भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति -- भृगुर्वै वारुणिः। वै-शब्दः प्रसिद्धानुस्मारकः, भृगुरित्येवं नामा प्रसिद्धो अनुस्मार्यते, वारुणिः वरुणस्यापत्यं वारुणिः वरुणं पितरं ब्राह्म विजिज्ञासुः उपससार उपगतवान् -- अधीहि भगवो ब्राह्म इत्यनेन मन्त्रेण। अधीहि अध्यापय कथय। स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्राय एतत् वचनं प्रोवाच -- अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रम् मनो वाचम् इति। अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरं च प्राणम् अत्तारम् अनन्तरमुपलब्धिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्येतानि ब्राहृोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान्। उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि तं भृगुं होवाच ब्राह्मणो लक्षणम्। किं तत्? यतः यस्मात् वा इमानि ब्राहृादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते, विनाशकाले च यत्प्रयन्ति यद्ब्राह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते, उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि, तदेतद्ब्राह्मणो लक्षणम्, तद्ब्राह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व; यदेवंलक्षणं ब्राह्म तदन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः। श्रुत्यन्तरं च -- 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युब्र्राह्म पुराणमग्र्यम् ' इति ब्राहृोपलब्धौ द्वाराण्येतानीति दर्शयति। स भृगुः ब्राहृोपलब्धिद्वाराणि ब्राह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुः, तपो ब्राहृोपलब्धिसाधनत्वेन अतप्यत तप्तवान्। कुतः पुनरनुपदिष्टस्यैव तपसः साधनत्वप्रतिपत्तिर्भृगोः? सावशेषोक्तेः। अन्नादिब्राह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानि इत्याद्युक्तवान्। सावशेषं हि तत्, साक्षाद्ब्राह्मणोऽनिर्देशात्। अन्यथा हि स्वरूपेणैव ब्राह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुत्राय इदमित्थंरूपं ब्राह्म इति; न चैवं निरदिशत्; किं तर्हि, सावशेषमेवोक्तवान्। अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमप्यपेक्षते पिता ब्राह्मविज्ञानं प्रतीति। तपोविशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्; सर्वेषां हि नियतसाध्यविषयाणां साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति हि प्रसिद्धं लोके। तस्मात् पित्रा अनुपदिष्टमपि ब्राह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः। तच्च तपो बाह्रान्तःकरणसमाधानम्, तद्द्वारकत्वाद्ब्राह्मप्रतिपत्तेः, 'मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्रैकाग्र्यं परमं तपः। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ' इति स्मृतेः। स च तपस्तप्त्वा।। इति प्रथमानुवाकभाष्यम्।।
bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti | ta~ hovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva | tad brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 || ākhyāyikā vidyāstutaye, priyāya putrāya pitrokteti -- bhṛgurvai vāruṇiḥ| vai-śabdaḥ prasiddhānusmārakaḥ, bhṛgurityevaṃ nāmā prasiddho anusmāryate, vāruṇiḥ varuṇasyāpatyaṃ vāruṇiḥ varuṇaṃ pitaraṃ brāhma vijijñāsuḥ upasasāra upagatavān -- adhīhi bhagavo brāhma ityanena mantreṇa| adhīhi adhyāpaya kathaya| sa ca pitā vidhivadupasannāya tasmai putrāya etat vacanaṃ provāca -- annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotram mano vācam iti| annaṃ śarīraṃ tadabhyantaraṃ ca prāṇam attāram anantaramupalabdhisādhanāni cakṣuḥ śrotraṃ mano vācam ityetāni brāhṛopalabdhau dvārāṇyuktavān| uktvā ca dvārabhūtānyetānyannādīni taṃ bhṛguṃ hovāca brāhmaṇo lakṣaṇam| kiṃ tat? yataḥ yasmāt vā imāni brāhṛādīni stambaparyantāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti prāṇāndhārayanti vardhante, vināśakāle ca yatprayanti yadbrāhma pratigacchanti, abhisaṃviśanti tādātmyameva pratipadyante, utpattisthitilayakāleṣu yadātmatāṃ na jahati bhūtāni, tadetadbrāhmaṇo lakṣaṇam, tadbrāhma vijijñāsasva viśeṣeṇa jñātumicchasva; yadevaṃlakṣaṇaṃ brāhma tadannādidvāreṇa pratipadyasvetyarthaḥ| śrutyantaraṃ ca -- 'prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso ye mano viduste nicikyubrrāhma purāṇamagryam ' iti brāhṛopalabdhau dvārāṇyetānīti darśayati| sa bhṛguḥ brāhṛopalabdhidvārāṇi brāhmalakṣaṇaṃ ca śrutvā pituḥ, tapo brāhṛopalabdhisādhanatvena atapyata taptavān| kutaḥ punaranupadiṣṭasyaiva tapasaḥ sādhanatvapratipattirbhṛgoḥ? sāvaśeṣokteḥ| annādibrāhmaṇaḥ pratipattau dvāraṃ lakṣaṇaṃ ca yato vā imāni ityādyuktavān| sāvaśeṣaṃ hi tat, sākṣādbrāhmaṇo'nirdeśāt| anyathā hi svarūpeṇaiva brāhma nirdeṣṭavyaṃ jijñāsave putrāya idamitthaṃrūpaṃ brāhma iti; na caivaṃ niradiśat; kiṃ tarhi, sāvaśeṣamevoktavān| ato'vagamyate nūnaṃ sādhanāntaramapyapekṣate pitā brāhmavijñānaṃ pratīti| tapoviśeṣapratipattistu sarvasādhakatamatvāt; sarveṣāṃ hi niyatasādhyaviṣayāṇāṃ sādhanānāṃ tapa eva sādhakatamaṃ sādhanamiti hi prasiddhaṃ loke| tasmāt pitrā anupadiṣṭamapi brāhmavijñānasādhanatvena tapaḥ pratipede bhṛguḥ| tacca tapo bāhrāntaḥkaraṇasamādhānam, taddvārakatvādbrāhmapratipatteḥ, 'manasaścendriyāṇāṃ ca hraikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ| tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate ' iti smṛteḥ| sa ca tapastaptvā|| iti prathamānuvākabhāṣyam||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.