भूषणत्वे स्वभावस्य अलङ्कारत्वे परिस्पन्दस्य८३ यदा भूषणान्तरमलङ्कारान्तरं विधीयते तदा विहिते कृते, तस्मिन् सति, द्वयी गतिः संभवति । कासौ---तयोः स्वभावोक्त्यलङ्कारान्तरयोः भेदावबोधो भिन्नत्वप्रतिभासः प्रकटः सुस्पष्टः कदाचिदप्रकटश्चापरिस्फुटो वेति । तदा स्पष्टे प्रकटे तस्मिन् सर्वत्र सर्वस्मिन् कविवाक्ये संसृष्टिरेवैकालङ्कृतिः प्राप्नोति । अस्पष्टे तस्मिन्नप्रकटे सर्वत्रैवैकः संकरो ऽलङ्कारः प्राप्नोति । ततः को दोषः स्यादित्याह---अलङ्कारान्तराणां च विषयो नावशिष्यते । अन्येषामलङ्काराणामुपमादीनां विषयो गोचरो न कश्चिदप्यवशिष्यते, निर्विषयत्वमेवायातीत्यर्थः । ततस्तेषां लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गः । यदि च८४ तावेव संसृष्टिसंकरौ तेषां विषयत्वेन कल्प्येते तदपि न किञ्चित्, तैरेवालङ्कारकारै८५ स्तस्यार्थस्यानङ्गीकृतत्वात् । इत्यनेनाकाशचर्वणप्रतिमेनालमलीकनिबन्धनेन । प्रकृतमनुसरामः । सर्वथा यस्य कस्यचित् पदार्थजातस्य कविव्यापारिविषयत्वेन वर्णनापदवीमवतरतः स्वभाव एव सहृदयाह्लादकारी काव्यशरीरत्वेन वर्णनीयतां प्रतिपद्यते । स एव च यथायोगं शोभातिशयकारिणा येन केनचिदलङ्कारेण योजयितव्यः । तदिदमुक्तम्---"अर्थः सहृदयाह्लादकारिस्वस्पन्दसुन्दरःऽ (१ ।९) इति । "उभावेतावलङ्कार्यौऽ (१ ।१०) इति च । एवं शब्दार्थयोः परमार्थमभिधाय "शब्दार्थौऽ इति (१ ।७) काव्यलक्षणवाक्ये पदमेकं व्याख्यातम् । इदानी "सहितौऽ इति (१ ।७) व्याख्यातुं साहित्यमेतयोः पर्यालोच्यते--- शब्दार्थौ सहितावेव प्रतीतौ स्फुरतः सदा । सहिताविति तावेव सिमपूर्वं विधीयते
bhūṣaṇatve svabhāvasya alaṅkāratve parispandasya83 yadā bhūṣaṇāntaramalaṅkārāntaraṃ vidhīyate tadā vihite kṛte, tasmin sati, dvayī gatiḥ saṃbhavati / kāsau---tayoḥ svabhāvoktyalaṅkārāntarayoḥ bhedāvabodho bhinnatvapratibhāsaḥ prakaṭaḥ suspaṣṭaḥ kadācidaprakaṭaścāparisphuṭo veti / tadā spaṣṭe prakaṭe tasmin sarvatra sarvasmin kavivākye saṃsṛṣṭirevaikālaṅkṛtiḥ prāpnoti / aspaṣṭe tasminnaprakaṭe sarvatraivaikaḥ saṃkaro 'laṅkāraḥ prāpnoti / tataḥ ko doṣaḥ syādityāha---alaṅkārāntarāṇāṃ ca viṣayo nāvaśiṣyate / anyeṣāmalaṅkārāṇāmupamādīnāṃ viṣayo gocaro na kaścidapyavaśiṣyate, nirviṣayatvamevāyātītyarthaḥ / tatasteṣāṃ lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ / yadi ca84 tāveva saṃsṛṣṭisaṃkarau teṣāṃ viṣayatvena kalpyete tadapi na kiñcit, tairevālaṅkārakārai85 stasyārthasyānaṅgīkṛtatvāt / ityanenākāśacarvaṇapratimenālamalīkanibandhanena / prakṛtamanusarāmaḥ / sarvathā yasya kasyacit padārthajātasya kavivyāpāriviṣayatvena varṇanāpadavīmavatarataḥ svabhāva eva sahṛdayāhlādakārī kāvyaśarīratvena varṇanīyatāṃ pratipadyate / sa eva ca yathāyogaṃ śobhātiśayakāriṇā yena kenacidalaṅkāreṇa yojayitavyaḥ / tadidamuktam---"arthaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ' (1 /9) iti / "ubhāvetāvalaṅkāryau' (1 /10) iti ca / evaṃ śabdārthayoḥ paramārthamabhidhāya "śabdārthau' iti (1 /7) kāvyalakṣaṇavākye padamekaṃ vyākhyātam / idānī "sahitau' iti (1 /7) vyākhyātuṃ sāhityametayoḥ paryālocyate--- śabdārthau sahitāveva pratītau sphurataḥ sadā / sahitāviti tāveva simapūrvaṃ vidhīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.