शब्दार्थावभिधानाभिधेयौ सहिताववियुक्तावेव सदा सर्वकालं प्रतीतौ स्फुरतः ज्ञाने प्रतिभासेते । ततस्तावेव सहिताववियुक्ताविति पुनः किमपूर्वं विधीयते न किञ्चिदपूर्वं निष्पाद्यते, सिद्धं साध्यत इत्यर्थः । तदेवं शब्दार्थयोः स्वभावसिद्धं साहित्यं कः सचेताः पुनस्तदभिधानेन निष्प्रयोजनमात्मानमायासयति ? सत्यमेतत्, किन्तु न वाच्यवाचकलक्षणशाश्वतसंबन्धनिबन्धनं वस्तुतः साहितामित्युच्यते । यस्मादेतस्मिन् साहितयशब्देनाभिधीयमाने कष्टकल्पनोपरचितानि गाङ्कुटादिवाक्यान्यसंबद्धानि शाकटिकादिवाक्यानि च सर्वाणि साहित्यशब्देनाभिधीयेरन् । तेन पदवाक्यप्रमाणव्यतिरिक्तं किमपि तत्त्वान्तरं साहित्यमिति विभागो ऽपि न स्यात् । ननु च पदादिव्यतिरिक्तं यत्किमपि साहित्यं नाम तदपि सुप्रसिद्धमेव, पुनस्तदभिधाने ऽपि कथं न पौनरुक्त्यप्रसङ्गः ? अत एवैतदुच्यते---यदिदं साहित्यं नाम तदेतावति निःसीमनि समयाध्वनि साहित्यशब्दमात्रेणैव प्रसिद्धम् । न पुनरेतस्य कविकर्मकौशलकाष्ठाधिरूढरमणी यस्याद्यापि कश्चिदपि विपश्चिदयमस्य परमार्थ इति मनाङ्मात्रमपि विचारपदवीमवतीर्णः । तदद्य सरस्वतीहृदयारविन्दमकरन्दबिन्दुसन्दोहसुन्दराणां सत्कविवचसामन्तरामोदमनोहरत्वेन परिस्फुरदेतत् सहृदयषट्चरणगोचरतां नीयते । साहित्यमनयोः शोभाशालितां प्रति काप्यसौ । अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थितिः
śabdārthāvabhidhānābhidheyau sahitāvaviyuktāveva sadā sarvakālaṃ pratītau sphurataḥ jñāne pratibhāsete / tatastāveva sahitāvaviyuktāviti punaḥ kimapūrvaṃ vidhīyate na kiñcidapūrvaṃ niṣpādyate, siddhaṃ sādhyata ityarthaḥ / tadevaṃ śabdārthayoḥ svabhāvasiddhaṃ sāhityaṃ kaḥ sacetāḥ punastadabhidhānena niṣprayojanamātmānamāyāsayati ? satyametat, kintu na vācyavācakalakṣaṇaśāśvatasaṃbandhanibandhanaṃ vastutaḥ sāhitāmityucyate / yasmādetasmin sāhitayaśabdenābhidhīyamāne kaṣṭakalpanoparacitāni gāṅkuṭādivākyānyasaṃbaddhāni śākaṭikādivākyāni ca sarvāṇi sāhityaśabdenābhidhīyeran / tena padavākyapramāṇavyatiriktaṃ kimapi tattvāntaraṃ sāhityamiti vibhāgo 'pi na syāt / nanu ca padādivyatiriktaṃ yatkimapi sāhityaṃ nāma tadapi suprasiddhameva, punastadabhidhāne 'pi kathaṃ na paunaruktyaprasaṅgaḥ ? ata evaitaducyate---yadidaṃ sāhityaṃ nāma tadetāvati niḥsīmani samayādhvani sāhityaśabdamātreṇaiva prasiddham / na punaretasya kavikarmakauśalakāṣṭhādhirūḍharamaṇī yasyādyāpi kaścidapi vipaścidayamasya paramārtha iti manāṅmātramapi vicārapadavīmavatīrṇaḥ / tadadya sarasvatīhṛdayāravindamakarandabindusandohasundarāṇāṃ satkavivacasāmantarāmodamanoharatvena parisphuradetat sahṛdayaṣaṭcaraṇagocaratāṃ nīyate / sāhityamanayoḥ śobhāśālitāṃ prati kāpyasau / anyūnānatiriktatvamanohāriṇyavasthitiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.