आकाशसुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम् ॥ आकाशं तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह । वायुरुत्पद्यते तस्मात्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ इत्यादि नन्वेवं चेदाकाशादीनां केवलं विकृतित्वं कथं तत्र आकाशादीनां स्पर्शादितन्मात्रेषु अहंकारोपष्टम्भमात्रेण कारणत्वस्य पुराणादिषूक्तत्वात् । न पुमान् स्थाणुरेवायं बुद्धिरध्यवसायिनी । पुरुषाधिष्ठितात् सर्वगताज्जाता प्रधानता ॥ चिच्छक्तिर्यादृशी तादृग् वृत्तिः सत्त्वविमिश्रिता । रजोगुणस्वरूपा यत् त्रिवृत्करणतः श्रुतेः ॥ ज्ञानं धर्मश्च वैराग्यमैश्वर्यं सत्त्वतो ह्यमी । अनैश्वर्यमवैराग्यमधर्मो ऽज्ञानमेव तु ॥ तमसश्चापि ते ज्ञेया बुद्धेर्भेदा इतीरिताः । ज्ञानं तत्त्वावबोधो ऽयं धर्मः श्रुत्युक्तपालनम् ॥ वैराग्यमर्थानासक्तिरैश्वर्यमणिमादिकम् । तत्तद्विपर्ययेणैव तामसं तच्चतुष्टयम् ॥ ज्ञानेन मोक्षो धर्मेण गतिरूर्ध्वा भवेदिति । वैराग्येनाक्षरलय ऐश्वर्येणाहता गतिः ॥ एवमेषाष्टधा शक्तिर्व्याख्याता बुद्धिसञ्ज्ञिता । प्रधानविकृतिस्त्वेषाहंकारप्रकृतिश्च सा ॥ मूलप्रकृतिरित्यादि कविभिश्च निरूपितम् । एको ऽहंकार इत्येतज्जिज्ञासा चेद्विभावय ॥ यो ऽहंशब्दं करोत्येष अभिमान इति स्मृतः । स्पृशे ऽहं रसये वाहं स्वामी चाहं मया हृतः ॥ इत्यादि नाम यस्यासीत्तस्य भेदा अमी शृणु । वैकारिकस्तैजसोपि भूतादिः सानुमानकः ॥ निरनुमानश्च पञ्चैते भेदास्तस्य प्रकीर्त्तिताः । वैकारिकः सात्त्विको ऽयं भूतादिस्तामसः स्मृतः ॥ तैजसो राजसो ज्ञेयस्तस्मात् तन्मात्रपञ्चकम् । एकादशेन्द्रियगणः सात्त्विकादभिजायते ॥ देवतास्त्वभिमानिन्यस्तैजसादपि चोच्यते । तदेव कथमेवं चेत् त्रिवृत्करणहेतुतः ॥ शब्दतन्मात्रमित्येतत् शब्द एवोपलभ्यते । न तूदात्तनिषादादिभेदस्तस्योपलभ्यते ॥ स्पर्शतन्मात्रमेवैतत् स्पर्श एवोपलभ्यते । न तु शीतमृदुत्वादिविशेषस्तस्य लभ्यते ॥ रूपतन्मात्रमेवं वै रसतन्मात्रमप्यथ । गन्धतन्मात्रमेतेषु विशेषो नोपलभ्यते ॥ तन्मात्राण्यविशेषाणि सूक्ष्मभूतानि चोच्यते । भोग्यानि शान्तघोरानि प्रकृत्या ऽणव एव च ॥ कुर्वद्रूपात् प्रकृतयः संख्यया ऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥ षोडश विकाराः
ākāśasuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam // ākāśaṃ tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha / vāyurutpadyate tasmāttasya sparśo guṇo mataḥ // ityādi nanvevaṃ cedākāśādīnāṃ kevalaṃ vikṛtitvaṃ kathaṃ tatra ākāśādīnāṃ sparśāditanmātreṣu ahaṃkāropaṣṭambhamātreṇa kāraṇatvasya purāṇādiṣūktatvāt | na pumān sthāṇurevāyaṃ buddhiradhyavasāyinī / puruṣādhiṣṭhitāt sarvagatājjātā pradhānatā // cicchaktiryādṛśī tādṛg vṛttiḥ sattvavimiśritā / rajoguṇasvarūpā yat trivṛtkaraṇataḥ śruteḥ // jñānaṃ dharmaśca vairāgyamaiśvaryaṃ sattvato hyamī / anaiśvaryamavairāgyamadharmo 'jñānameva tu // tamasaścāpi te jñeyā buddherbhedā itīritāḥ / jñānaṃ tattvāvabodho 'yaṃ dharmaḥ śrutyuktapālanam // vairāgyamarthānāsaktiraiśvaryamaṇimādikam / tattadviparyayeṇaiva tāmasaṃ taccatuṣṭayam // jñānena mokṣo dharmeṇa gatirūrdhvā bhavediti / vairāgyenākṣaralaya aiśvaryeṇāhatā gatiḥ // evameṣāṣṭadhā śaktirvyākhyātā buddhisañjñitā / pradhānavikṛtistveṣāhaṃkāraprakṛtiśca sā // mūlaprakṛtirityādi kavibhiśca nirūpitam / eko 'haṃkāra ityetajjijñāsā cedvibhāvaya // yo 'haṃśabdaṃ karotyeṣa abhimāna iti smṛtaḥ / spṛśe 'haṃ rasaye vāhaṃ svāmī cāhaṃ mayā hṛtaḥ // ityādi nāma yasyāsīttasya bhedā amī śṛṇu / vaikārikastaijasopi bhūtādiḥ sānumānakaḥ // niranumānaśca pañcaite bhedāstasya prakīrttitāḥ / vaikārikaḥ sāttviko 'yaṃ bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ // taijaso rājaso jñeyastasmāt tanmātrapañcakam / ekādaśendriyagaṇaḥ sāttvikādabhijāyate // devatāstvabhimāninyastaijasādapi cocyate / tadeva kathamevaṃ cet trivṛtkaraṇahetutaḥ // śabdatanmātramityetat śabda evopalabhyate / na tūdāttaniṣādādibhedastasyopalabhyate // sparśatanmātramevaitat sparśa evopalabhyate / na tu śītamṛdutvādiviśeṣastasya labhyate // rūpatanmātramevaṃ vai rasatanmātramapyatha / gandhatanmātrameteṣu viśeṣo nopalabhyate // tanmātrāṇyaviśeṣāṇi sūkṣmabhūtāni cocyate / bhogyāni śāntaghorāni prakṛtyā 'ṇava eva ca // kurvadrūpāt prakṛtayaḥ saṃkhyayā 'ṣṭau prakīrttitāḥ // ṣoḍaśa vikārāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.