakṣaṇamantaḥkaraṇasya dharmaḥ, tanmayaḥ niścayavijñānaiḥ pramāṇasvarūpairnirvirtitaḥ ātmā vijñānamayaḥ pramāṇavijñānapūrvako hi yajñādiḥ tāyate| yajñādihetutvaṃ ca vakṣyati ślokena| niścayavijñānavato hi kartavyeṣvartheṣu pūrvaṃ śraddhā upapadyate| sā sarvakartavyānāṃ prāthamyāt śira iva śiraḥ| ṛtasatye yathāvyākhyāte eva| yogaḥ yuktiḥ samādhānam ātmaiva ātmā| ātmavato hi yuktasya samādhānavataḥ aṅgānīva śraddhādīni yathārthapratipattikṣamāṇi bhavanti| tasmātsamādhānaṃ yoga ātmā vijñānamayasya| mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā| maha iti mahattattvaṃ prathamajam, 'mahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda ' iti śrutyantarāt, pucchaṃ pratiṣṭhā kāraṇatvāt| kāraṇaṃ hi kāryāṇāṃ pratiṣṭhā, yathā vṛkṣavīrudhāṃ pṛthivī| sarvavijñānānāṃ ca mahattattvaṃ kāraṇam| tena tadvijñānamayasyātmanaḥ pratiṣṭhā| tadapyeṣa śloko bhavati pūrvavat| yathā annamayādīnāṃ brāāhmaṇoktānāṃ prakāśakāḥ ślokāḥ, evaṃ vijñānamayasyāpi|| iti caturthānuvākabhāṣyam||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.