Library·Vidyakara: Subhasitaratnakosa·42
धन्यानां गिरि-कन्दरोदर-भुवि ज्योतिः परं ध्यायताम् आनन्दाश्रु-जलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कम् अङ्के स्थिताः । अस्माकं तु मनोरथोपरचित-प्रासाद-वापी-तट- क्रीडा-कानन-केलि-मन्दिर-सदाम् आयुः परं सीदति
dhanyānāṃ giri-kandarodara-bhuvi jyotiḥ paraṃ dhyāyatām ānandāśru-jalaṃ pibanti śakunā niḥśaṅkam aṅke sthitāḥ / asmākaṃ tu manorathoparacita-prāsāda-vāpī-taṭa- krīḍā-kānana-keli-mandira-sadām āyuḥ paraṃ sīdati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यचित् । (वैस् १९६, स्स् १।५, स्प्द्शाप। ४१५५, स्म्व्सूमु। १२६।९, स्क्म्सौक। २२८८, सत्यबोधस्य) आस्वाद्य स्वयम् एव वच्मि महतीःम्र् मर्म-च्छिदो वेदनाः मा भूत् कस्यचिद् अप्य् अयं परिभवो याञ्छेति संसारिणः । पश्य भ्रातर् इयं हि गौरव-जरा-धिक्कार-केलि-स्थली मान-म्लानिमसी गुण-व्यतिकर-प्रागल्भ्य-गर्भ-च्युतिः
kasyacit | (VaiS 196, Ss 1.5, Spdśā.pa. 4155, Smvsū.mu. 126.9, Skmsa.u.ka. 2288, satyabodhasya) āsvādya svayam eva vacmi mahatīḥmr marma-cchido vedanāḥ mā bhūt kasyacid apy ayaṃ paribhavo yāñcheti saṃsāriṇaḥ / paśya bhrātar iyaṃ hi gaurava-jarā-dhikkāra-keli-sthalī māna-mlānimasī guṇa-vyatikara-prāgalbhya-garbha-cyutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्य गोभट किं कुर्मः कर्मणां गतिर् ईदृशी । दुषेर् धातोर् इवास्माकं दोष-निष्पत्तये गुणः
paśya gobhaṭa kiṃ kurmaḥ karmaṇāṃ gatir īdṛśī / duṣer dhātor ivāsmākaṃ doṣa-niṣpattaye guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादृत्याउचित्यं ह्रियम् अविगणय्यातिमहतीं यद् एतस्याप्य् अर्थे धन-लव-दुराशा-तरलिताः । अलीकाहङ्कार-ज्वर-कुटिलित-भ्रूणि धनिनां मुखानि प्रेक्ष्यन्ते धिग् इदम् अतिदुष्पूरम् उदरम्
anādṛtyāucityaṃ hriyam avigaṇayyātimahatīṃ yad etasyāpy arthe dhana-lava-durāśā-taralitāḥ / alīkāhaṅkāra-jvara-kuṭilita-bhrūṇi dhanināṃ mukhāni prekṣyante dhig idam atiduṣpūram udaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिर् यातु रसातलं गुण-गणस् तस्याप्य् अधो गच्छतु शीलं शैल-तटात् पताव् अभिजनः संदह्यतां वह्निना । शौर्ये वैरिणि वज्रम् आशु निपतत्व् अर्थो ऽस्तु नः केवलं येनैकेन विना गुणास् तृण-लव-प्रायाः समस्ता इमे
jātir yātu rasātalaṃ guṇa-gaṇas tasyāpy adho gacchatu śīlaṃ śaila-taṭāt patāv abhijanaḥ saṃdahyatāṃ vahninā / śaurye vairiṇi vajram āśu nipatatv artho 'stu naḥ kevalaṃ yenaikena vinā guṇās tṛṇa-lava-prāyāḥ samastā ime
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्कन्दाः किम् उ कन्दरोदर-भुवः क्षीणास् तरूणां त्वचः किं शुष्काः सरितः स्फुरद्-गिरि-गुरु-ग्राव-स्खलद्-वीचयः । प्रत्युत्थानम् इतस् ततः प्रतिदिनं कुर्वद्भीर् उद्गीतिभिर् यद् धारार्पित-दृष्टिभिः क्षिति-भुजां विद्वद्भिर् अप्य् आस्यते
niṣkandāḥ kim u kandarodara-bhuvaḥ kṣīṇās tarūṇāṃ tvacaḥ kiṃ śuṣkāḥ saritaḥ sphurad-giri-guru-grāva-skhalad-vīcayaḥ / pratyutthānam itas tataḥ pratidinaṃ kurvadbhīr udgītibhir yad dhārārpita-dṛṣṭibhiḥ kṣiti-bhujāṃ vidvadbhir apy āsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमीषां प्राणानां तुलित-बिसिनी-पत्र-पयसां कृते किं नास्माभिर् विगलित-विवेकैर् व्यवसितम् । यद् ईशानाम् अग्रे द्रविण-कण-मोहान्ध-मनसां कृतं वीत-व्रीडैर् निज-गुण-कथा-पातकम् अपि
amīṣāṃ prāṇānāṃ tulita-bisinī-patra-payasāṃ kṛte kiṃ nāsmābhir vigalita-vivekair vyavasitam / yad īśānām agre draviṇa-kaṇa-mohāndha-manasāṃ kṛtaṃ vīta-vrīḍair nija-guṇa-kathā-pātakam api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एते साधूनाम् उपरि विमुखाः सन्ति धनिनोअः न चैषावज्ञैषाम् अपि तु निज-वित्त-व्यय-भयम् । अतः खेदो नास्मिन् अपरम् अनुकम्पैव भवति स्व-मांस-त्रस्तेभ्यः क इव हरिणेभ्यः परिभवः
yad ete sādhūnām upari vimukhāḥ santi dhaninoaḥ na caiṣāvajñaiṣām api tu nija-vitta-vyaya-bhayam / ataḥ khedo nāsmin aparam anukampaiva bhavati sva-māṃsa-trastebhyaḥ ka iva hariṇebhyaḥ paribhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो बद्धं शरद्-इन्दु-धाम-धवलं पाणौ मुहुः कङ्कणं व्रीडा-मन्थर-कोमलं नव-वधू-वक्त्रं च नास्वादितम् । नीतं नैव यशः सुरेन्द्र-भवनं शस्त्रेण शास्त्रेण वा कालो जीर्ण-मठेषु धृष्ट-पिशुनैश् छात्रैः सह प्रेरितः
no baddhaṃ śarad-indu-dhāma-dhavalaṃ pāṇau muhuḥ kaṅkaṇaṃ vrīḍā-manthara-komalaṃ nava-vadhū-vaktraṃ ca nāsvāditam / nītaṃ naiva yaśaḥ surendra-bhavanaṃ śastreṇa śāstreṇa vā kālo jīrṇa-maṭheṣu dhṛṣṭa-piśunaiś chātraiḥ saha preritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयम् अकुशलाः कर्णोपान्ते निवेशयितुं मुखं कृतक-चरितैर् भर्तुश् चेतो न वञ्चयितुं क्षमाः । प्रियम् अपि वचो मिथ्या वक्तुं जडैर् न च शिक्षितं क इव हि गुणो यो ऽस्मान् कुर्यान् नरेश्वर-वल्लभान्
vayam akuśalāḥ karṇopānte niveśayituṃ mukhaṃ kṛtaka-caritair bhartuś ceto na vañcayituṃ kṣamāḥ / priyam api vaco mithyā vaktuṃ jaḍair na ca śikṣitaṃ ka iva hi guṇo yo 'smān kuryān nareśvara-vallabhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खलोल्लापाः सोढाः कथम् अपि पराराधन-परैर् निगृह्यान्तर् दुःखं हसितम् अपि शून्येन मनसा । कृतो वित्त-स्तम्भ-प्रतिहत-धियाम् अञ्जलिर् अपि त्वम् आशे मोघाशे किम् अपरम् अतो नर्तयसि माम्
khalollāpāḥ soḍhāḥ katham api parārādhana-parair nigṛhyāntar duḥkhaṃ hasitam api śūnyena manasā / kṛto vitta-stambha-pratihata-dhiyām añjalir api tvam āśe moghāśe kim aparam ato nartayasi mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन-स्थाने भ्रान्तं कनक-मृग-तृष्णान्वित-धिया वचो वैदेहीति प्रतिदिशम् उदश्रु प्रलपितम् । कृता लङ्का-भर्तुर् वदन-परिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशल-वसुता न त्व् अधिगता
jana-sthāne bhrāntaṃ kanaka-mṛga-tṛṣṇānvita-dhiyā vaco vaidehīti pratidiśam udaśru pralapitam / kṛtā laṅkā-bhartur vadana-paripāṭīṣu ghaṭanā mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśala-vasutā na tv adhigatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिनन्दस्य । (स्व्सुआ। ३२६४, कस्यचित्; स्द्साद। उन्देर् ४।१७; स्म्व्सूमु। १२७।५, भट्ट-वाचस्पतेः; स्क्म्सौक। २२६५, शूलपाणेः) सृजति तावद् अशेष-गुणालयं पुरुष-रत्नम् अलंकरणं भुवः । तद् अनु तत्-क्षण-भङ्गि करोति चेद् अहह कष्टम् अपण्डितता विधेः
abhinandasya | (Svsu.ā. 3264, kasyacit; Sdsā.da. under 4.17; Smvsū.mu. 127.5, bhaṭṭa-vācaspateḥ; Skmsa.u.ka. 2265, śūlapāṇeḥ) sṛjati tāvad aśeṣa-guṇālayaṃ puruṣa-ratnam alaṃkaraṇaṃ bhuvaḥ / tad anu tat-kṣaṇa-bhaṅgi karoti ced ahaha kaṣṭam apaṇḍitatā vidheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्पुरुषपक्षपातिनि भगवति भवितव्यते नमस् तुभ्यम् । या त्वं स्वयम् अकृतज्ञं जडम् अकुलीनं न संस्पृशति
satpuruṣapakṣapātini bhagavati bhavitavyate namas tubhyam / yā tvaṃ svayam akṛtajñaṃ jaḍam akulīnaṃ na saṃspṛśati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्-पुरुष-पक्ष-पातिनि भगवति भवितव्यते नमस् तुभ्यम् ।* या त्वं स्वयम् अकृतज्ञं जडम् अकुलीनं न संस्पृशति ॥ विद्स्र्क् ४२।१४ *(१४७४) ॥* दाता बलिः प्रार्थयिता च विष्णुर् दानं मही वाजि-मखस्य कालः । नमो ऽस्तु तस्यै भवितव्यतायै यस्याः फलं बन्धनम् एव जातम्
sat-puruṣa-pakṣa-pātini bhagavati bhavitavyate namas tubhyam /* yā tvaṃ svayam akṛtajñaṃ jaḍam akulīnaṃ na saṃspṛśati // VidSrk 42.14 *(1474) //* dātā baliḥ prārthayitā ca viṣṇur dānaṃ mahī vāji-makhasya kālaḥ / namo 'stu tasyai bhavitavyatāyai yasyāḥ phalaṃ bandhanam eva jātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रिया दुहितरो धातुर् विपदः प्रतिभान्ति नः । गुणवत्यः कुलीनेभ्यो दीयन्ते कथम् अन्यथा
priyā duhitaro dhātur vipadaḥ pratibhānti naḥ / guṇavatyaḥ kulīnebhyo dīyante katham anyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्रे वाणि विधेहि तावद् अमलां वर्णानुपूर्वीं मुखे चेतः स्वास्थ्यम् उपेहि गच्छ गुरुते यत्र स्थिता मानिनः । लज्जे तिष्ठ पराङ्-मुखी क्षणम् इतस् तृष्णु पुरः स्थीयतां पापो यावद् अहं ब्रवीमि धनिने देहीति दीनं वचः
bhadre vāṇi vidhehi tāvad amalāṃ varṇānupūrvīṃ mukhe cetaḥ svāsthyam upehi gaccha gurute yatra sthitā māninaḥ / lajje tiṣṭha parāṅ-mukhī kṣaṇam itas tṛṣṇu puraḥ sthīyatāṃ pāpo yāvad ahaṃ bravīmi dhanine dehīti dīnaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियां हित्वा बालाम् अभिनव-विसाल-व्यसनिनीं अधीते भिक्षा-भुग्-भुवम् अधिशयानश् चिरतरम् । अपि ज्ञात्वा शास्त्रं कटकम् अटतो जीर्यति वपुस् ततो रे पाण्डित्यं यद् इह न सुखं नो ऽपि च तपः
priyāṃ hitvā bālām abhinava-visāla-vyasaninīṃ adhīte bhikṣā-bhug-bhuvam adhiśayānaś cirataram / api jñātvā śāstraṃ kaṭakam aṭato jīryati vapus tato re pāṇḍityaṃ yad iha na sukhaṃ no 'pi ca tapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यालते तपस्विनि विकसितसितकुसुमवाक्यसम्पन्ने । विरम वरं भ्रमरहिते न फलसि भुक्तिं च मुक्तिं च
vidyālate tapasvini vikasitasitakusumavākyasampanne / virama varaṃ bhramarahite na phalasi bhuktiṃ ca muktiṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्या-लते तपस्विनि विकसित-सित-कुसुम-वाक्य-संपन्ने ।* विरम वरं भ्रमरहिते न फलसि भुक्तिं च मुक्तिं च ॥ विद्स्र्क् ४२।१९ *(१४७९) ॥* उन्माद-गद्गद-गिरो मद-विह्वलाक्ष्या भ्रश्यन्-निज-प्रकृतयः कृतम् अस्मरन्तः । ऐश्वर्य-सीधु-रस-पान-विघूर्णमानाः के नाम न प्रतिपदं पुरुषाः स्खलन्ति
vidyā-late tapasvini vikasita-sita-kusuma-vākya-saṃpanne /* virama varaṃ bhramarahite na phalasi bhuktiṃ ca muktiṃ ca // VidSrk 42.19 *(1479) //* unmāda-gadgada-giro mada-vihvalākṣyā bhraśyan-nija-prakṛtayaḥ kṛtam asmarantaḥ / aiśvarya-sīdhu-rasa-pāna-vighūrṇamānāḥ ke nāma na pratipadaṃ puruṣāḥ skhalanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्पद्रविणकणा वयम् अमी च गुणिनो दरिद्रति सहस्रम् । दानव्यसनलवो हृदि धिग् धातः किं विडम्बयसि
svalpadraviṇakaṇā vayam amī ca guṇino daridrati sahasram / dānavyasanalavo hṛdi dhig dhātaḥ kiṃ viḍambayasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्प-द्रविण-कणा वयम् अमी च गुणिनो दरिद्रति सहस्रम् ।* दान-व्यसन-लवो हृदि धिग् धातः किं विडम्बयसि ॥ विद्स्र्क् ४२।२१ *(१४८१) ॥* विद्यावान् अपि जन्मवान् अपि तथा युक्तो ऽपि चान्यैर् गुणैर् यन् नाप्नोति मनः समीहित-फलं दैवस्य सा वाच्यता । एतावत् तु हृदि व्यथां वितनुते यत्-प्राक्तनैः कर्मभिर् लक्ष्मीं प्राप्य जडो ऽप्य् असाधुर् अपि च स्वां योग्यतां मन्यते
svalpa-draviṇa-kaṇā vayam amī ca guṇino daridrati sahasram /* dāna-vyasana-lavo hṛdi dhig dhātaḥ kiṃ viḍambayasi // VidSrk 42.21 *(1481) //* vidyāvān api janmavān api tathā yukto 'pi cānyair guṇair yan nāpnoti manaḥ samīhita-phalaṃ daivasya sā vācyatā / etāvat tu hṛdi vyathāṃ vitanute yat-prāktanaiḥ karmabhir lakṣmīṃ prāpya jaḍo 'py asādhur api ca svāṃ yogyatāṃ manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरगृहम् इदम् अत्र हि विषं च वृषभश् च भस्म चा८द्रियते । यस् तु न विषं न वृषभो न भस्म तस्या७त्र का गणना
īśvaragṛham idam atra hi viṣaṃ ca vṛṣabhaś ca bhasma cā8driyate / yas tu na viṣaṃ na vṛṣabho na bhasma tasyā7tra kā gaṇanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामघ्नाद् विषसदृशो भूत्यवलिप्ताद् भुजङ्गसङ्गरुचेः । को भृङ्गी९व न शुष्यति वाञ्छ न फलम् ईश्वराद् अगुणात्
kāmaghnād viṣasadṛśo bhūtyavaliptād bhujaṅgasaṅgaruceḥ / ko bhṛṅgī9va na śuṣyati vāñcha na phalam īśvarād aguṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यचित् । (स्क्म्सौक। २२२५) ईश्वर-गृहम् इदम् अत्र हि विषं च वृषभश् च भस्म चाद्रियते ।* यस् तु न विषं न वृषभो न भस्म तस्यात्र का गणना ॥ विद्स्र्क् ४२।२३ *(१४८३) ॥* काम-घ्नाद् विष-सदृशो भूत्य्-अवलिप्ताद् भुजङ्ग-सङ्ग-रुचेः ।* को भृङ्गीव न शुष्यति वाञ्छ न फलम् ईश्वराद् अगुणात् ॥ विद्स्र्क् ४२।२४ *(१४८४) ॥* अपि वज्रेण संघर्षम् अपि पद्भ्यां पराभवम् । सहन्ते गुणलोभेन त एव मणयो यदि
kasyacit | (Skmsa.u.ka. 2225) īśvara-gṛham idam atra hi viṣaṃ ca vṛṣabhaś ca bhasma cādriyate /* yas tu na viṣaṃ na vṛṣabho na bhasma tasyātra kā gaṇanā // VidSrk 42.23 *(1483) //* kāma-ghnād viṣa-sadṛśo bhūty-avaliptād bhujaṅga-saṅga-ruceḥ /* ko bhṛṅgīva na śuṣyati vāñcha na phalam īśvarād aguṇāt // VidSrk 42.24 *(1484) //* api vajreṇa saṃgharṣam api padbhyāṃ parābhavam / sahante guṇalobhena ta eva maṇayo yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लभन्ते कथम् उत्थानम् अस्थानं गुणिनो गताः । दृष्टः किं क्वापि केनापि कर्दमात् कन्दुकोद्गमः
labhante katham utthānam asthānaṃ guṇino gatāḥ / dṛṣṭaḥ kiṃ kvāpi kenāpi kardamāt kandukodgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृत्पट्टके यद् यद् अहं लिखामि तत् तद् विधिर् लुम्पति सावधानः । भूयोविलोपान् मसृणे त्व् इदानीं रेखा९पि नो७देति मनोरथस्य
hṛtpaṭṭake yad yad ahaṃ likhāmi tat tad vidhir lumpati sāvadhānaḥ / bhūyovilopān masṛṇe tv idānīṃ rekhā9pi no7deti manorathasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृत्-पट्टके यद् यद् अहं लिखामि तत् तद् विधिर् लुम्पति सावधानः ।* भूयो विलोपान् मसृणे त्व् इदानीं रेखापि नोदेति मनोरथस्य ॥ विद्स्र्क् ४२।२७ *(१४८७) ॥* कुर्यान् न किं धनवतः स्वजनस्य वार्ता किं तत्-क्रिया नयनयोर् न धृतिं विदध्यात् । माम् एष याचितुम् उपागत इत्य् असत्य- संभावना-विकलम् अस्य न चेन् मनः स्यात्
hṛt-paṭṭake yad yad ahaṃ likhāmi tat tad vidhir lumpati sāvadhānaḥ /* bhūyo vilopān masṛṇe tv idānīṃ rekhāpi nodeti manorathasya // VidSrk 42.27 *(1487) //* kuryān na kiṃ dhanavataḥ svajanasya vārtā kiṃ tat-kriyā nayanayor na dhṛtiṃ vidadhyāt / mām eṣa yācitum upāgata ity asatya- saṃbhāvanā-vikalam asya na cen manaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मादृशां नूनम् अपुण्य-भाजां न स्वोपयोगी न परोपयोगी । सन्न् अप्य् असद्-रूपतयैव वेद्यो दारिद्र्य-मुद्रो गुण-रत्न-कोषः
asmādṛśāṃ nūnam apuṇya-bhājāṃ na svopayogī na paropayogī / sann apy asad-rūpatayaiva vedyo dāridrya-mudro guṇa-ratna-koṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावत् कथं कथय यासि गृहं परस्य तत्रापि चाटु-शतम् आरभसे कथं च । स्वं वर्णयस्य् अथ कथं कुल-पुत्र मानी हा मुग्ध दग्ध-जठरेण विडम्बितो ऽसि
tāvat kathaṃ kathaya yāsi gṛhaṃ parasya tatrāpi cāṭu-śatam ārabhase kathaṃ ca / svaṃ varṇayasy atha kathaṃ kula-putra mānī hā mugdha dagdha-jaṭhareṇa viḍambito 'si
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारसवत्ता विहता न बका विलसन्ति चरति नो कङ्कः । सरसी७व कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये
sārasavattā vihatā na bakā vilasanti carati no kaṅkaḥ / sarasī7va kīrtiśeṣaṃ gatavati bhuvi vikramāditye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उचित-कर्म तनोति न संपदाम् इतरद् अप्य् असद् एव विवेकिनाम् । इति निरस्त-समस्त-सुखान्वयः कथम् अतो न विषीदतु पण्डितः
ucita-karma tanoti na saṃpadām itarad apy asad eva vivekinām / iti nirasta-samasta-sukhānvayaḥ katham ato na viṣīdatu paṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छित्त्वा पाशम् अपास्य कूट-रचनां भित्त्वा बलाद् वागुरां पर्यन्ताग्नि-कलाप-जाल-कुटिलान् निर्गत्य दूरं वनात् । व्याधानां शर-गोचराद् अतिजवेनोत्प्लुत्य गच्छन् मृगः कूपान्तः-पतितः करोतु विगुणे किं वा विधौ पौरुषम्
chittvā pāśam apāsya kūṭa-racanāṃ bhittvā balād vāgurāṃ paryantāgni-kalāpa-jāla-kuṭilān nirgatya dūraṃ vanāt / vyādhānāṃ śara-gocarād atijavenotplutya gacchan mṛgaḥ kūpāntaḥ-patitaḥ karotu viguṇe kiṃ vā vidhau pauruṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामं वनेषु हरिणास् तृणेन जीवन्त्य् अयत्नसुलभेन । विदधति धनिषु न दैन्त्यं ते किल पशवो वयं सुधियः
kāmaṃ vaneṣu hariṇās tṛṇena jīvanty ayatnasulabhena / vidadhati dhaniṣu na daintyaṃ te kila paśavo vayaṃ sudhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसुमति वसुमति बन्धौ धनलवलोभेन ये निषीदन्ति । तांश् च तृणान् इव दधती कलयसि वद गौरवं कस्य
vasumati vasumati bandhau dhanalavalobhena ye niṣīdanti / tāṃś ca tṛṇān iva dadhatī kalayasi vada gauravaṃ kasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यचित् । (स्व्सुआ। ६५५, मुक्तापीडस्य; स्प्द्शाप। ९४०, स्क्म्सौक। १८६२, कस्यचित्) कामं वनेषु हरिणास् तृणेन जीवन्त्य् अयत्न-सुलभेन ।* विदधति धनिषु न दैन्त्यं ते किल पशवो वयं सुधियः ॥ विद्स्र्क् ४२।३४ *(१४९४) ॥* वसुमति वसुमति बन्धौ धन-लव-लोभेन ये निषीदन्ति ।* तान् च तृणान् इव दधती कलयसि वद गौरवं कस्य ॥ विद्स्र्क् ४२।३५ *(१४९५) ॥* कपोलेभ्यो बद्धः कथम् अखिल-विश्व-प्रभुर् असाव् अनार्यैर् अस्माभिः परम् इयम् अपूर्वैव रचना । यद् इन्दोः पीयूष-द्रव-मय-मयूखोत्कर-किरः कलङ्को रत्नं तु प्रतिफणम् अनर्घं विष-भृताम्
kasyacit | (Svsu.ā. 655, muktāpīḍasya; Spdśā.pa. 940, Skmsa.u.ka. 1862, kasyacit) kāmaṃ vaneṣu hariṇās tṛṇena jīvanty ayatna-sulabhena /* vidadhati dhaniṣu na daintyaṃ te kila paśavo vayaṃ sudhiyaḥ // VidSrk 42.34 *(1494) //* vasumati vasumati bandhau dhana-lava-lobhena ye niṣīdanti /* tān ca tṛṇān iva dadhatī kalayasi vada gauravaṃ kasya // VidSrk 42.35 *(1495) //* kapolebhyo baddhaḥ katham akhila-viśva-prabhur asāv anāryair asmābhiḥ param iyam apūrvaiva racanā / yad indoḥ pīyūṣa-drava-maya-mayūkhotkara-kiraḥ kalaṅko ratnaṃ tu pratiphaṇam anarghaṃ viṣa-bhṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वित्तोकस्य -- सर्वः प्राण-विनाश-संशय-करीं प्राप्यापदं दुस्तरां प्रत्यासन्न-भयो न वेत्ति विभवं स्वं जीवितं काङ्क्षति । उत्तीर्णस् तु ततो धनार्थम् अपरां भूयो विशत्य् आपदं प्राणानां च धनस्य चायम् अधियाम् अन्योन्य-हेतुः पणः
vittokasya -- sarvaḥ prāṇa-vināśa-saṃśaya-karīṃ prāpyāpadaṃ dustarāṃ pratyāsanna-bhayo na vetti vibhavaṃ svaṃ jīvitaṃ kāṅkṣati / uttīrṇas tu tato dhanārtham aparāṃ bhūyo viśaty āpadaṃ prāṇānāṃ ca dhanasya cāyam adhiyām anyonya-hetuḥ paṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो मेघायितम् अर्थ-वारि-विरह-क्लिष्टे ऽर्थि-शस्ये मया नोद्धृत्त-प्रतिपक्ष-पर्वत-कुले निर्घात-वातायितम् । नो वा वाम-विलोचनामल-मुखाम्भोजेषु भृङ्गायितं मातुः केवलम् एव यौवन-वन-च्छेदे कुठारायितम्
no meghāyitam artha-vāri-viraha-kliṣṭe 'rthi-śasye mayā noddhṛtta-pratipakṣa-parvata-kule nirghāta-vātāyitam / no vā vāma-vilocanāmala-mukhāmbhojeṣu bhṛṅgāyitaṃ mātuḥ kevalam eva yauvana-vana-cchede kuṭhārāyitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तृ-हरेः । (स्क्म्सौक। २२६९) ये कारुण्य-परिग्रहाद् अपणित-स्वार्थाः परार्थान् प्रति प्राणैर् अप्य् उपकुर्वते व्यसनिनस् ते साधवो दूरतः । विद्वेषानुगमाद् अनर्जित-कृपो रूक्षो जनो वर्तते चक्षुः संहर बाष्प-वेगम् अधुना कस्याग्रतो रुद्यते
bhartṛ-hareḥ | (Skmsa.u.ka. 2269) ye kāruṇya-parigrahād apaṇita-svārthāḥ parārthān prati prāṇair apy upakurvate vyasaninas te sādhavo dūrataḥ / vidveṣānugamād anarjita-kṛpo rūkṣo jano vartate cakṣuḥ saṃhara bāṣpa-vegam adhunā kasyāgrato rudyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातृगुप्तस्य -- नरेन्द्रैः श्री-चन्द्र-प्रभृतिभिर् अतीतं सहृदयैर् अतिक्रान्तं तैस् तैः कविभिर् अभिनन्दादिभिर् अपि । इदानीं वाक् तूष्णीं भव किम् उ मुधैव प्रलपसि क्व पूजा-संभारः क्व च तव गुणोल्लास-रभसः
mātṛguptasya -- narendraiḥ śrī-candra-prabhṛtibhir atītaṃ sahṛdayair atikrāntaṃ tais taiḥ kavibhir abhinandādibhir api / idānīṃ vāk tūṣṇīṃ bhava kim u mudhaiva pralapasi kva pūjā-saṃbhāraḥ kva ca tava guṇollāsa-rabhasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्कूटस्य -- सुधा-सूतिः क्षीणो गणपतिर् असव् एक-दशनः पद-भ्रष्टा देवी सरिद् अपि सुराणां भगवती । द्वि-जिह्वाद् अन्येषां क्व ननु गुणिनाम् ईश्वर-जुषां त्वया दृष्टो भोगः किम् इह विफलं क्लिश्यसि मनः
vākkūṭasya -- sudhā-sūtiḥ kṣīṇo gaṇapatir asav eka-daśanaḥ pada-bhraṣṭā devī sarid api surāṇāṃ bhagavatī / dvi-jihvād anyeṣāṃ kva nanu guṇinām īśvara-juṣāṃ tvayā dṛṣṭo bhogaḥ kim iha viphalaṃ kliśyasi manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छ त्रपे विरम धैर्य धियः किम् अत्र मिथ्या विडम्बयसि किं पुरुषाभिमान । प्रध्वस्त-सर्व-गुणम् अर्जित-दोष-सैन्यं दैन्यं यद् आदिशति तद् वयम् आचरामः
gaccha trape virama dhairya dhiyaḥ kim atra mithyā viḍambayasi kiṃ puruṣābhimāna / pradhvasta-sarva-guṇam arjita-doṣa-sainyaṃ dainyaṃ yad ādiśati tad vayam ācarāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरानन्दा दारा व्यसन-विधुरो बान्धव-जनोअः जनी-भूतं मित्रं धन-विरह-दीनः परिजनः । असंतुष्टं चेतः कुलिश-कठिनं जीवितम् इदं विधिर् वामारम्भस् तद् अपि च मनो वाञ्छति सुखम्
nirānandā dārā vyasana-vidhuro bāndhava-janoaḥ janī-bhūtaṃ mitraṃ dhana-viraha-dīnaḥ parijanaḥ / asaṃtuṣṭaṃ cetaḥ kuliśa-kaṭhinaṃ jīvitam idaṃ vidhir vāmārambhas tad api ca mano vāñchati sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्वासो मलिनाङ्ग-यष्टिर् अबला दृष्टो जनः स्वे गृहे नीचात् कर्ण-कटु श्रुतं धनम् अदाद् आरुढ-गर्वं वचः । अन्यो मन्दिरम् आगतः परिचयाद् अप्राप्त-कामो गतः खिन्नाः स्मः स्व-परोपकार-करण-क्लीबां वहन्तस् तनुम्
durvāso malināṅga-yaṣṭir abalā dṛṣṭo janaḥ sve gṛhe nīcāt karṇa-kaṭu śrutaṃ dhanam adād āruḍha-garvaṃ vacaḥ / anyo mandiram āgataḥ paricayād aprāpta-kāmo gataḥ khinnāḥ smaḥ sva-paropakāra-karaṇa-klībāṃ vahantas tanum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्व पङ्कः क्वाम्भोजं क्वणद्-अलि-कुलालाप-मधुरं शिरो रौद्रं क्वाहेः स्फुरद्-उरु-मयूखः क्व च मणिः । कलिः क्वायं पापः क्व च गुण-निधेर् जन्म भवतो विधिः सत्यं सत्यं सदृश-विनियोगेष्व् अकुशलः
kva paṅkaḥ kvāmbhojaṃ kvaṇad-ali-kulālāpa-madhuraṃ śiro raudraṃ kvāheḥ sphurad-uru-mayūkhaḥ kva ca maṇiḥ / kaliḥ kvāyaṃ pāpaḥ kva ca guṇa-nidher janma bhavato vidhiḥ satyaṃ satyaṃ sadṛśa-viniyogeṣv akuśalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमस्यः प्रज्ञावान् परिकलित-लोक-त्रय-गतिः सुखी मूर्खः सो ऽपि स्व-गत-महिमाद्वैत-हृदयः । अयं मा भूत् कश्चित् प्रतनु-मति-किर्मीरित-मनः- समाधानोन्मीलत्-सद-सद्-इति-संदेह-विधुरः
namasyaḥ prajñāvān parikalita-loka-traya-gatiḥ sukhī mūrkhaḥ so 'pi sva-gata-mahimādvaita-hṛdayaḥ / ayaṃ mā bhūt kaścit pratanu-mati-kirmīrita-manaḥ- samādhānonmīlat-sada-sad-iti-saṃdeha-vidhuraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वल्लणस्य -- अस्माभिश् चतुरम्बु-राशि-रशनावच्छेदिनीं मेदिनीं भ्राम्यद्भिर् न स को ऽपि निस्तुष-गुणो दृष्टो विशिष्टो जनः । यस्याग्रे चिर-सञ्चितानि हृदये दुःखानि सौख्यानि वा संजल्प्य क्षणम् एकम् अर्धम् अथवा निःश्वस्य विश्राम्यते
vallaṇasya -- asmābhiś caturambu-rāśi-raśanāvacchedinīṃ medinīṃ bhrāmyadbhir na sa ko 'pi nistuṣa-guṇo dṛṣṭo viśiṣṭo janaḥ / yasyāgre cira-sañcitāni hṛdaye duḥkhāni saukhyāni vā saṃjalpya kṣaṇam ekam ardham athavā niḥśvasya viśrāmyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो दाव-ज्वालः स्थल-भुव इतो जाल-जटिला इतो व्याधो धावत्य् अयम् अनुपदं वक्रित-धनुः । इतो ऽप्य् अग्रे तिष्ठत्य् अयम् अजगरो विस्तृत-मुखः क्व यायात् किं कुर्यान् मृग-शिशुर् अयं दैव-वशगः
ito dāva-jvālaḥ sthala-bhuva ito jāla-jaṭilā ito vyādho dhāvaty ayam anupadaṃ vakrita-dhanuḥ / ito 'py agre tiṣṭhaty ayam ajagaro vistṛta-mukhaḥ kva yāyāt kiṃ kuryān mṛga-śiśur ayaṃ daiva-vaśagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यचित् । (स्क्म्सौक। १८६९) केनेयं श्री-व्यसन-रुचिना शोण विश्राणिता ते जाने जानु-द्वय-सजल एवाभिरामस् त्वम् आसीः । वेग-भ्रश्यत्-तटरुहवनो दुस्तरावर्त-वीचिः कस्येदानीं कलुष-सलिलः कूलभेदी प्रियो ऽसि
kasyacit | (Skmsa.u.ka. 1869) keneyaṃ śrī-vyasana-rucinā śoṇa viśrāṇitā te jāne jānu-dvaya-sajala evābhirāmas tvam āsīḥ / vega-bhraśyat-taṭaruhavano dustarāvarta-vīciḥ kasyedānīṃ kaluṣa-salilaḥ kūlabhedī priyo 'si
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतानन्दस्य । (स्क्म्सौक। १७३६) सिन्धोर् अर्णः स्थगित-गगनाभोग-पाताल-कुक्षः पोतोपाया इह हि बहवो लङ्घनाय क्षमन्ते । आहो रिक्तः कथम् अपि भवेद् एष दैवात् तदानीं को नाम स्याद् अतट-कुहरालोकनैर् यस्य कल्पः
śatānandasya | (Skmsa.u.ka. 1736) sindhor arṇaḥ sthagita-gaganābhoga-pātāla-kukṣaḥ potopāyā iha hi bahavo laṅghanāya kṣamante / āho riktaḥ katham api bhaved eṣa daivāt tadānīṃ ko nāma syād ataṭa-kuharālokanair yasya kalpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशटस्य -- दैवे समर्प्य चिर-सञ्चित-मोह-भारं स्वस्थाः सुखं वसत किं परयाचनाभिः । मेरुं प्रदक्षिणयतो ऽपि दिवाकरस्य ते तस्य सप्त तुरगा न कदाचिद् अष्टौ
keśaṭasya -- daive samarpya cira-sañcita-moha-bhāraṃ svasthāḥ sukhaṃ vasata kiṃ parayācanābhiḥ / meruṃ pradakṣiṇayato 'pi divākarasya te tasya sapta turagā na kadācid aṣṭau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थो न संभृतः कश्चिन् न विद्या काचिद् अर्जिता । न तपः सञ्चितं किंचिद् गतं च सकलं वयः
artho na saṃbhṛtaḥ kaścin na vidyā kācid arjitā / na tapaḥ sañcitaṃ kiṃcid gataṃ ca sakalaṃ vayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आजन्मानुगते ऽप्य् अस्मिन् नाले विमुखम् अम्बुजम् । प्रायेण गुण-पूर्णेषु रीतिर् लक्ष्मीवताम् इयम्
ājanmānugate 'py asmin nāle vimukham ambujam / prāyeṇa guṇa-pūrṇeṣu rītir lakṣmīvatām iyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरोकस्य दृष्टा साथ कुपीट-योनि-महसा लेलिह्यमानाकृतिः पुष्पोन्मेषवती च किंशुक-लता नीतावनीं वायुना । रम्भे नोपरि पद्मयोःब्र् बिसलते नाग्र-स्फुरत्-पल्लवे सौवर्णौ न घटौ न नूतन-घनासन्नः शशी पार्वणः
sarokasya dṛṣṭā sātha kupīṭa-yoni-mahasā lelihyamānākṛtiḥ puṣponmeṣavatī ca kiṃśuka-latā nītāvanīṃ vāyunā / rambhe nopari padmayoḥbr bisalate nāgra-sphurat-pallave sauvarṇau na ghaṭau na nūtana-ghanāsannaḥ śaśī pārvaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशीकरस्य -- तोयं निर्मथितं घृताय मधुने निष्पीडितः प्रस्तरः स्नानार्थं मृगतृष्णिकोर्मि-तरला भूमिः समालोकिता । दुग्धा सेयम् अचेतनेन जरती दुग्धस्यता गर्दभी कष्टं यत् खलु दीर्घया धन-तृषा नीचो जनः सेवितः
śaśīkarasya -- toyaṃ nirmathitaṃ ghṛtāya madhune niṣpīḍitaḥ prastaraḥ snānārthaṃ mṛgatṛṣṇikormi-taralā bhūmiḥ samālokitā / dugdhā seyam acetanena jaratī dugdhasyatā gardabhī kaṣṭaṃ yat khalu dīrghayā dhana-tṛṣā nīco janaḥ sevitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जोयीकस्य -- रत्नाकरस् तव पिता स्थितिर् अम्बुजेषु भ्राता सुधारस-मयः पतिर् आद्य-देवः । केनापरेण कमले बत शिक्षितासि सारङ्ग-शृङ्ग-कुटिलानि विचेष्टितानि
joyīkasya -- ratnākaras tava pitā sthitir ambujeṣu bhrātā sudhārasa-mayaḥ patir ādya-devaḥ / kenāpareṇa kamale bata śikṣitāsi sāraṅga-śṛṅga-kuṭilāni viceṣṭitāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थाभावे मृदुता काठिन्यं भवति चा७र्थबाहुल्ये । नै७कत्रा७र्थमृदुत्वे प्रायः श्लोके च लोके च
arthābhāve mṛdutā kāṭhinyaṃ bhavati cā7rthabāhulye / nai7katrā7rthamṛdutve prāyaḥ śloke ca loke ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.