आत्मानमाच्छाद्य स आत्मने तद् अहङ्करोमीत्यबुधो ऽवमन्यते ॥ बालाग्रकुक्षीकरणासमर्थः सर्वं मयेदं कृतमित्यमन्यत । उन्मत्तवद्भाव्यत इत्यबोधः अहो विधे पण्डितमानिनः कः ॥ तदुक्तं गीतासु प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता ऽहमिति मन्यते ॥ अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मा ऽयमव्ययः । शरीरस्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति सदा ऽ; ऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ इत्यादि । स एकः पुरुषः किं वा नानेति च विचारय । सुखदुःखमोहसङ्करविशुद्धजन्ममरणानाम् । नानात्वात् पुरुषबहुत्वं सिद्धं लोकाश्रमवर्णभेदाच्च ॥ यद्येकः पुरुषः स्याद् बुद्धिहानिः प्रसज्यते । एकस्मिन् सुखिते सर्वे सुखिनः स्युरतः परम् । एकस्मिन् दुःखिते सर्वे दुःखिताः स्युरिति क्रमात् ॥ अतो बहुत्वं संसिद्धं बहवः पुरुषाः स्मृताः । आकृतिगर्भाशयभावसङ्गतिशरीरविभागाल्लिङ्गबहुत्वात् सांख्याचार्याः कपिलासुरिपञ्चशिखपतञ्जलिप्रभृतयः पुरुषबहुत्वं वर्णयन्ति । वेदवादिन आचार्या हरिहरहिरण्यगर्भव्यासादय एकमात्मानं, तथा च श्रुतिः । पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्येनातिरोहति । तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः ॥ तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः । तदेव सत्यममृतं स मोक्षः सा परा गतिः ॥ तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् । यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किञ्चित् ॥ वृक्ष इव स्तम्भो दिवि तिष्ठत्येकः तेनेदं पूर्णं पुरुषेण । सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् ॥ सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति । सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ॥ सर्वस्य पशुमीशानं सर्वस्य शरणं महत् । सर्वतः सर्वसत्त्वानि सर्वात्मा सर्वसम्भवः ॥ सर्वं विलीयते यस्मिन् तद्ब्रह्म मुनयो विदुः । एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ॥ एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ इत्यादि । त्रैगुण्यम्
ātmānamācchādya sa ātmane tad ahaṅkaromītyabudho 'vamanyate // bālāgrakukṣīkaraṇāsamarthaḥ sarvaṃ mayedaṃ kṛtamityamanyata / unmattavadbhāvyata ityabodhaḥ aho vidhe paṇḍitamāninaḥ kaḥ // taduktaṃ gītāsu prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ / ahaṅkāravimūḍhātmā kartā 'hamiti manyate // anāditvānnirguṇatvāt paramātmā 'yamavyayaḥ / śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate // prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ / yaḥ paśyati sadā '; 'tmānamakartāraṃ sa paśyati // ityādi / sa ekaḥ puruṣaḥ kiṃ vā nāneti ca vicāraya / sukhaduḥkhamohasaṅkaraviśuddhajanmamaraṇānām / nānātvāt puruṣabahutvaṃ siddhaṃ lokāśramavarṇabhedācca // yadyekaḥ puruṣaḥ syād buddhihāniḥ prasajyate / ekasmin sukhite sarve sukhinaḥ syurataḥ param / ekasmin duḥkhite sarve duḥkhitāḥ syuriti kramāt // ato bahutvaṃ saṃsiddhaṃ bahavaḥ puruṣāḥ smṛtāḥ / ākṛtigarbhāśayabhāvasaṅgatiśarīravibhāgālliṅgabahutvāt sāṃkhyācāryāḥ kapilāsuripañcaśikhapatañjaliprabhṛtayaḥ puruṣabahutvaṃ varṇayanti | vedavādina ācāryā hariharahiraṇyagarbhavyāsādaya ekamātmānaṃ, tathā ca śrutiḥ | puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam | utāmṛtatvasyeśāno yadanyenātirohati / tadevāgnistadādityastadvāyustadu candramāḥ // tadeva śukraṃ tadbrahma tā āpaḥ sa prajāpatiḥ / tadeva satyamamṛtaṃ sa mokṣaḥ sā parā gatiḥ // tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit / yasmānnāṇīyo na jyāyo 'sti kiñcit // vṛkṣa iva stambho divi tiṣṭhatyekaḥ tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa / sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham // sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati / sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam // sarvasya paśumīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ mahat / sarvataḥ sarvasattvāni sarvātmā sarvasambhavaḥ // sarvaṃ vilīyate yasmin tadbrahma munayo viduḥ / eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ // ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat / sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca // vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam // ityādi / traiguṇyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.