व्यवहारो लोकवृत्तं तस्य परिस्पन्दो व्यापारः क्रियाक्रमलक्षणस्तस्य सौन्दर्यं रामणीयकं तद्व्यवहारिभिर्व्यवहर्तृभिः सत्काव्याधिगमादेव कमनीयकाव्यपरिज्ञानादेव नान्यस्माद् आप्यते लभ्यत इत्यर्थः । कीदृशं तत्सौन्दर्यम्---नूतनौचित्यम् । नूतनमभिनवमलौकिकमौचित्यमुचितभावो यस्य । तदिदमुक्तं भवति---महतां हि राजादीनां व्यवहारे वर्ण्यमाने तदङ्गभूताः सर्वे मुख्यमात्यप्रभृतयः समुचितप्रातिस्विककर्तव्यव्यवहारनिपुणतया निबध्यमानाः सकलव्यवहारिवृत्तोपदेशतामापद्यन्ते । ततः सर्वः क्वचित्कमनीयकाव्ये कृतश्रमः समासादितव्यवहारपरिस्पन्दसौन्दर्यातिशयः श्लाघनीयफलभाग् भवतीति । यो ऽसौ चतुर्वर्गलक्षणः पुरुषार्थस्तदुपार्जनविषयव्युत्पत्तिकारणतया काव्यस्य पारंपर्येण प्रयोजनमित्याम्नातः, सो ऽपि समयान्तरभावितया तदुपभोगस्य तत्फलभूताह्लादकारित्वेन तत्कालमेव पर्यवस्यति । ततस्तदतिरिक्तं किमपि सहृदयहृदयसंवादसुभगं तदात्वरमणीयं प्रयोजनान्तरमभिधातुमाह--- चतुर्वर्गफलास्वादमप्यतिक्रम्य तद्विदाम् । काव्यामृतरसेनान्तश्चमत्कारो वितन्यते
vyavahāro lokavṛttaṃ tasya parispando vyāpāraḥ kriyākramalakṣaṇastasya saundaryaṃ rāmaṇīyakaṃ tadvyavahāribhirvyavahartṛbhiḥ satkāvyādhigamādeva kamanīyakāvyaparijñānādeva nānyasmād āpyate labhyata ityarthaḥ / kīdṛśaṃ tatsaundaryam---nūtanaucityam / nūtanamabhinavamalaukikamaucityamucitabhāvo yasya / tadidamuktaṃ bhavati---mahatāṃ hi rājādīnāṃ vyavahāre varṇyamāne tadaṅgabhūtāḥ sarve mukhyamātyaprabhṛtayaḥ samucitaprātisvikakartavyavyavahāranipuṇatayā nibadhyamānāḥ sakalavyavahārivṛttopadeśatāmāpadyante / tataḥ sarvaḥ kvacitkamanīyakāvye kṛtaśramaḥ samāsāditavyavahāraparispandasaundaryātiśayaḥ ślāghanīyaphalabhāg bhavatīti / yo 'sau caturvargalakṣaṇaḥ puruṣārthastadupārjanaviṣayavyutpattikāraṇatayā kāvyasya pāraṃparyeṇa prayojanamityāmnātaḥ, so 'pi samayāntarabhāvitayā tadupabhogasya tatphalabhūtāhlādakāritvena tatkālameva paryavasyati / tatastadatiriktaṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvādasubhagaṃ tadātvaramaṇīyaṃ prayojanāntaramabhidhātumāha--- caturvargaphalāsvādamapyatikramya tadvidām / kāvyāmṛtarasenāntaścamatkāro vitanyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.