Taittirīya Upaniṣad 3

भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति -- भृगुर्वै वारुणिः। वै-शब्दः प्रसिद्धानुस्मारकः, भृगुरित्येवं नामा प्रसिद्धो अनुस्मार्यते, वारुणिः वरुणस्यापत्यं वारुणिः वरुणं पितरं ब्राह्म विजिज्ञासुः उपससार उपगतवान् -- अधीहि भगवो ब्राह्म इत्यनेन मन्त्रेण। अधीहि अध्यापय कथय। स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्राय एतत् वचनं प्रोवाच -- अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रम् मनो वाचम् इति। अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरं च प्राणम् अत्तारम् अनन्तरमुपलब्धिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्येतानि ब्राहृोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान्। उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि तं भृगुं होवाच ब्राह्मणो लक्षणम्। किं तत्? यतः यस्मात् वा इमानि ब्राहृादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते, विनाशकाले च यत्प्रयन्ति यद्ब्राह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते, उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि, तदेतद्ब्राह्मणो लक्षणम्, तद्ब्राह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व; यदेवंलक्षणं ब्राह्म तदन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः। श्रुत्यन्तरं च -- 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युब्र्राह्म पुराणमग्र्यम् ' इति ब्राहृोपलब्धौ द्वाराण्येतानीति दर्शयति। स भृगुः ब्राहृोपलब्धिद्वाराणि ब्राह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुः, तपो ब्राहृोपलब्धिसाधनत्वेन अतप्यत तप्तवान्। कुतः पुनरनुपदिष्टस्यैव तपसः साधनत्वप्रतिपत्तिर्भृगोः? सावशेषोक्तेः। अन्नादिब्राह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानि इत्याद्युक्तवान्। सावशेषं हि तत्, साक्षाद्ब्राह्मणोऽनिर्देशात्। अन्यथा हि स्वरूपेणैव ब्राह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुत्राय इदमित्थंरूपं ब्राह्म इति; न चैवं निरदिशत्; किं तर्हि, सावशेषमेवोक्तवान्। अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमप्यपेक्षते पिता ब्राह्मविज्ञानं प्रतीति। तपोविशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्; सर्वेषां हि नियतसाध्यविषयाणां साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति हि प्रसिद्धं लोके। तस्मात् पित्रा अनुपदिष्टमपि ब्राह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः। तच्च तपो बाह्रान्तःकरणसमाधानम्, तद्द्वारकत्वाद्ब्राह्मप्रतिपत्तेः, 'मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्रैकाग्र्यं परमं तपः। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ' इति स्मृतेः। स च तपस्तप्त्वा।। इति प्रथमानुवाकभाष्यम्।।

bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti | ta~ hovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva | tad brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 || ākhyāyikā vidyāstutaye, priyāya putrāya pitrokteti -- bhṛgurvai vāruṇiḥ| vai-śabdaḥ prasiddhānusmārakaḥ, bhṛgurityevaṃ nāmā prasiddho anusmāryate, vāruṇiḥ varuṇasyāpatyaṃ vāruṇiḥ varuṇaṃ pitaraṃ brāhma vijijñāsuḥ upasasāra upagatavān -- adhīhi bhagavo brāhma ityanena mantreṇa| adhīhi adhyāpaya kathaya| sa ca pitā vidhivadupasannāya tasmai putrāya etat vacanaṃ provāca -- annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotram mano vācam iti| annaṃ śarīraṃ tadabhyantaraṃ ca prāṇam attāram anantaramupalabdhisādhanāni cakṣuḥ śrotraṃ mano vācam ityetāni brāhṛopalabdhau dvārāṇyuktavān| uktvā ca dvārabhūtānyetānyannādīni taṃ bhṛguṃ hovāca brāhmaṇo lakṣaṇam| kiṃ tat? yataḥ yasmāt vā imāni brāhṛādīni stambaparyantāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti prāṇāndhārayanti vardhante, vināśakāle ca yatprayanti yadbrāhma pratigacchanti, abhisaṃviśanti tādātmyameva pratipadyante, utpattisthitilayakāleṣu yadātmatāṃ na jahati bhūtāni, tadetadbrāhmaṇo lakṣaṇam, tadbrāhma vijijñāsasva viśeṣeṇa jñātumicchasva; yadevaṃlakṣaṇaṃ brāhma tadannādidvāreṇa pratipadyasvetyarthaḥ| śrutyantaraṃ ca -- 'prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso ye mano viduste nicikyubrrāhma purāṇamagryam ' iti brāhṛopalabdhau dvārāṇyetānīti darśayati| sa bhṛguḥ brāhṛopalabdhidvārāṇi brāhmalakṣaṇaṃ ca śrutvā pituḥ, tapo brāhṛopalabdhisādhanatvena atapyata taptavān| kutaḥ punaranupadiṣṭasyaiva tapasaḥ sādhanatvapratipattirbhṛgoḥ? sāvaśeṣokteḥ| annādibrāhmaṇaḥ pratipattau dvāraṃ lakṣaṇaṃ ca yato vā imāni ityādyuktavān| sāvaśeṣaṃ hi tat, sākṣādbrāhmaṇo'nirdeśāt| anyathā hi svarūpeṇaiva brāhma nirdeṣṭavyaṃ jijñāsave putrāya idamitthaṃrūpaṃ brāhma iti; na caivaṃ niradiśat; kiṃ tarhi, sāvaśeṣamevoktavān| ato'vagamyate nūnaṃ sādhanāntaramapyapekṣate pitā brāhmavijñānaṃ pratīti| tapoviśeṣapratipattistu sarvasādhakatamatvāt; sarveṣāṃ hi niyatasādhyaviṣayāṇāṃ sādhanānāṃ tapa eva sādhakatamaṃ sādhanamiti hi prasiddhaṃ loke| tasmāt pitrā anupadiṣṭamapi brāhmavijñānasādhanatvena tapaḥ pratipede bhṛguḥ| tacca tapo bāhrāntaḥkaraṇasamādhānam, taddvārakatvādbrāhmapratipatteḥ, 'manasaścendriyāṇāṃ ca hraikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ| tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate ' iti smṛteḥ| sa ca tapastaptvā|| iti prathamānuvākabhāṣyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ अन्नं बहति व्यजानात् विज्ञातवान्। तद्धि यतोक्तलक्षणोपेतम्। कथम्? अन्नाद्धयेव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति। अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तस्माद्युक्तमन्नस्य ब्राह्मत्वमित्यभिप्रायः। स एवं तपस्तप्त्वा, अन्नं ब्राह्मेति विज्ञाय लक्षणेन उपपत्त्या च पुनरेव संशयमापन्नः वरुणं पितरमुपसासर -- अधीहि भगवो ब्राह्मेति। कः पुनः संशयहेतुरस्येति, उच्यते -- अन्नस्योत्पत्तिदर्शनात्। तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः। यावद्ब्राह्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति, यावच्च जिज्ञासा न निवर्तते, तावत्तप एव ते साधनम्; तपसैव ब्राह्म विजिज्ञासस्वेत्यर्थः। ऋज्वन्यत्।। इति द्वितीयानुवाकभाष्यम्।।

annaṃ brahmeti vyajānāt | annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | annena jātāni jīvanti | annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | ta~ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 || annaṃ bahati vyajānāt vijñātavān| taddhi yatoktalakṣaṇopetam| katham? annāddhayeva khalu imāni bhūtāni jāyante| annena jātāni jīvanti| annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti| tasmādyuktamannasya brāhmatvamityabhiprāyaḥ| sa evaṃ tapastaptvā, annaṃ brāhmeti vijñāya lakṣaṇena upapattyā ca punareva saṃśayamāpannaḥ varuṇaṃ pitaramupasāsara -- adhīhi bhagavo brāhmeti| kaḥ punaḥ saṃśayaheturasyeti, ucyate -- annasyotpattidarśanāt| tapasaḥ punaḥ punarupadeśaḥ sādhanātiśayatvāvadhāraṇārthaḥ| yāvadbrāhmaṇo lakṣaṇaṃ niratiśayaṃ na bhavati, yāvacca jijñāsā na nivartate, tāvattapa eva te sādhanam; tapasaiva brāhma vijijñāsasvetyarthaḥ| ṛjvanyat|| iti dvitīyānuvākabhāṣyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

prāṇo brahmeti vyajānāt | prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | prāṇena jātāni jīvanti | prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | ta~ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

mano brahmeti vyajānāt | manaso hyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | manasā jātāni jīvanti | manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | ta~ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

vijñānaṃ brahmeti vyajānāt | vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | vijñānena jātāni jīvanti | vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | ta~ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥ किं च, अन्नेन द्वारभूतेन ब्राह्म विज्ञातं यस्मात्, तस्मात् गुरुमिव अन्नं न निन्द्यात्; तत् अस्य एवं ब्राह्मविदो व्रतम् उपदिश्यते। व्रतोपदेशो अन्नस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं च अन्नत्य ब्राहृोपलब्ध्युपायत्वात्। प्राणो वा अन्नम्, शरीरान्तर्भावात्प्राणस्य। यत् यस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति, तत्तस्यान्नं भवती ति। शरीरे च प्राणः प्रतिष्ठितः, तस्मात् प्राणोऽन्नं शरीरमन्नादम्। तथा शरीरमप्यन्नं प्राणोऽन्नादः। कस्मात् प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्? तन्निमित्तत्वाच्छरीरस्थितेः। तस्मात् तदेतत् उभयं शरीरं प्राणश्च अन्नमन्नादश्च। येनान्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितं तेनान्नम्; येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनान्नादः। तस्मात् प्राणः शरीरं च उभयमन्नमन्नादं च। स य एवम् एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति अन्नान्नादात्मनैव। किं च, अन्नवानन्नादो भवतीत्यादि पूर्ववत्।। इति सप्तमानुवाकभाष्यम्।।

annaṃ na nindyāt | tadvratam | prāṇo vā annam | śarīramannādam | prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam | śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā || 1 || kiṃ ca, annena dvārabhūtena brāhma vijñātaṃ yasmāt, tasmāt gurumiva annaṃ na nindyāt; tat asya evaṃ brāhmavido vratam upadiśyate| vratopadeśo annastutaye, stutibhāktvaṃ ca annatya brāhṛopalabdhyupāyatvāt| prāṇo vā annam, śarīrāntarbhāvātprāṇasya| yat yasyāntaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavati, tattasyānnaṃ bhavatī ti| śarīre ca prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ, tasmāt prāṇo'nnaṃ śarīramannādam| tathā śarīramapyannaṃ prāṇo'nnādaḥ| kasmāt prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam? tannimittatvāccharīrasthiteḥ| tasmāt tadetat ubhayaṃ śarīraṃ prāṇaśca annamannādaśca| yenānyonyasminpratiṣṭhitaṃ tenānnam; yenānyonyasya pratiṣṭhā tenānnādaḥ| tasmāt prāṇaḥ śarīraṃ ca ubhayamannamannādaṃ ca| sa ya evam etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati annānnādātmanaiva| kiṃ ca, annavānannādo bhavatītyādi pūrvavat|| iti saptamānuvākabhāṣyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥ अन्नं न परिचक्षीत न परिहरेत्। तद्व्रतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम्। तदेवं शुभाशुभकल्पनया अपरिह्यीयमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यात्। एवं यतोक्तमुत्तरेष्वपि आपो वा अन्नम् इत्यादिषु योजयेत्।। इति अष्टमानुवाकभाष्यम्।।

annaṃ na paricakṣīta | tadvratam | āpo vā annam | jyotirannādam | apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam | jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā || 1 || annaṃ na paricakṣīta na pariharet| tadvrataṃ pūrvavatstutyartham| tadevaṃ śubhāśubhakalpanayā aparihyīyamāṇaṃ stutaṃ mahīkṛtamannaṃ syāt| evaṃ yatoktamuttareṣvapi āpo vā annam ityādiṣu yojayet|| iti aṣṭamānuvākabhāṣyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ १ ॥ अप्सु ज्योतिः इत्यब्ज्योतिषोरन्नान्नादगुणत्वेनोपासकस्य अन्नस्य बहुकरणं व्रतम्।। इति नवमानुवाकभाष्यम्।।

annaṃ bahu kurvīta | tadvratam | pṛthivī vā annam | ākāśo'nnādaḥ | pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ | ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahānkīrtyā || 1 || apsu jyotiḥ ityabjyotiṣorannānnādaguṇatvenopāsakasya annasya bahukaraṇaṃ vratam|| iti navamānuvākabhāṣyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.